Quod Apostolici Muneris

Quod Apostolici Muneris is een encycliek van paus Leo XIII, uitgevaardigd op 28 december 1878. Het was, na Inscrutabili Dei Consilio van 21 april 1878, de tweede encycliek van zijn pontificaat. De brief is gericht aan de patriarchen, primaten, aartsbisschoppen en bisschoppen van de Katholieke Kerk die in gemeenschap met de Heilige Stoel stonden.

De encycliek behandelt wat Leo XIII aanduidt als de bedreiging van het socialisme, communisme en nihilisme. Zij verwerpt in het bijzonder de opvattingen die de paus met deze stromingen verbindt over politiek gezag, maatschappelijke gelijkheid, huwelijk en gezin en het privé-eigendom. Daartegenover stelt hij een maatschappijopvatting gebaseerd op goddelijke en natuurlijke wet, wederzijdse plichten tussen gezagsdragers en onderdanen, de onontbindbaarheid van het huwelijk en het recht op privé-eigendom. Tegelijk legt de encycliek plichten op aan bezitters ten aanzien van armen en beveelt zij de oprichting aan van religieus georiënteerde verenigingen van ambachtslieden en arbeiders.

Quod Apostolici Muneris behoort tot de vroege sociale en politieke geschriften van Leo XIII. Zijn latere encycliek Rerum Novarum uit 1891 zou een veel uitvoeriger behandeling geven van de sociale kwestie en kreeg een centralere plaats in de ontwikkeling van de moderne sociale leer van de Katholieke Kerk.

Historische context Leo XIII werd in februari 1878 tot paus gekozen. Volgens de Enciclopedia dei Papi had hij reeds tijdens de laatste jaren van zijn episcopaat in Perugia bijzondere belangstelling getoond voor maatschappelijke problemen en de zogenoemde arbeiderskwestie. In het eerste jaar van zijn pontificaat behandelde hij maatschappelijke ontwrichting in Inscrutabili Dei Consilio en keerde hij in Quod Apostolici Muneris expliciet terug naar socialisme, communisme en nihilisme.

De tekst zelf plaatst deze stromingen binnen een bredere historische diagnose. Leo XIII voert hun ontstaan terug op een ontwikkeling die volgens hem begon met de religieuze omwentelingen van de zestiende eeuw, vervolgens uitmondde in rationalisme en de verwijdering van religie uit het openbare leven en uiteindelijk ook het gezag van God als grondslag van de politieke orde aantastte. Deze historische genealogie is een onderdeel van de argumentatie van de encycliek en weerspiegelt daarmee Leo XIII's eigen interpretatie van de moderniteit.

De rechtsfilosoof Julio Alvear Téllez behandelt deze redenering als onderdeel van Leo XIII's bredere politieke leer. In zijn interpretatie beschouwt de paus liberalisme en socialisme als opeenvolgende verschijningsvormen binnen een proces van secularisering. Alvear benadrukt daarbij dat Quod Apostolici Muneris drie instellingen als fundamenteel voor de natuurlijke maatschappelijke orde behandelt: politiek gezag, huwelijk en gezin, en privé-eigendom.Julio Alvear Téllez, El Corpus Politicum de León XIII. Una interpretación “anti-moderna”, Revista de Estudios Histórico-Jurídicos, nr. 40, 2018, DOI: 10.4067/S0716-54552018000100445.

In de openingspassages verwijst Leo XIII bovendien naar recente aanslagen op vorsten, die hij in verband brengt met revolutionaire maatschappelijke denkbeelden. De encycliek moet daarmee niet alleen als een abstracte uiteenzetting over economische leerstellingen worden gelezen, maar ook tegen de achtergrond van negentiende-eeuwse conflicten over revolutie, politiek gezag, secularisering en de sociale kwestie.

Inhoud

Socialisme, communisme en nihilisme Leo XIII noemt in de aanvang van de encycliek gezamenlijk socialisten, communisten en nihilisten. Hij verwijt hun dat zij het bestaande politieke en maatschappelijke gezag verwerpen, een absolute gelijkheid van rechten en plichten nastreven, de stabiliteit van huwelijk en gezin aantasten en het privé-eigendom willen vervangen door gemeenschappelijk bezit. Ook The Oxford Handbook of Catholic Theology vat het socialisme waartegen de encycliek zich keert specifiek op als een leer die rechtmatig particulier bezit tot gemeenschappelijk bezit wil maken.

