Psychologie (verouderd: zielkunde, van psyche, Grieks voor 'levensadem' of 'ziel') is de academische discipline die zich bezighoudt met het innerlijk leven (kennen, voelen en streven) en het gedrag van mensen. Zij doet dit over het algemeen door het volgen van de wetenschappelijke methode, maar in sommige gevallen doet zij beroep op symbolische interpretatie en kritische analyse, naar het voorbeeld van andere sociale wetenschappen.
Het doel van de psychologie is het verwerven van kennis omtrent het doen en laten van de mensen, zowel in hun alledaagse omgeving als onder bijzondere omstandigheden. Met de opkomst van de gedragsgerichte stroming (behaviorisme) werd het object van de psychologie gereduceerd tot het uiterlijk waarneembare en meetbare gedrag van de mens, omdat het innerlijk leven zich niet objectief door wetenschappelijke waarneming zou laten registreren, maar alleen subjectief door introspectie en begrijpen. Niet iedere psycholoog kon zich vinden in dit primaat van het fysieke. Onder meer Carl Gustav Jung sprak in zijn essay "Das Grundproblem der gegenwärtigen Psychologie" (Het grondprobleem van de hedendaagse psychologie) uit 1931 in dit verband over een "Psychologie ohne Seele" (psychologie zonder ziel).
Men is van deze beperking teruggekomen, onder andere door de zogenaamde 'cognitieve revolutie' in de psychologie, door het grote maatschappelijke belang van de psychotherapie en door de connotaties die het woord 'psychologie' bij alledaagse taalgebruik oproept. Daarbij denkt men immers in de eerste plaats aan de motieven, emoties en gedachten die een mens tot bepaalde handelingen brengen, waarbij die motieven ook nog eens volkomen onbewust kunnen zijn. Zich uitsluitend beperken tot het uiterlijk waarneembare en meetbare gedrag is uit strikt wetenschappelijk oogpunt te verkiezen, maar veel van de psychologie voltrekt zich in het verborgene van het brein van individuele mensen, en wie het gedrag van mensen verklaren en begrijpen wil kan niet zonder theorieën over de werking van al die niet objectief waarneembare processen in de hersenen.
De psychologie wil het gedrag van mensen beschrijven, begrijpen en van daaruit soms ook kunnen voorspellen. Dat laatste lukt voor groepen van mensen (bijvoorbeeld: "de meerderheid zal zich zus en zo gaan gedragen") vrij aardig, maar op het niveau van het individu ("zij of hij zal zich zus of zo gaan gedragen") is de voorspellende kracht van de psychologie (nog) heel zwak.
Geschiedenis van de psychologie
Historiografie De geschiedenis van psychologie als discipline begint in de tweede helft van de 19e eeuw.Danziger, K. (2013). Psychology and its history. Theory and Psychology, 23(6), 829–839. https://doi.org/10.1177/0959354313502746 Traditionele geschiedenisboeken verbonden de geschiedenis van de psychologie met de geschiedenis van de filosofie, voornamelijk die van de geest. Maar sinds de jaren 70 van de 20e eeuw ontstond een nieuwe stroming binnen geschiedschrijving van psychologie die deze continuïteit van psychologie bekritiseerde. Er kwam meer aandacht voor de sociale context waarin psychologie opkwam en opereerde, waarbij de geschiedenis niet meer werd gezien als een opeenvolging van theorieën en historische figuren.Gergen, K., & Graumann, C. (1996). Psychological discourse in historical context: An introduction. In C. Graumann & K. Gergen (Eds.), Historical Dimensions of Psychological Discourse (pp. 1-14). Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511571329.001
Aristoteles bijvoorbeeld de eerste psycholoog noemen is daardoor problematisch omdat psychologie als kennisdomein gewoonweg nog niet bestond en de filosofische ideeën over mensen fundamenteel anders waren.Smith, R. (1988). Does the history of psychology have a subject? History of the Human Sciences, 1(2), 147–177. https://doi.org/10.1177/095269518800100201Brock, A.C. (2014). History of psychology. In Teo, T. (Ed.) Encyclopedia of Critical Psychology. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-5583-7 Deze beweging kwam tot stand door de verdere professionalisering van de geschiedenis van de psychologie als subdiscipline en door ontwikkelingen binnen geschiedenis en filosofie van de wetenschap.Rutherford, A. (2014). Historiography. In Teo, T. (Ed.) Encyclopedia of Critical Psychology. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-5583-7 Er werd met een kritische blik naar de geschiedenis gekeken waarbij een universeel karakter van wat psychologie is niet zomaar werd aangenomen.Stam, H.J. (2005). Reconstructing the Subject. In Brock, A.C., Louw, J., van Hoorn, W. (Eds) Rediscovering the History of Psychology. Springer. https://doi.org/10.1007/0-306-48031-X_2 Daardoor kwam er een focus te liggen op het multidisciplinaire karakter van psychologie die een trend op gang zette van geschiedschrijving over specifieke psychologische termen subdisciplines en sociale contexten. De geschiedenis van de psychologie vanuit verschillende intellectuele en demografische contexten benaderen is belangrijk omdat er niet vanuit kan worden gegaan dat er één ontstaansgeschiedenis is.Danziger, K. (2006). 11 Universalism and Indigenization in the History of Modern Psychology. In A. Brock (Ed.), Internationalizing the History of Psychology (pp. 208-225). New York University Press. https://doi-org.proxy-ub.rug.nl/10.18574/nyu/9780814739082.003.0015
Ontstaanscontext Psychologie als wetenschappelijke en zelfstandige discipline kwam op in de late 19e eeuw, maar dit ontstond niet zomaar. Verschillende contexten in filosofie, fysiologie, psychiatrie en bijvoorbeeld biologie hebben ertoe bijgedragen dat er een nieuwe discipline werd gevormd. Deze contexten verschilden per regio. Waar bijvoorbeeld in Groot-Brittannië evolutie een belangrijke invloed had waren in Frankrijk de ideeën uit de psychiatrie belangrijk en in Duitsland die uit de experimentele fysiologie.
