thumb|Een metrotrein type M2/M3 en een smallere sneltram (type S1/S2; rechts) op het Amstelstation De Amsterdamse metro is een metronetwerk en openbaar vervoersysteem in Amsterdam, Diemen en Duivendrecht (tot 3 maart 2019 ook Amstelveen), gemeenten die deel uitmaken van de Metropoolregio Amsterdam. De treinen ervan vervoeren ongeveer 1,4 miljoen passagiers per week. De Amsterdamse metro wordt geëxploiteerd door het GVB.
De eerste twee metrolijnen werden op 14 oktober 1977 geopend. Op 22 juli 2018 is het metronet uitgebreid tot vijf lijnen en had het spoorwegnet een totale lengte van 52,2 kilometer. Door de sluiting van het deel van de Amstelveenlijn tussen Station Zuid en Westwijk op 3 maart 2019, werd de totale lengte van het net verkort tot 42 km. Het grootste deel ligt bovengronds; slechts 10,6 km ligt in tunnels: 3,5 km van het Centraal Station tot kort voorbij het station Wibautstraat (lijnen 51, 53 en 54), alsmede 7,1 km tussen de stations Noorderpark en Zuid (lijn 52).
Geschiedenis Planning
In 1968 stelden Burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam voor om gefaseerd een metronet aan te leggen dat alle wijken van de stad Amsterdam met elkaar zou verbinden. De volgende lijnen waren gepland: een oost-westlijn van Zuidoost naar Osdorp via het Centraal Station; een ringlijn van het Westelijk Havengebied naar Diemen; een noord-zuidlijn van Amsterdam-Noord via het Centraal Station naar het Weteringplantsoen met twee aftakkingen aan beide uiteinden; een tweede oost-westlijn van Geuzenveld naar Gaasperplas.
De verwachting was dat het metronet rond de eeuwwisseling voltooid zou zijn.
Bouw thumb|Routekaart met jaar van ingebruikname van de verschillende onderdelen; de Amstelveenlijn maakt sinds 3 maart 2019 geen onderdeel meer uit van het metronet De bouw begon in 1970 toen staatssecretaris Mike Keyzer op het Rhijnspoorplein de eerste paal sloeg. Op het Julianaplein, tegenover het Amstelstation, verscheen in een tijdelijk houten noodcomplex het "bouwbureau metro" van waaruit de bouw werd gecoördineerd. Ook was hier een permanente expositie over de voortgang van de bouw, werden maquettes getoond en was er een grote hoeveelheid folders beschikbaar voor het publiek, dat de expositie gratis kon bezoeken.
De eerste proefritten vonden plaats in 1973 op een speciaal aangelegd proeftraject tussen de Venserpolder en de Verrijn Stuartweg. Na forse kostenoverschrijdingen was er een tijd sprake van dat de NS met sprinters de lijn zou gaan exploiteren. Uiteindelijk werd toch besloten het GVB de metro te laten exploiteren. Het eerste gedeelte werd op 14 oktober 1977 in gebruik genomen.
Het station Waterlooplein werd met voorrang gebouwd in verband met de plannen voor het nieuwe stadhuis, wat achteraf gezien door de trage totstandkoming van de Stopera niet nodig was geweest. In 1975 werd in dit in ruwbouw gereed zijnde station de expositie Open buis gehouden.
De bouw van het ondergrondse gedeelte onder de Nieuwmarktbuurt ging gepaard met grootschalige sloop in het kader van een plan voor cityvorming en aanleg van een stadsautoweg. De sloop was ook een gevolg van de bovengrondse bouwmethode met grote betonnen caissons die werden afgezonken. De tegenstand werd gevoerd door bewoners en krakers. Veel oorspronkelijk Joodse bewoners van de buurt werden in de oorlog gedeporteerd en vermoord door het nazi-regime. Gedurende de hongerwinter in 1945 werd bovendien het hout uit de leegstaande huizen door bewoners van Amsterdam als brandhout gebruikt. Omdat veel panden daardoor ernstig verkrot waren, werd in de jaren na de oorlog veel gesloopt of gekraakt. Het verzet mondde uit in de Nieuwmarktrellen, en een mislukte bomaanslag in 1975 door Joop Baank, bedoeld om de krakers in diskrediet te brengen.
