De provincie Antwerpen (Frans: Province d'Anvers) is een van de tien provincies van België en een van de vijf provincies in het Vlaams Gewest. Ze bevindt zich ten oosten van de provincie Oost-Vlaanderen, ten noorden van de provincie Vlaams-Brabant en ten westen van de provincie Limburg. In het noorden grenst de provincie aan de Nederlandse provincie Noord-Brabant en voor een klein stuk aan de Nederlandse provincie Zeeland. Antwerpen is de enige Vlaamse provincie die niet aan een Waalse provincie grenst. Het is de enige provincie in Vlaanderen die geen gemeenten met taalfaciliteiten kent en is tevens (sinds de opdeling in 1995 van de provincie Brabant in Vlaams- en Waals-Brabant) de meest bevolkte provincie van België, met circa 1.900.000 inwoners.
Naam Het toponiem "Antwerpen" verwijst naar de hoofdplaats van deze provincie, de stad Antwerpen. De naam is etymologisch en archeologisch te verklaren uit de naam die gegeven werd aan de plaats van de eerste nederzetting bij de ‘anda verpa’, wat eigenlijk Germaans is voor ‘aangeworpen gronden’ (in een bocht van de rivier).
Binnen de Vlaamse regering bestaan er sinds de begin jaren van de 21e eeuw openlijke intenties om de naam van de provincie om te zetten naar "Midden-Brabant", verwijzend naar het historische Hertogdom Brabant. Verwijzend naar de historische Brabantgouw en het Landgraafschap Brabant was er ook verzet tegen en bleek het echter vanwege de Belgische Grondwet niet mogelijk.
Geschiedenis In 1106 verleende keizer Hendrik V een hertogtitel aan Godfried, de graaf van Leuven.Het stoelt echter op een mystificatie dat dit de titel van hertog van Brabant zou zijn geweest. De graven van Leuven en hertogen van Brabant en hun nazaten maakten daarvan gebruik door hun macht en hun grondgebied te vergroten. Uiteindelijk ontstond zo het Hertogdom Brabant, een van de toonaangevende gewesten van de Nederlanden. Het omvatte ongeveer de huidige provincies Noord-Brabant, Antwerpen, Vlaams-Brabant, Waals-Brabant en het hoofdstedelijk gewest Brussel.
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog raakte Brabant verdeeld tussen de Spaanse Nederlanden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het noordelijke Staats-Brabant werd een generaliteitsland van de Republiek, het zuidelijke Konings-Brabant bleef een van de Zuidelijke Nederlanden.
Na de Franse inval in 1795 werd Brabant opgesplitst in de Franse departementen Twee Neten en Dijle. Na de bevrijding in 1815 werden deze hernoemd naar de Nederlandse provincies Antwerpen en Zuid-Brabant. In 2006 werd het Brabantjaar gevierd; men herdacht toen dat de titel negen eeuwen eerder was verleend. In het kader van Brabant 1106-2006 werden tal van activiteiten georganiseerd, waarvoor veel (internationale) bezoekers werden verwacht voor het Brabant 900 jaar.
Het provinciebestuur heeft door de eeuwen in verschillende provinciehuizen gezeteld.
Op 1 januari 2025 fuseerde Zwijndrecht met buurgemeenten Beveren en Kruibeke tot de gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht. Zwijndrecht, dat sinds 1923 bij de provincie Antwerpen hoorde, kwam zo terug in de provincie Oost-Vlaanderen te liggen.
Geografie De provincie Antwerpen bestaat uit drie arrondissementen (Antwerpen, Mechelen, Turnhout), die meteen de drie grootste steden van de provincie vertegenwoordigen. Van deze drie steden is Antwerpen de grootste en, met zijn haven en diamanthandel, de economisch belangrijkste.
Topografie De totale oppervlakte van de provincie bedraagt 2867 km², het noordelijkste punt van de provincie (en tevens van België), bevindt zich te Meersel-Dreef met de coördinaten 51°30 NB - 4°46 OL.
Het hoogste punt van de provincie, de Beerzelberg is gelegen in de Putse deelgemeente Beerzel en is 51,60 meter. Het op een na hoogste punt is de "Heistse Berg" te Heist-op-den-Berg. De "Heistse Berg" is een getuigenheuvel met een hoogte van 48 meter. Het op twee na hoogste punt ten slotte is gelegen te Postel en bedraagt 44 meter.https://web.archive.org/web/20110515151726/http://www.provant.be/binaries/handleiding%20Kesselse%20Heide%20scherm_tcm7-71008.pdf Eigenlijk is het hoogste punt niet een natuurlijke heuvel maar een door de mens aangelegde heuvel: de in de Antwerpse haven gelegen stortplaats de "Hooge Maey" die 55 meter hoog is.
