Het Reitdiep (vroeger Groninger Diep geheten) is een diep dat van de stad Groningen (Noorderhaven) naar het Lauwersmeer loopt.
Loop De bovenloop is de gekanaliseerde loop van de Drentsche Aa. Bij Wierumerschouw wordt deze verenigd met de gekanaliseerde benedenloop van de Hunze.
Aan het einde van het Reitdiep ligt Zoutkamp dat, tot de afsluiting van de Lauwerszee in 1969, een vissershaven was. Het Reitdiep vervolgt zijn weg in het Lauwersmeergebied als de Zoutkamperril, de Slenk en het Vaarwater naar Oostmahorn.
Het Reitdiep is de belangrijkste afwatering van het noorden en het westen van de provincie Groningen en de kop van Drenthe. In het diep ligt het boezemgemaal De Waterwolf, bij de buurtschap Lammerburen, meestal aangeduid met Electra.
Geschiedenis
Naam Voor de naam zijn twee verklaringen: De naam zou komen van de rietvelden (reit = riet) ten noordwesten van de stad Groningen waar het diep doorheen stroomde., Een stad apart, p266: "Naar het omliggende reitland ook wel Reitdiep genoemd"Nederlandse plaatsnamen p. 188-189 ('Riet I') De naam zou verwant zijn aan reiten (= lopen, stromen) en dus het als een rivier lopende gegraven diep betekenen. Het Lopendediep in Groningen verwijst naar deze naam. Verwant hieraan zijn ook de naam 'Oude Riet' voor het middeleeuwse beekje in het Westerkwartier dat nu het Oude Diep, Dwarsdiep en Matsloot is, alsook het oude Friese beekje met dezelfde naam, 'Âlde Ryd', waarvan nog een klein slootje over is dat bij Buitenpost in de Lauwers uitkomt. Van oudsher werd de Hunze door de stad-Groningers ook wel het 'oosterdiep' genoemd en de Drentsche Aa (of Hoornsediep) het 'westerdiep'.
Ontstaan Aangenomen wordt dat de loop van de Hunze zich in de 8e of 9e eeuw onder invloed van inklinking (mogelijk door ontginners) bij de Lauwerszee en verzanding vanaf Eenrum verplaatste van het noorden (uitmondend nabij het huidige Westernieland) naar het westen. Mogelijk is de verlegging mede tot stand gekomen door het graven van een verbinding door vroege ontginners. Mogelijk in de 10e of 11e eeuw werd door de stad-Groningers door de rietmoerassen ('reitland') ten zuiden van Dorkwerd als afleiding van de Drentsche Aa een stuk water gekanaliseerd dat als eerste de naam Reitdiep ging dragen en de lopen van de Hunze en A bij elkaar bracht bij de Mude ('monding') ten noordwesten van het klooster Selwerd.
Het Reitdiep was lange tijd de enige open verbinding van Groningen met de zee. De Noorderhaven in Groningen was dan ook een getijhaven.
Afsnijdingen In de loop van de eeuwen volgden in het kader van waterstaat en scheepvaart een groot aantal afsnijdingen. In de 13e eeuw werden vermoedelijk al een groot aantal meanders (rond zogeheten 'hammen': weilanden) van de Hunze afgesneden ten oosten van de stad.
In de 14e eeuw werden verschillende verdragen getekend over de afwatering van de gebieden rond de stad. Met het graven van het Aduarderdiep voor de afwatering van Lieuwerderwolde kon rond 1400 ook een nieuwe verbinding worden gegraven vanaf de zuidelijke A (vanaf de noordwestpunt van het huidige Zerniketerrein) naar Dorkwerd. Dit gedeelte wordt ook wel het Zwanerak genoemd, maar deze naam is in onbruik geraakt. Rond 1470 werd de samenloop van de Hunze en Aa verplaatst door het graven van een nieuwe gracht naar de noordwestelijke hoek van de stad langs de huidige Noorderhaven en Lopende Diep. Daar kwam ook een kraan te staan, die de naamgever is van de latere Kranepoort.
In 1595 probeerde de stad Groningen tevergeefs om Engelse handelslieden te verleiden de stad als stapelplaats voor laken aan te wijzen: het kronkelige verloop van het 40 kilometer lange Reitdiep bleek hiervoor ongeschikt.
Bij de aanleg van de vestingwerken begin 17e eeuw kwamen de Kranepijpen als afscherming in de noordwestelijke verdedigingswerken van de stad Groningen, maar deze werden omdat ze te laag waren voor het scheepvaartverkeer al snel weer weggebroken.
