Kelmis (Frans: La Calamine, Platdiets: Kelemis, Waals: Li Calmene) is een Duitstalige gemeente in de Belgische provincie Luik. De gemeente telt ruim 11.000 inwoners.
Geschiedenis
Tot de opheffing van het hertogdom Limburg in 1795 hoorde het gebied van het huidige Kelmis tot de Limburgse hoogbank Montzen. Net als de rest van het hertogdom werd Kelmis bij de annexatie van de Zuidelijke Nederlanden door de Franse Republiek in 1795 opgenomen in het toen gevormde departement Ourthe. De huidige deelgemeenten Kelmis en Neu-Moresnet behoorden toen tot de gemeente Moresnet.
De deelgemeente Kelmis vormde, vanwege de aanwezigheid van de belangrijke zinkspaatmijn Vieille Montagne aldaar, onder de naam Neutraal Moresnet tussen 1815 en 1919 een neutrale zone of condominium tussen het Koninkrijk der Nederlanden (later België) en Pruisen (later Duitse Keizerrijk). Als gevolg van het verdrag van Versailles werd het gebied een Belgische gemeente onder de nieuwe naam Kalmis/La Calamine (naar kalamijn, een andere naam voor zinkspaat of smithsoniet). In tegenstelling tot de Duitse gemeenten die toen bij België werden gevoegd, maakte Kalmis deel uit van het arrondissement Luik. Pas in 1962, toen de gemeente officieel Duitstalig werd, werd ze bij het arrondissement Verviers gevoegd.
De naam van de gemeente werd in 1972 gewijzigd van "Kalmis" naar "Kelmis" (in het Frans bleef "La Calamine" ongewijzigd).Koninklijk besluit 13.10.1972 tot wijziging van de schrijfwijze van de naam van sommige gemeenten, Belgisch Staatsblad 20.12.1972 p. 14178
De vroegere gemeente Kelmis werd in 1977 samengevoegd met Neu-Moresnet en Hergenrath tot de (Duitstalige) fusiegemeente Kelmis.
Geografie thumb|left|Uitzicht over Kelmis
Kelmis ligt op enkele kilometers afstand van de Duitse stad Aken en eveneens dicht bij de Nederlands-Limburgse plaats Vaals. Het grenst aan het drielandenpunt met Nederland en Duitsland.
De aanwezigheid van zinkmijnen heeft voor een verhoogde concentratie zink in de bovengrond gezorgd. Hierdoor kennen Kelmis en Moresnet op enkele plaatsen een opvallende zinkflora. Het zink kwam terecht in de Geul; daardoor kende de bovenloop van de Geul in de Nederlandse provincie Limburg eveneens een bijzondere zinkflora.
Op het grondgebied van Kelmis stroomt de Hohnbach aan de linkeroever uit in de Geul. De Hohnbach is een van de belangrijkere zijriviertjes van de Geul. Langs de bovenloop van de Hohnbach was een zinkmijn gevestigd, de Schmalgraf, die een diepte had van 190 meter. De afvoer van het erts ging via een mijngang, de Oskarstollen, die uitkwam bij de Hohnbach; van daar werd het erts over een smalspoorlijntje naar Kelmis afgevoerd.
Een groot gedeelte van het Belgische deel van het Preusbos ligt op het grondgebied van de gemeente Kelmis. Een kleiner deel van dit bos ligt net over de Belgisch-Duitse grens en een nog kleiner deel ligt in Nederland, ten zuiden van Vaals. De naam "Preusbos" betekent overigens "Grensbos" in het lokale Platdietse dialect.
Kernen Deelgemeenten # Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 Kelmis 3,39 5.801 1.709 63040A 2 Neu-Moresnet 5,67 2.744 484 63040B 3 Hergenrath 8,97 2.788 311 63040C
Nabijgelegen kernen Moresnet, Lontzen
Bezienswaardigheden Museum Vieille Montagne, over het zinkbedrijf en de geschiedenis van Neutraal Moresnet. Maria-Hemelvaartkerk
Zie ook Lijst van beschermd erfgoed in Kelmis
Demografische ontwikkeling Demografische ontwikkeling voor de fusie
Bronnen:NIS, Opm:1930 tot en met 1970=volkstellingen, 1976 inwoneraantal op 31 december
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.
