Evangelie komt van het Griekse woord τό εὐαγγέλιον, euangelion, dat 'beloning voor de bode van goed nieuws (geluksbode)', 'goede boodschap' en '(christelijke) heilboodschap' betekent.F Muller met JH Thiel, bewerkt door W den Boer. Beknopt Grieks-Nederlands woordenboek. Engelse Wiktionary. εὐαγγέλιον. Gearchiveerd op 11 april 2023.HG Liddell met R Scott. εὐαγγέλ-ιον, τό, 1940. in hun A Greek-English Lexicon
De term evangelie wordt vooral gebruikt in het christendom, het eerst in de brieven van Paulus en later in de eerste regel van het evangelie van Marcus (ca. jaar 66 – 73). Maar euangelion komt ook al eerder bij bijvoorbeeld Homerus voor en bijvoorbeeld in de Kalenderinscriptie van Priëne (9 v. Chr.) over keizer Augustus als verlosser, een politieke propagandaboodschap.Augustus. Second of the Caesars. Gearchiveerd op 3 juli 2023.
Omschrijving Evangelie heeft in het christendom meerdere, samenhangende betekenissen. Breed slaat het op de 'blijde boodschap' van de Bijbel als geheel of van Jezus in het bijzonder. Er wordt ook een van de vier levensbeschrijvingen óver Jezus in de Bijbel mee bedoeld (van Matteüs, Marcus, Lucas, Johannes, soms ook de buitenbijbelse levensbeschrijvingen, zoals het evangelie van Thomas). Het verspreiden van de christelijke boodschap wordt wel evangeliseren genoemd.
Evangelie wordt in overdrachtelijke zin ook wel gebruikt voor een boodschap waaraan een groot belang of een zekere onfeilbaarheid wordt toegedicht, bijvoorbeeld het gedachtegoed van een bepaalde filosoof of een boek dat op een bepaald terrein veel invloed heeft gehad.
In een kerkgebouw heet de linkerkant van het koor de 'evangeliezijde'. De rechterkant is de epistelzijde. In dit verband zijn ook de oude ambonen te beschouwen: stenen preekstoelen in oude kerkgebouwen aan weerszijden van het altaar, een aan de evangeliezijde en de ander aan de epistelzijde.
In het Nieuwe Testament De vier evangeliën Het Nieuwe Testament van de christelijke Bijbel bevat de vier evangeliën in de zin van Bijbelboeken: Evangelie volgens Matteüs Evangelie volgens Marcus Evangelie volgens Lucas Evangelie volgens Johannes
Deze boeken vormen de canonieke evangeliën en worden vaak kortweg Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes genoemd. Vooral Matteüs, Marcus en Lucas vertonen grote overeenkomsten.
De originele Griekse tekst van alle vier de boeken past elk op een gemiddelde boekrol. Het kortste evangelie is dat volgens Marcus dat in de indeling van Robert Estienne bestaat uit 16 hoofdstukken en zo'n 11.250 woorden bevat. Het evangelie volgens Marcus begint met
Het Lucasevangelie is met zo'n 19.500 woorden het langste evangelie en het vormt samen met de Handelingen van de apostelen een tweedelig werk, hoewel het evangelie volgens Johannes tussen beide delen in is komen te staan. De auteur van Lucas-Handelingen is verantwoordelijk voor meer dan een kwart van het hele Nieuwe Testament.
De evangeliën van Matteüs, Marcus en Lucas worden vanwege de vele onderlinge overeenkomsten de synoptische evangeliën genoemd. De tekst van deze drie evangeliën wordt soms in drie kolommen naast elkaar geplaatst om ze makkelijk te kunnen vergelijken. Zo'n tabel heet dan een synopsis. Hoewel ook het evangelie van Johannes overeenkomsten met de andere evangeliën heeft, wordt meestal aangenomen dat dit evangelie literair min of meer onafhankelijk is van de synoptische evangeliën. De precieze literaire en theologische relaties tussen de vier evangeliën is nog altijd onderwerp van onderzoek, discussie en speculatie.