Het laagste punt van de provincie ligt in de vallei van de Grote Nete nabij Lier op 4 m.
Hydrografie De Grote Nete komt de provincie binnen nabij Balen. Ze vervolgt haar route langs Meerhout, Geel, Laakdal, Westerlo, Heist-op-den-Berg, Berlaar, Nijlen tot Lier. Haar belangrijkste zijrivieren zijn de Wimp en de Grote Laak. De Kleine Nete ontstaat uit vele door regen gevoede beekjes in het gebied tussen Arendonk, Retie en Mol-Postel. Op haar weg passeert ze langs Kasterlee, Geel, Olen, Herentals, Herenthout, Vorselaar, Grobbendonk en Nijlen. Ze bevat veel in Vlaanderen zeer zeldzame vissen. Haar belangrijkste zijrivieren zijn de Molenbeek, de Aa en de Wamp. In Lier ligt de samenvloeiing van de Grote en de Kleine Nete. Deze stroomt vervolgens als de Nete naar Duffel (waar de Itterbeek en de Babelsebeek in haar uitmonden), Sint-Katelijne-Waver (Vrouwvliet) en Rumst.
De Dijle komt de provincie binnen uit het zuiden en wordt in Mechelen gesplitst tot de Binnendijle en de Buitendijle. Ter hoogte van het Zennegat in Walem voegt zich de Zenne bij de Dijle vlak voor deze in het westen van de provincie in de gemeente Rumst samenvloeit met de Nete. Vanaf dat punt vormen beide rivieren samen de Rupel. Te Schelle mondt deze uit in de Schelde, die grotendeels de grens vormt tussen de provincies Antwerpen en Oost-Vlaanderen. Naast de Rupel monden op het provinciaal grondgebied ook nog de Potvliet, de Edegemsebeek (Hemiksem) en het Schijn (via het Lobroekdok) in de Schelde.
Het oorsprongsgebied van de Grote Schijn bevindt zich in een moerassig weiland halverwege de Trappistenabdij van Westmalle. Ze stroomt verder langs en door Zoersel, Oelegem, Schilde, Wijnegem, Wommelgem, Deurne en Borgerhout. Ter hoogte van Wommelgem mondt de Koude beek uit in de rivier. Vanuit Schoten en Wijnegem komt de Kleine Schijn, vanuit Schilde de Kleinebeek en de Zwanebeek, vanuit Wommelgem ook nog de Diepenbeek, de Rollebeek en de Dorpsloop. Alle hierboven genoemde rivieren en beken behoren tot het stroomgebied van de Schelde.
Daarnaast, in het stroomgebied van de Maas, is er ook nog de rivier de Mark. De rivier ontspringt in het Turnhouts Vennengebied tussen Merksplas, Turnhout en Baarle. Vervolgens stroomt de rivier via Merksplas, Wortel en Hoogstraten richting Nederland (Breda). Alvorens de grens te passeren voegen zich onder meer de Kleine Mark, de Hollandse Loop en het Merkske zich bij de Mark.
Ten slotte zijn er ook nog het Schelde-Rijnkanaal, Albertkanaal, Zeekanaal Brussel-Schelde, de Leuvense Vaart, Kanaal Bocholt-Herentals, Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten, Kanaal Dessel-Kwaadmechelen, de Herentalse Vaart en het Netekanaal.
Pedologie De pedologie stelt dat de bodem van de provincie voornamelijk bestaat uit natte en droge zand- en lemig-zandgronden, natte leemgronden, historische polders en overdekte pleistocene gronden. De zuidwestelijke gemeenten hebben een natte leemgrond. Alle zes worden ze gerekend tot de podzolgronden (askleurige bodems).
Stratigrafie De stratigrafie stelt dat de gesteenten in de provincie zich tijdens diverse tijdsvakken vormden. Zo stamt de streek rond Antwerpen uit het Plioceen, de streek rond Bornem uit het Oligoceen, de streek rond Mechelen (stad) uit het Jura en de streek rond Lier uit het Mioceen. De haven van Antwerpen bevindt zich dan weer in een streek gevormd in het Holoceen, de streek van de zuidelijke randgemeenten stamt dan weer uit het Mioceen en de streek van de noordelijke gemeenten ten slotte uit het Pleistoceen.
Lithologie De lithologie stelt dat het grootste deel van de bodemoppervlakte in de provincie uit tertiair en pleistoceen zand bestaat. In de ruime omgeving van Antwerpen, haar haven en de gronden nabij de belangrijkste rivieren bestaat de bodem uit Polderklei en rivieralluvia en in het centrum van de provincie ten slotte bestaat de bodem uit tertiaire klei.