De drie termen worden in de encycliek niet uitgewerkt tot een systematische classificatie van afzonderlijke politieke filosofieën. Zij functioneren vooral binnen Leo XIII's polemiek tegen revolutionaire stromingen die hij strijdig acht met de katholieke opvattingen over gezag, eigendom, gezin en religie.

Gelijkheid en politiek gezag Een centraal punt is Leo XIII's onderscheid tussen menselijke gelijkwaardigheid en maatschappelijke gelijkheid. Volgens de encycliek delen alle mensen dezelfde menselijke natuur, zijn zij geroepen tot de waardigheid van kinderen van God en staan zij uiteindelijk onder dezelfde goddelijke wet. Daaruit volgt volgens Leo XIII echter niet dat alle verschillen in bevoegdheid, maatschappelijke positie en gezag moeten verdwijnen.

Politiek gezag heeft volgens de encycliek uiteindelijk zijn oorsprong in God. Daarbij beroept Leo XIII zich onder meer op Romeinen 13, waarin gehoorzaamheid aan het gezag wordt behandeld. De maatschappelijke orde wordt voorgesteld als een lichaam met verschillende, onderling afhankelijke leden die gezamenlijk het algemeen welzijn moeten dienen.

Deze opvatting geeft volgens de encycliek geen onbeperkte macht aan regeerders. Gezag brengt wederzijdse rechten en plichten met zich mee en machthebbers zijn volgens Leo XIII zelf verantwoording verschuldigd aan God. De encycliek verwerpt particulier gewapend verzet tegen een tirannieke machthebber, maar stelt tevens dat een gebod van het burgerlijk gezag dat in strijd is met de goddelijke of natuurlijke wet niet gehoorzaamd behoort te worden. Daarbij wordt verwezen naar Handelingen 5:29.

Huwelijk en gezin Het gezin wordt in Quod Apostolici Muneris beschouwd als een fundamentele bouwsteen van de maatschappelijke en politieke orde. Leo XIII verdedigt het huwelijk als een door God ingestelde, onontbindbare verbintenis tussen man en vrouw, die volgens de katholieke leer door Christus tevens tot sacrament is verheven.

De encycliek beschrijft het gezin in een hiërarchische ordening. Onder verwijzing naar de Brief van Paulus aan de Efeziërs wordt de man als hoofd van de vrouw beschreven, terwijl tegelijk plichten van trouw en liefde worden opgelegd. Ook de verhouding tussen ouders en kinderen en, in de toenmalige maatschappelijke terminologie, tussen meesters en dienaren wordt in termen van wederzijdse plichten en gezag weergegeven.

Leo XIII verbindt de stabiliteit van deze gezinsstructuur rechtstreeks met de stabiliteit van de samenleving. Het socialisme dat hij bestrijdt zou volgens hem deze orde aantasten door de religieuze en juridische duurzaamheid van het huwelijk en het ouderlijk gezag te verzwakken.

Privé-eigendom en armoede De encycliek verdedigt het recht op privé-eigendom als een recht dat volgens Leo XIII uit de natuur zelf voortkomt. Hij verwerpt daarom het gemeenschappelijk maken van bezit dat door erfenis, arbeid of spaarzaamheid rechtmatig is verworven.

Deze verdediging van privé-eigendom gaat gepaard met een nadrukkelijke leer over sociale verplichtingen. De paus stelt dat zorg voor armen een wezenlijke christelijke plicht is en dat rijken gehouden zijn behoeftigen uit hun overvloed te ondersteunen. Armen worden in de encycliek verbonden met Christus zelf, terwijl bezitters worden herinnerd aan hun morele verantwoordelijkheid voor mensen in nood.

Daarmee wil Leo XIII een alternatief formuleren voor de door hem waargenomen tegenstelling tussen rijk en arm. De oplossing wordt in deze encycliek in de eerste plaats gezocht in christelijke moraal, liefdadigheid, wederzijdse plichten en de maatschappelijke invloed van de Kerk, en nog niet in de uitgebreidere behandeling van arbeidsverhoudingen en staatsingrijpen die later in Rerum Novarum naar voren zou komen.