Datzelfde jaar besloot de gemeenteraad, na eerst te hebben overwogen de bouw bij het Waterlooplein te beëindigen en vandaar bovengronds als sneltram verder te rijden via de Geldersekade, de Oostlijn wel af te bouwen en na de Oostlijn geen verdere metrolijnen meer te bouwen. Ook minister Tjerk Westerterp verbood aanleg van nieuwe metrolijnen, gezien de hoge overschrijding van de geplande kosten. Wel werd de mogelijkheid opengehouden om de Schiphollijn via de Spaklerweg met de Oostlijn te verbinden. De plannen voor de aanleg van een stadsautoweg dwars door de Nieuwmarktbuurt vonden geen doorgang toen voor de sloop van het Huis De Pinto op 5 januari 1972 geen raadsmeerderheid kon worden gevonden.
Sindsdien was het woord "metro" lange tijd taboe in Amsterdam. De stellen die sinds 1997 op Ringlijn 50 dienstdoen heten dan ook "sneltrams", hebben de breedte van een tram en zijn voorzien van verlichting die aan de Wegenverkeerswet voldoet. Verder is de lijn technisch in elk opzicht een metrolijn.
In 1990 werden lijnnummers- en kleuren ingevoerd. De twee lijnen die eerst samen "Oostlijn" heetten (en slechts met hun eindbestemming aangegeven werden), heetten vanaf nu metrolijn 53 (Centraal Station – Gaasperplas) en 54 (Centraal Station – Gein). In 1990 kwam het lijnnummer 51 er bij, in 1997 lijnnummer 50 en in 2018 lijnnummer 52.
Pas bij de planning van de Noord/Zuidlijn werd het woord "metro" weer gebruikt, al stemde bij een referendum in 1997 een meerderheid van de kiezers tegen de aanleg. De opkomst was lager dan de opkomstdrempel, dus werd het project niet verworpen.
Op 14 oktober 2007 was het dertig jaar geleden dat de eerste metro in Amsterdam in gebruik werd genomen. Ter gelegenheid hiervan was van 8 december 2007 tot 4 februari 2008 in de Openbare Bibliotheek aan het Oosterdok de 'Expositie 30 jaar metro' te zien.Expositie 30 jaar metro in de Openbare Bibliotheek Amsterdam De festiviteiten voor het 40-jarig jubileum in 2017 waren in mineur, omdat de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan enkele dagen eerder overleden was, en op 14 oktober herdacht werd.
Wijziging metronetwerk in 2027 thumb|Het metronetwerk vanaf december 2027, met nieuwe lijnnummers en -kleuren. Op 24 november 2025 besloot de Vervoerregio Amsterdam om het metronet vanaf december 2027 te wijzigen. Op 21 september 2026 werd bekendgemaakt dat ook een hernummering wordt ingevoerd, de lijnen gaan M1 - M4 heten.Metro's krijgen nieuwe nummers (M1 t/m M4) en andere kleuren: "Makkelijker te onthouden", www.at5.nl; 21 september 2026
: de huidige lijn 52 (Noord – Zuid) : de huidige lijn 51 (Centraal Station – Isolatorweg) : samenvoeging van de huidige 50 en 53 (Isolatorweg – Gaasperplas) : de huidige lijn 54 (Centraal Station – Gein)
De route van de metrolijnen 50 en 53 wordt samengevoegd tot één metrolijn Isolatorweg – Gaasperplas. Tussen de stations Gaasperplas en Van der Madeweg neemt lijn M3 de route van lijn 53 over, verder naar Isolatorweg de route van lijn 50. Tussen de stations Van der Madeweg en Gein verdwijnt lijn 50 verdwijnt en blijft alleen lijn M4 over. Het station Van der Madeweg wordt hierdoor een belangrijk overstapstation in het vervoer tussen Amsterdam Zuidoost en de rest van de stad. Er was veel verzet tegen dit plan, vooral van bewoners langs de route van lijn 53, die hun rechtstreekse verbinding met het centrum van de stad kwijtraken en voortaan richting centrum op Van der Madeweg moeten overstappen op lijn M4.Besluit definitief: metro 50 en 53 worden samengevoegd, www.at5.nl; 24 november 2025
Lijnen De Amsterdamse metro bestaat sinds maart 2019 uit vijf lijnen: de Gaasperplaslijn (53) en Geinlijn (54), (samen ook wel Oostlijn genoemd), Ringlijn (50) en Ringlijn (51) en de Noord/Zuidlijn (52). In totaal zijn er 39 metrostations. Tot 3 maart 2019 werd ook Amstelveen bediend door de Amstelveenlijn (51), toen waren er nog 19 sneltramhaltes op de Amstelveenlijn (51).