Filosofie De term psychologie is afkomstige uit de 16e eeuw, maar had een andere betekenis dan nu. Psychologie stond voor de menselijke ziel beschreven volgens de gangbare Middeleeuws Christelijke filosofie.Lapointe François H. (1973). The origin and evolution of the term "psychology". Rivista Critica Di Storia Della Filosofia, 28(2), 138–160.Vidal, F. (2011). The sciences of the soul: the early modern origins of psychology. University of Chicago Press. Psychologie als de studie van de geest werd populair door het werk van de filosoof Christian Wolff.D. K. Freedheim & I. B. Weiner (Eds.). (2003). Handbook of psychology. volume 1 history of psychology. John Wiley & Sons. https://www.uv.mx/rmipe/files/2017/05/Handbook-of-psychology.-History-of-psychology.pdf Rond die periode kwam er binnen de filosofie een discussie op gang of er een wetenschap van de geest kon bestaan. Kant beargumenteerde dat een empirische psychologie niet op hetzelfde niveau kon staan als andere wetenschappen omdat mentale processen niet gekwantificeerd kunnen worden.Danziger, K. (1990). Historical roots of the psychological laboratory. In Constructing the Subject: Historical Origins of Psychological Research (Cambridge Studies in the History of Psychology, pp. 17-33). Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511524059.003 Of psychologie een wetenschappelijke discipline kon zijn, werd toen een discussie over methode. Herbart heeft hier een belangrijke invloed op gehad door te beargumenteren dat mentale processen in theorie wiskundig benaderd konden worden.
Evolutie Door mensen binnen de evolutie te plaatsen, werd het mogelijk het gedrag van mensen met dat van andere dieren te vergelijken. Ook kwam er interesse voor individuele verschillen in denken en gedrag tussen verschillende groepen mensen.Richards, G., & Stenner, P. (2023). Putting psychology in its place : critical historical perspectives (Fourth). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003093848Pickren, W. E., & Rutherford, A. (2010). A history of modern psychology in context. Wiley. Daarnaast werd onderzoek naar genetische processen en de link met gedrag populair, bijvoorbeeld voor crimineel gedrag of alcoholisme. Onder andere Francis Galton's onderzoek naar individuele verschillen en zijn statische methode had een grote invloed hierop. Met zijn onderzoek maakte hij ook het controversiële idee van eugenetica populair, dat tot in de eerste helft van de 20e eeuw ook op grote schaal werd toegepast.Wilson, P. K. (20 September 2022). Eugenics. Britannica.https://www.britannica.com/science/eugenics-geneticsRoede, M. en Geraedts, J. (29 maart 2017). Eugenetica: wetenschap als excuus. NEMO Kennislink.https://web.archive.org/web/20221118152906/https://www.nemokennislink.nl/publicaties/eugenetica-wetenschap-als-excuus/ Deze trends hadden een grote invloed op de vorming van de psychologie en waren voorlopers van de latere ontwikkelingspsychologie en differentiële psychologie.
Fysiologie Fysiologie als experimenteel veld kwam op in de 19e eeuw in Frankrijk. Fysiologen gingen nadruk leggen op het onderzoeken van lichaamsprocessen in plaats van de functies van specifieke organen. Hierdoor werd het experiment de belangrijkste manier van onderzoek doen. Onder andere onderzoek naar zintuiglijke waarneming werd populair. Belangrijke figuren in deze traditie waren Weber, Fechner, en Helmholtz. Fechner bouwde voort op onderzoek van Weber naar verschillen in de intensiteit van prikkels en formuleerde de Fechner-Weberwet. Fechner noemde dit onderzoek psychofysica. Helmholtz deed onderzoek naar optiek en probeerde de snelheid van signalen in het zenuwstelsel te meten.Gundlach, H. U. K. (2012). Germany, in David B. Baker (Ed.), The Oxford Handbook of the History of Psychology: Global Perspectives. Oxford Library of Psychology https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195366556.013.0013 Ook de Nederlandse fysioloog Donders had met zijn onderzoek naar reactietijd voor het meten van de snelheid van mentale processen een belangrijke invloed op later psychologisch onderzoek. Fysiologie was belangrijk voor de ontwikkeling van experimentele psychologie omdat het een bruikbare methode gaf om mentale processen te kwantificeren.Leahey, T. H. (2004). A history of psychology : main currents in psychological thought (6th ed.). Pearson Prentice Hall.
Sociale Context In de 19e eeuw veranderde het leven van mensen in een rap tempo. In deze periode groeide de bevolking snel, kwam de industrialisatie in volle gang en trokken mensen massaal naar de stad. Monarchieën werden verworpen of banden in en overheden democratiseerden. De snelle industrialisatie was deels te danken aan nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap, hierdoor nam de wetenschap een prominentere plaats aan in de samenleving.Walsh, R. T. G., Teo, T., & Baydala, A. (2014). A critical history and philosophy of psychology: diversity of context, thought, and practice. Cambridge University Press. In deze periode werd het geloof steeds vaker bekritiseerd of de rug toegekeerd, mensen zochten naar andere manieren om zichzelf te begrijpen. De populariteit van wetenschappelijk denken, de snel veranderende samenleving en de kritiek op het geloof zorgden voor een gunstig klimaat voor psychologie om uit te groeien tot een academische en praktische discipline.
Vorming van de discipline