De evangeliën zijn in het Koinè-Grieks geschreven. Geen van de boeken vermeldt een auteur. De huidige benamingen zijn het resultaat van veronderstellingen die men in het vroege christendom over de auteurs van de evangeliën had, waarbij men zich voornamelijk baseerde op overlevering. Over de vraag of deze aannames juist waren, en zo niet, wie dan wel de schrijvers van de evangeliën waren, wordt nog steeds gedebatteerd. In ieder geval is geen van de canonieke evangeliën geschreven door een auteur die zelf ooggetuige is geweest van Jezus' leven en optreden. Dit betekent dat zij bij het schrijven van hun evangelie gebruik hebben moeten maken van bestaande mondelinge en schriftelijke overleveringen en bronnen.
De evangeliën hebben alle vier eigen thema's en accenten. Het is aannemelijk dat die voor een deel het gevolg zijn van de achtergrond waartegen ieder evangelie geschreven is en van de gemeenschap waarin ieder evangelie ontstaan is. Ontwikkelingen in het vroege christendom na de dood van Jezus, zoals de veranderlijke en gecompliceerde relatie tussen christenen en Joden, zullen van invloed zijn geweest op de manier waarop de auteurs Jezus en zijn woorden en daden beschreven hebben.
Het synoptisch vraagstuk
De evangeliën van Matteüs, Marcus en Lucas hebben een groot aantal passages gemeen en vaak zijn die passages zelfs woordelijk hetzelfde. Tegelijk is er ook een groot aantal verschillen: er zijn passages die in twee van de genoemde evangeliën voorkomen maar niet in het derde, soms zijn passages in een andere volgorde geplaatst en soms zijn passages die in alle drie de evangeliën voorkomen in een van drie anders geformuleerd.
De vraag hoe de overeenkomsten en verschillen in deze drie evangeliën verklaard kunnen worden en hoe deze drie evangeliën zich tot elkaar verhouden, wordt het synoptische vraagstuk genoemd. Tegenwoordig neemt men meestal op grond van argumenten aan dat: van de drie evangeliën Marcus het oudste is, dat Lucas en Matteüs gedeeltelijk gebaseerd zijn op Marcus, dat Lucas en Matteüs daarnaast een andere bron gebruikt hebben, die Q wordt genoemd, dat Lucas mogelijk nog een 'eigen' bron gebruikt heeft, die L genoemd wordt en dat Matteüs mogelijk ook nog een 'eigen' bron gebruikt heeft, die M genoemd wordt.
Het is mogelijk dat Q niet één bron is, maar uit meer bronnen bestaat. Hetzelfde geldt voor bronnen M en L. We kunnen ook niet met zekerheid zeggen dat Q, L en M daadwerkelijk bestaan; alle aannames over deze bronnen zijn gebaseerd op de teksten van de drie evangeliën en hun onderlinge overeenkomsten en verschillen.
De kern van de bovenstaande theorie over de relatie tussen de drie synoptische evangeliën is wat wel de prioriteit van Marcus wordt genoemd: de aanname dat Marcus de oudste van de drie is, en dat de andere twee (gedeeltelijk) op Marcus gebaseerd zijn.
Synoptische evangelies versus Johannes thumb|Codex Alexandrinus, manuscript uit de vijfde eeuw met het einde van het Evangelie volgens Lucas. British Library.
Bij een vergelijking van de vier evangelies valt op dat het Evangelie volgens Johannes sterk afwijkt van de drie andere. De evangelies van Matteüs, Marcus en Lucas bevatten veel beschrijvingen die in grote lijnen en soms zelfs woordelijk overeenkomen en worden daarom synoptische evangelies genoemd. Zowel de verhaallijn als de aan Jezus toegeschreven uitspraken in Johannes verschillen sterk van de synoptische evangelies.