De vijf lijnen van de Amsterdamse metro hebben ieder een eigen nummer en lijnkleur. De combinatie van nummer en kleur wordt ook gebruikt op de lijnenkaarten, op de bewegwijzering en op de bestemmingsborden van het nieuwste materieel. Aan het eind van de jaren '80 werden aan de lijnnummers ook kleuren toegewezen die aansloten op die van de tramlijnen. Deze kleuren waren nog zichtbaar in de lijnfilmkasten van het materieel uit de jaren negentig van de series (S1/S2) en zijn nog zichtbaar bij M4/S3.
Lijn Bijnaam Kleuren Route Opening Lengte Stations Aantal passagiers/dag (2019) Ringlijn 20px Gein – Isolatorweg 1997 20,5 km 20 100.200 Ringlijn 20px Centraal Station – Isolatorweg 2019 18,7 km 19 60.800 Noord/Zuidlijn 20px Noord – Station Zuid 2018 9,7 km 8 84.000Meer mensen met metro dan met tram door Noord/Zuidlijn, www.nrc.nl; 26 september 2018. Gearchiveerd op 29 augustus 2021. Gaasperplaslijn 20px Centraal Station – Gaasperplas 1977 11,7 km 14 60.600 Geinlijn 20px Centraal Station – Gein 1977 12,7 km 15 73.500 Totaal 42,3 km 39 379.100 Omdat de lijnen 51 en 54 gebruikmaken van de sporen en stations van andere lijnen is het totaal in de tabel lager dan de optelling van de individuele lijnen.
In december 2027 zal het lijnnet gewijzigd en hernummerd worden.
Oostlijn
thumb|Aanleg van de Oostlijn thumb|Letterontwerp van Gerard Unger uit 1975 voor Bewegwijzering Metro Amsterdam, de M.O.L. Op 14 oktober 1977 ging de Amsterdamse metro rijden vanaf het Weesperplein naar Amsterdam-Zuidoost, met twee takken naar respectievelijk Gaasperplas (sinds 1990 lijn 53) en Holendrecht (sinds 1990 lijn 54). Het station Spaklerweg was in ruwbouw voltooid maar werd nog niet in gebruik genomen.
Op 11 oktober 1980 werden de beide lijnen verlengd van het Weesperplein naar het Centraal Station.
De aanleg van deze Oostlijn werd op 27 augustus 1982 voltooid met het baanvak Holendrecht – Gein. Ook werd het station Spaklerweg alsnog geopend. In de plannen voor de Geinlijn is er rekening mee gehouden, dat deze in de toekomst eventueel naar station Weesp of naar Almere verlengd zou kunnen worden, hoewel deze verlenging volgens de Metronetstudie uit 2007 niet waarschijnlijk is.
Amstelveenlijn
De volgende uitbreiding kreeg om politieke redenen deels de vorm van een sneltramlijn. Op 1 december 1990 werd lijn 51 geopend, een zijtak van de Oostlijn bij station Spaklerweg via Station Zuid naar Amstelveen Poortwachter, die tot 2019 ook op het metrotraject als 'sneltram' werd aangeduid. Op 13 september 2004 werd de lijn met drie haltes verlengd naar Amstelveen Westwijk.
Tot aan Station Zuid is lijn 51 een volwaardige metrolijn: de lijn heeft geen gelijkvloerse kruisingen, neemt stroom af van een derde rail en is geschikt voor materieel met een breedte van 3,00 meter. Het smallere sneltrammaterieel van 2,65 meter breed reed hier met uitgeklapte treeplanken bij de deuren.
Op Station Zuid (richting Amstelveen) ging de lijn over in een sneltramlijn. Vanaf hier kon alleen het smallere sneltrammaterieel rijden van 2,65 meter breed met stroomafname via de bovenleiding. Op dit station werden de treeplanken ingeklapt en de stroomafnemers opgelaten. Komend uit Amstelveen gebeurde het omgekeerde.
Naast lijn 51 maakt ook tramlijn 5 (ook na 3 maart 2019) tussen Station Zuid hoog, sinds 2008 vanaf halte Station Parnassusweg bij de westelijke ingang van station Zuid tot na de Oranjebaan gebruik van deze route.
De Amstelveenlijn werd per 3 maart 2019 vervangen door metrolijn 51 die niet meer in Amstelveen komt. Op het tracé van de vroegere lijn 51 ten zuiden van Station Zuid kwam na de verbouwing voor de Amsteltram per 13 december 2020 de nieuwe tramlijn 25 te rijden.
Ringlijn