Kerk en arbeidersverenigingen Leo XIII stelt dat de maatschappelijke crisis niet uitsluitend met wetgeving, bestuurlijke dwang of militair geweld kan worden opgelost. Hij kent de Kerk een eigen maatschappelijke functie toe en vraagt politieke overheden haar voldoende vrijheid te geven om die functie uit te oefenen.

De Amerikaanse theoloog John Courtney Murray zag juist deze gedachte als een kenmerkend element van Quod Apostolici Muneris. Volgens Murray beschouwde Leo XIII de vrijheid van de Kerk als een voorwaarde waaronder zij haar religieuze en morele invloed op de samenleving kon uitoefenen.

Aan het einde van de encycliek draagt Leo XIII de bisschoppen op de katholieke leer te verbreiden en gelovigen van aansluiting bij socialistische bewegingen af te houden. Daarnaast beveelt hij de bevordering aan van verenigingen van ambachtslieden en arbeiders die onder religieuze leiding staan. De Enciclopedia dei Papi noemt deze passage als een van de vroege uitingen van Leo XIII's belangstelling voor de arbeiderskwestie.

Theologische grondslagen

Schriftgebruik De argumentatie van Quod Apostolici Muneris is sterk bijbels opgebouwd. De encycliek verwijst onder meer naar:

Romeinen 13 voor de goddelijke oorsprong en morele betekenis van politiek gezag; 1 Korintiërs 12:28 voor verscheidenheid van functies binnen een geordend geheel; het Boek Wijsheid 6 voor de verantwoordelijkheid van machthebbers tegenover God; Handelingen 5:29 voor de grens aan gehoorzaamheid wanneer menselijke bevelen met de goddelijke wet botsen; Hebreeën 13:4 en Efeziërs 5–6 voor huwelijk, gezin en huishoudelijke verhoudingen; 2 Korintiërs 8:9 voor Christus als voorbeeld in de behandeling van armoede.

De Schriftteksten dienen in de encycliek niet alleen als illustratie. Zij functioneren als autoritatieve grondslag voor uitspraken over gezag, gezin, sociale differentiatie en de plichten van rijk en arm.

God, mens en maatschappelijke orde De theologische antropologie van de encycliek combineert een leer van gemeenschappelijke menselijke waardigheid met een leer van onderscheiden maatschappelijke functies. Alle mensen delen volgens Leo XIII hun menselijke natuur en hun roeping als kinderen van God, maar deze geestelijke gelijkwaardigheid heft volgens hem verschillen in gezag, rechten en maatschappelijke positie niet op.

De politieke en sociale orde krijgt hierdoor een theologische grondslag. God wordt voorgesteld als oorsprong van zowel natuur als gezag; politieke machthebbers zijn daarom geen uiteindelijke bron van hun eigen autoriteit. Tegelijk zijn zij zelf aan een hogere morele orde onderworpen. De encycliek verwerpt zo zowel een absoluut autonoom volksgezag als een onbeperkte willekeur van machthebbers.

Ook de verhouding tussen natuur en genade speelt een rol. Het huwelijk wordt enerzijds op de natuurwet gebaseerd en anderzijds als door Christus geheiligd sacrament beschreven. Privé-eigendom wordt eveneens vanuit de natuurlijke wet verdedigd, terwijl het gebruik van bezit onder bovennatuurlijke en morele verplichtingen tegenover armen wordt geplaatst.

Filosofische grondslagen

Natuurrecht en orde De filosofische argumentatie van de encycliek maakt herhaaldelijk gebruik van de begrippen natuurlijke en goddelijke wet. Eigendom, gezag en huwelijk worden niet opgevat als louter veranderlijke menselijke conventies, maar als instellingen die volgens Leo XIII in de natuurlijke of door God gewilde orde zijn verankerd.

Alvear Téllez interpreteert dit als onderdeel van een bredere metafysische tegenstelling in het politieke denken van Leo XIII: tegenover een moderne orde die volgens de paus uit menselijke autonomie wordt afgeleid, staat een werkelijkheid waarin mens en samenleving deel uitmaken van een geschapen orde die niet volledig door menselijke wil kan worden heringericht. In Alvears lezing verklaart dit waarom Leo XIII socialistisch egalitarisme niet alleen als een economisch maar ook als een filosofisch en religieus probleem beschouwt.