Enkele belangrijke verschillen: De synoptische evangelies verhalen veelvuldig van exorcisme, Johannes niet één keer. In de synoptische evangelies weigert Jezus een "teken" of bewijs van zijn autoriteit te verschaffen,Zie bijvoorbeeld Marcus 8:11 e.v. terwijl dit in Johannes juist een van de belangrijkste kenmerken is.Zie bijvoorbeeld Johannes 2:11, 23; 3:2; 4:48, 54; 6:2, 14; 7:31; 9:16; 11:47; 12:8, 37; 20:30. Het belangrijkste thema van de synoptische evangelies is het koninkrijk van God, terwijl dit in Johannes slechts één keer voorkomt in 3:3-5. Een uiterst belangrijk verschil tussen de synoptische evangelies en Johannes is het verschil in stijl. Waar de synoptische evangelies spreken in termen van "is als" ("Gods Koninkrijk is als ..."), spreekt Johannes meestal in de beroemde vorm "ik ben" (zoals in 6:35 en 15:1). Zo bevat Johannes ook geen verhalen, geen handelingen die illustreren hoe God met mensen handelt. Ook komen er in Johannes geen parabelen zoals we die in de synoptische evangelies vinden terwijl de synoptische evangelies geen metaforen bevatten zoals die wel in Johannes voorkomen. De bediening van Jezus lijkt zich in de synoptische evangelies binnen twaalf maanden af te spelen, terwijl deze in Johannes minimaal 2 jaar duurde. Johannes plaatst het merendeel van Jezus' leven in Judea, de synoptische evangelies in Galilea. Verder hanteren de synoptische evangelies een geografische tweedeling: het eerste deel van Jezus optreden speelt zich af in Galilea, het tweede deel in Jeruzalem. De reis van Galilea naar Judea en Jeruzalem vormt een omslagpunt. Bij Johannes speelt het optreden van Jezus zich wisselend in Galilea en Jeruzalem af. In de synoptische evangelies is de "zuivering van de Tempel" de belangrijkste aanleiding voor Jezus' executie, terwijl deze in Johannes aan het begin van zijn bediening wordt geplaatst, zonder belangrijk gevolg.Johannes 2:13-22 In de synoptische evangelies is het proces tegen Jezus formeel: Jezus wordt voor het Sanhedrin geleid, getuigen worden gehoord en Jezus zelf wordt verhoord, waarna de hogepriester een officiële aanklacht formuleert. In Johannes (18:12-40) wordt Jezus privé verhoord door Annas en Kajafas, de dienstdoende hogepriester, zonder formele aanklacht of getuigenverhoor.
De verschillen zijn zo groot dat het onmogelijk is om aan te nemen dat er twee tradities waren, waarbij iedere traditie 50 procent weergaf van wat Jezus zei, vrijwel zonder overlap. In de afgelopen 150 jaar moesten onderzoekers dus kiezen. Vrijwel unaniem wordt aangenomen dat de leringen van de historische Jezus moet worden gezocht in de synoptische evangelies en dat in Johannes een vroege, doorgewerkte theologie kan worden aangetroffen, waarin overpeinzingen worden aangetroffen over de persoon en het werk van Christus, weergegeven in de eerste persoon, alsof ze zo door Jezus gezegd zijn.
Verschillende evangeliën versus harmonisering Vanaf het begin was men zich bewust van de verschillen tussen de evangeliën. Er waren bovendien talrijke versies in omloop. De vraag rees daardoor in welke mate men tot een evangeliën-harmonie moest komen. Op deze vraag werden twee antwoorden gegeven:
De Kerk besloot ondanks de overeenkomsten tussen de verschillende evangeliën niet tot een harmonisering van de verschillende teksten over te gaan. De vroege Kerk heeft daarmee zich tegensprekende teksten bewaard, waarmee men zich al dan niet bewust openstelde voor een pluriform begrip van de Bijbel. Men kwam tot een canon, waarin alle gezaghebbende versies werden opgenomen. Andere stromingen, met name de gnostiek, tendeerden naar harmonisering van evangeliën om deze tot een lopend verhaal te maken. Tatianus harmoniseert de evangeliën tot een boek, de Diatessaron, om zich van al dan niet vermeende incoherenties te ontdoen. Ammonius van Alexandrië slaat aan het harmoniseren, terwijl Marcion het evangelie "zuivert". Omdat de God van het Oude Testament in de gnostiek een demiurg is, zuiverde Marcion het Lukas-evangelie van alle verwijzingen naar dat Oude Testament. Verder werd door hem het gehele Oude Testament geschrapt, net als de evangeliën van Marcus, Matteüs en Johannes. De rivaliserende evangelies op een rijtje: Evangelie van Cerinthus, versie van Cerinthus Evangelie van Basilides, versie van Basilides Evangelie van Marcion, versie van Marcion Evangelie van Appelles, versie van Appelles Evangelie van Bardesanes, versie van Bardesanes Evangelie van Mani, versie van Mani
Genre