Geografische streken De provincie ligt bijna geheel in de geografische streek Kempen en de Groentestreek. De gemeenten van Klein-Brabant (Puurs, Sint-Amands en Bornem) ten slotte liggen in Zandlemig Vlaanderen. Daarnaast begeeft zich in het oosten van de provincie een gedeelte van de Kempense substreek Zeven Heerlijkheden, waarbij Balen, Dessel en Mol Antwerpen vertegenwoordigen.
Urbanisatiegraad Het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen deelt de stad Antwerpen in als grootstedelijk gebied.https://web.archive.org/web/20110512173902/http://www2.vlaanderen.be/ruimtelijk/grup/00150/00195_00001/index.html De agglomeratie van de stad strekt zich uit over het hele gelijknamige arrondissement en de forensenwoonzone strekt zich zelfs tot ver daarbuiten uit.
De steden Mechelen en Turnhout worden als regionaalstedelijk gebied ingedeeld en Lier, Boom, Heist-op-den-Berg, Geel, Herentals, Mol en Hoogstraten als kleinstedelijke gebieden. Voorts worden de gemeenten Bornem, Duffel, Edegem, Puurs, Kontich en Willebroek en de stad Mortsel als specifieke economische knooppunten genoemd.
Administratieve indeling Arrondissementen Administratieve arrondissementen
Bevolking per arrondissement ArrondissementInwoners (1/1/2026)Opp. km²Inw./km²Antwerpen1.082.705984,021.100,3Mechelen363.818511,83710,8Turnhout485.3681.360,0356,9Provincie Antwerpen1.931.8912.855,88676,5
Gerechtelijke arrondissementen
Met ingang vanaf 1 april 2014 valt de provinciegrens van Antwerpen samen met de grens van het nieuwe gerechtelijk arrondissement Antwerpen. De drie voormalige gerechtelijke arrondissementen van Antwerpen (Antwerpen, Mechelen en Turnhout) zullen blijven verder bestaan in de vorm van gerechtelijke arrondissementsafdelingen.
Provinciedistricten Door het Kiesdecreet van 2011Het Lokaal en Provinciaal Kiesdecreet van 8 juli 2011, codex.vlaanderen.be werd vanaf de provincieraadsverkiezingen 2012 de provincie opgedeeld in 2 kiesarrondissementen en 7 provinciedistricten: KiesarrondissementenProvinciedistrict ZetelsAntwerpenAntwerpen 21 Boom 7 Kapellen 13Mechelen-TurnhoutHerentals 7 Lier 7 Mechelen 6 Turnhout 11 TOTAAL 72
Kantons Antwerpen Arendonk Boom Brasschaat (gerechtelijk kanton) Brecht (kieskanton) Duffel (kieskanton) Geel (gerechtelijk kanton) Herentals Heist-op-den-Berg Hoogstraten Mechelen Mol Kapellen Kontich Lier Puurs-Sint-Amands (kieskanton) Schilde (gerechtelijk kanton) Turnhout Westerlo Willebroek (gerechtelijk kanton) Zandhoven
Gemeenten Gemeenten met een stadstitel hebben "(stad)" achter de naam Aartselaar Antwerpen (stad) Arendonk Baarle-Hertog Balen Beerse Berlaar Boechout Bonheiden Boom Bornem Brasschaat Brecht Dessel Duffel Edegem Essen Geel (stad) Grobbendonk Heist-op-den-Berg Hemiksem Herentals (stad) Herenthout Herselt Hoogstraten (stad) Hove Hulshout Kalmthout Kapellen Kasterlee Kontich Laakdal Lier (stad) Lille Lint Malle Mechelen (stad) Meerhout Merksplas Mol Mortsel (stad) Niel Nijlen Olen Oud-Turnhout Putte Puurs-Sint-Amands Ranst Ravels Retie Rijkevorsel Rumst Schelle Schilde Schoten Sint-Katelijne-Waver Stabroek Turnhout (stad) Vorselaar Vosselaar Westerlo Wijnegem Willebroek Wommelgem Wuustwezel Zandhoven Zoersel540x540px
Aangrenzende provincies
Demografie Evolutie van het inwonertal
Op basis van de historische samenstelling van de provincie Inwoneraantal x 1000
Bron:NIS - Opm:1806 t/m 1970=volkstellingen; vanaf 1980= inwoneraantal op 1 januari 1923: aanhechting van de gemeenten Burcht en Zwijndrecht afgestaan door de provincie Oost-Vlaanderen 1977: aanhechting van de toenmalige gemeente Muizen (nu deelgemeente van Mechelen) afgestaan door de provincie Brabant 2025: afstand van de gemeenten Burcht en Zwijndrecht aan de provincie Oost-Vlaanderen