Bronnen:NIS, Opm:1920 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 1001992 100,01993 100,91994 100,61995 100,01996 100,61997 100,21998 101,81999 103,32000 103,92001 103,92002 103,52003 104,12004 104,22005 105,22006 106,82007 107,52008 108,52009 108,72010 109,92011 111,72012 111,72013 111,82014 111,62015 111,92016 112,12017 112,62018 113,62019 114,12020 115,12021 113,82022 115,32023 116,42024 116,62025 116,42026 116,4
Taal Naast het in het onderwijs en door de plaatselijke overheid gebruikte Duits, spreekt de plaatselijke bevolking het regionale dialect Platdiets, een Limburgs dialect.
Deze gemeente was aanvankelijk officieel Franstalig, hoewel uit talentellingen bleek dat de grote meerderheid van de bevolking Duits sprak. Pas door de taalwetten van 1962 werd het een Duitstalige gemeente, met faciliteiten voor de Franstaligen. In 1977 volgde de samenvoeging met Hergenrath en Neu-Moresnet, die hetzelfde taalstatuut hadden.
Politiek Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 Partij 10-10-19761976-2000:Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken. Gearchiveerd op 10 januari 2022. 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-200614-10-2012Gegevens 2012: elections2012.wallonie.be. Gearchiveerd op 28 juli 2013.14-10-201813-10-2024 Stemmen / Zetels %19%19%19%21%21%21%21%21%21 ECOLO - 7,37012,6211,75211,11211,29212,72213,733- SP-PFFA / KGI-ICC1 / SP-GI2 / SP-PS3 / SP435,7A620,811423,162427,712621,713420,954416,774321,584521,1744 SP-PFFA / PFF-PRL1 / PFF-MR223,231413,7812- 7,781116,632338,192925,8825- CSP-PSC1 / PSC-CSP2 / CSP3 / CSP-cdH4 / CSP-Les Engagés562,6611348,5911150,4721146,9311150,8811351,1331232,314738,813829,0156 Elan- - - - - - - - 36,068 NBK - - - - - - - - 13,763 BNB1,64- - - - - - - - GA-AC- - - 13,6128,511- - - - 4883 50835200498851405168518150544943Opkomst % 94,1792,2591,5790,2786,3985,8183,71Blanco en ongeldig %5,22 11,699,158,069,4912,6210,358,799,89 De gevormde meerderheidscoalitie wordt vet aangegeven. De grootste partij is in kleur.
Bekende inwoners thumb|Beeld Jean Fryns naast de kerk in Kelmis.
Wilhelm Molly (1838-1919), Duits esperantist en arts van zinkbedrijf Vieille-Montagne, woonde van 1863 tot zijn dood in Neu-Moresnet. Jean Fryns (1910-1965), van 1959 tot 1965 bisschop van Kindu in Belgisch-Congo, geboren in Kelmis, toen nog Neutraal Moresnet. Pierre Kofferschläger (1910-1960), was burgemeester van Kelmis in 1939-1940 en van 1945-1960, geboren in Neutraal-Moresnet. Guillaume Schyns (1923-2001), was burgemeester van Kelmis van 1965 tot 1985, geboren in Kelmis. Rudolf Pohl (1924-2021), Duits prelaat en musicus, overleed in Kelmis. Gottfried John (1942-2014), Duits acteur, woonde tot 2008 in Kelmis. Georges Schweden, (1944-1981), Belgisch priester in Brazilië, geboren in Kelmis. Eugène Rixen (1944- ), van 1998 tot 2020 bisschop van Goiás in Brazilië, geboren in Kelmis. Mathieu Grosch (1950- ), Belgisch politicus, was van 1991 tot 2012 burgemeester van Kelmis. Erwin Klinkenberg (1952- ), Belgisch politicus, geboren in Kelmis. Hein Simons (1955- ), Nederlandse zanger bekend als Heintje, woonde in zijn jeugd in Neu-Moresnet. Luc Walpot (1959- ), Belgisch journalist, opgegroeid in Kelmis. Jens Heppner (1964- ), Duits voormalig wielrenner, woont sinds jaren '90 in Kelmis en vanaf 2014 in Hergenrath. Luc Frank (1972- ), schepen van Kelmis van 2001 tot 2012 en burgemeester vanaf 2018.
Mobiliteit In de deelgemeente Hergenrath bevindt zich een station Hergenrath langs spoorlijn 37 (Luik - Aken). Daarnaast is Kelmis aangesloten op het busnetwerk van Aken.
Literatuur Philip Dröge: Moresnet, Opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje. Houten/Antwerpen: Uitgeverij Unieboek/Het Spectrum, 2016; 271 blz., .
Sport RFC Union La Calamine is de voetbalclub van Kelmis. In 2017 was Kelmis een doorkomstplaats van de Ronde van Frankrijk.
Externe link Website van de gemeente
Categorie:Plaats in de Duitstalige Gemeenschap