In de 17e eeuw zijn, in verband met dreigende verzanding en risico's voor uitspoeling, gedeelten van de Hunze rechtgetrokken. Deze gedeelten worden ook wel rak genoemd en hebben soms een eigen naam:
Het Zwaluwrak (1622) ten noorden van Oldehove (bij De Kampen); het Garnwerder Rak (of Langerak of Nieuwe Kanaal, 1629) bij Garnwerd. De oude loop is daar nog zichtbaar als het Oude Diepje. Een gedeelte rond de polder De Wieken (1639) bij Hekkum. De oude loop is nog zichtbaar als de Bocht van Hekkum. het Adorper Rak (1660) ten westen van Adorp (ten noordoosten van Wierumerschouw). De oude loop is deels zichtbaar en heette vroeger Kromme Rak van Adorp.
De invloed van de zee werd deels opgevangen met de aanleg van twee sluizencomplexen bij de stad de Kleine Spilsluizen bij de Hoge der A in 1636 en de Grote Spilsluizen in 1674.
In 1854 werd voor de scheepvaart de meander bij de Donghorn afgesneden.
Afsluiting van de zee In 1856 werd door de Staten van Groningen besloten tot het groot scheepvaartplan. Doel was het water sneller weg te krijgen dan via het bestaande Reitdiep, de invloed van de zee te verminderen en de scheepvaart te verbeteren. Dit moest onder andere worden bewerkstelligd met de aanleg van een afsluitdijk bij Zoutkamp, een schutsluis bij Wetsinge, de aanleg van een nieuw kanaal van Groningen naar Delfzijl met schut- en afwateringsluis. Dit werd grotendeels gerealiseerd in de jaren 1870:
In 1872 werd de Wetsingersluis aangelegd als keersluis, zodat het Reitdiep voortaan in twee panden verdeeld werd en door het daardoor kunnen aanhouden van twee peilen het overstromingsgevaar voor de stad verminderde. In 1876 werd het Eemskanaal gerealiseerd en kreeg Groningen een tweede open verbinding met zee via Delfzijl. In 1877 werd de dijk van Zoutkamp naar de Nittershoek voltooid, met daarin een spui- en een schutsluis en verdween de vroegere open verbinding met zee en de invloed van het getij uit de stad.
Latere waterstaatkundige werken Het waterschap Wetsingermeedenpolder werd in 1879, drie jaar na oprichting, alweer opgeheven omdat een nieuwe polder geen noodzaak was.
In 1920 werd bij Electra tegelijk met de bouw van gemaal De Waterwolf een nieuwe sluis gelegd ter vervanging van de Wetsingersluis. Hiermee ontstond een nieuw pand dat onder de afwateringseenheid viel van het nieuwe waterschap Electra. In de jaren 1930 werd in verband met de aanleg van het Van Starkenborghkanaal en het nieuwe peil dat daar zou gaan gelden de Dorkwerdersluis gebouwd om een extra pand ten zuiden daarvan mogelijk te maken ter voorkoming van overstromingsgevaar voor de stad Groningen. De beide panden ten noorden hiervan bleven onderdeel van de afwateringseenheid van Electra (waterschap Noorderzijlvest) en het zuidelijke bij de stad kwam toen bij de afwateringseenheid Eemskanaal (waterschap Hunze en Aa's).
In 1968 kreeg de Dorkwerdersluis een gemaal om bij droge zomers water uit het Van Starkenborghkanaal op te kunnen malen naar de afwateringseenheid Eemskanaal om de waterstanden beter te kunnen reguleren. Bij activering wordt de stroomrichting in het Reitdiep omgedraaid.
Bij de realisatie van het Lauwersmeer in 1969 werden voor de afwatering van de Friese boezem en de waterboezem van Electra de R.J. Cleveringsluizen gebouwd.
Reitdiepgebied Het Reitdiepgebied (ook wel minder juist Reitdiepdal) behoort tot de oudste cultuurlandschappen van Europa. De sterk meanderende rivier de Hunze (nu Reitdiep) verbond Groningen met de zee en ligt in het vroegere Hunzedal. In het huidige landschap zijn op veel plaatsen de oude rivierbeddingen nog goed zichtbaar, bijvoorbeeld rond het Oude Diepje bij Winsum. De eerste verkavelingen zijn nu nog zeer goed zichtbaar en niet veel veranderd. De meeste lijnen zijn zo'n 1000 jaar oud en daarmee is die tijd heel tastbaar aanwezig.
Het Reitdiep en directe omgeving, met name het gebied tussen het Van Starkenborghkanaal en het Winsumerdiep, is een ecologisch interessant gebied, waarvan grote delen zijn ingericht als natuurgebied. Deze zijn in onderhoud bij het Groninger Landschap.
Externe links Kenniscentrum Landschap: Middag-Humsterland en Reitdiepgebied
Categorie:Rivier in Groningen Categorie:Oppervlaktewater in Groningen (gemeente) Categorie:Geografie van Westerkwartier Categorie:Oppervlaktewater in Het Hogeland Categorie:Het Groninger Landschap Categorie:Stroomgebied van de Noordzee