thumb|Een graffiti-kunstenaar aan het werk in Boekarest Graffiti (uitspr.: /ɡraˈfiti/) is een verzamelnaam voor afbeeldingen of teksten die op straat of op een andere min of meer openbare plaats vaak illegaal met verf of verfstift (paintmarker) zijn aangebracht, of in hout, (zacht) gesteente of gestucte muren zijn ingekrast.
Etymologie Het Nederlandse woord graffiti, dat zowel enkel- als meervoud is,Het woord graffiti op woordenlijst.org komt via het Engels uit het Italiaans. Het Italiaanse woord graffiti betekent "ingekraste tekeningen" en is de meervoudsvorm van het woord graffito. Dit woord is verwant aan graffio (kras, schram) en het werkwoord graffiare (krabben, schrammen). Etymologiebank.nl: Graffiti Graffiare staat via het Latijn in verband met het Griekse werkwoord γράφειν (graphein, inkrassen, schrijven, graveren).
Het woord graffiti is een Italiaans woord dat als /ɡrafˈfiti/ wordt uitgesproken, met de klemtoon dus op de tweede lettergreep. Hoewel het verschijnsel uit de Verenigde Staten is overgewaaid, waar het woord eveneens met de klemtoon op de tweede lettergreep wordt uitgesproken, wordt het in Nederland vaak onjuist uitgesproken als /ˈɡrɛfəti/, dus met de klemtoon op de eerste lettergreep (wat bijna klinkt als het Engelse gravity (/ˈɡrævəti/), zwaartekracht).
Geschiedenis thumb|Het gewone volk van het Romeinse Rijk schreef in het vulgair Latijn in plaats van in het klassiek Latijn van de literatuur, zoals te zien is in deze politieke graffiti in Pompeï thumb|Ingekraste graffito in een mergelgroeve in Cadier en Keer (16e eeuw) miniatuur|Autograaf uit 1810 van Lord Byron op de Poseidontempel
Graffiti zijn van alle tijden. De Romeinen uit de klassieke oudheid schreven ook op hun muren en monumenten, zoals nog te zien is in de Italiaanse steden Rome en Pompeï. Ancient Worlds: The Roman Worlds - History of graffiti Een aantal van deze teksten waren politieke uitspraken en aankondigingen van gladiatorenspelen. Ook Vikingen brachten ten minste vanaf de 12e eeuw graffiti aan op plaatsen die ze aandeden, zoals nog steeds te zien is in bijvoorbeeld Maes Howe in Schotland. Orkneyjar: Maeshowe's Runes. Gearchiveerd op 3 juli 2023. In 1810 liet Lord Byron zijn naam achter op een van de pilaren van de tempel van Poseidon op Kaap Soenion.
Timmerlieden lieten vroeger gewoonlijk een telmerk achter in houten balken van constructies als gebinten en kapconstructies.
thumb|"Kilroy was here" op de National World War II Memorial in Washington DC
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het een rage onder Amerikaanse soldaten om overal waar ze kwamen de tekst Kilroy was here te plaatsen, voorzien van Mr. Chad, het mannetje dat over een muur staart. Deze graffiti worden nog overal ter wereld aangetroffen; van de muren van openbare toiletten tot boven in het Vrijheidsbeeld in New York.www.kilroywashere.org: The Legends of "Kilroy Was Here".
thumb|Graffiti op een metro, gemaakt door Ces53, een Nederlandse graffitikunstenaar Eind jaren zestig namen New Yorkse jongeren de gewoonte over van de straatjeugd uit Philadelphia om met een viltstift hun schuilnamen vliegensvlug op treinstellen en op metro's te plaatsen (vergelijkbaar met de geurvlag uit de biologie). Schwartzman, Allan, Street Art, The Dial Press, Doubleday & Co., New York, NY 1985 Lewisohn Cedar, Street Art: The Graffiti Revolution, Tate Museum, London, England 2008 Martha Cooper en Henry Chalfant, Subway Art, 1984. 25ste druk, 2009. Beschrijft het ontstaan van de graffiti van New York en droeg bij aan de internationale verspreiding van graffiti en de hiphop-cultuur. Dit soort handtekeningen wordt tags genoemd.
Begin jaren tachtig inspireerden de graffiti van New York Europese kunstenaars als Blek le Rat. Vervolgens verschenen ook in Europese steden steeds meer graffiti.blekmyvibe.free.fr: Blek le Rat - History Het politieke en culturele klimaat in de jaren tachtig, gekenmerkt door sociale onrust, economische onzekerheid en daarmee onder andere de opkomst van subculturen onder jongeren zoals punk en hiphop, bleek een vruchtbare bodem voor graffiti. In Nederland leidde dit dan ook tot een aanzienlijke graffiti-activiteit, die haar hoogtepunt kende tussen 1985 en 1995.
Beschrijving Een graffiti-schildering waarbij het werk bestaat uit een outline en een fill-in, wordt een piece genoemd (waarschijnlijk een verkorting van masterpiece). Een throw-up is een grote uitgewerkte tag met een of twee kleuren en houdt daarmee het midden tussen een piece en een tag.
In New York werd de viltstift al snel vervangen door de spuitbus en het metrostel werd de ideale drager om een miljoenenpubliek te bereiken. Afhankelijk van de grootte van de schildering op de treinen onderscheidt men all-overs, top-to-bottom-, window-down- of end-to-end-graffiti. Een volledig beschilderde wagen inclusief ramen noemt men een whole car. Maar er zijn ook double whole car (ook wel married couple genoemd) schilderingen (pieces) gemaakt die bestaan uit twee whole car pieces.
Graffiti op straat worden meestal aangebracht met behulp van spuitbussen met verschillende kleuren verf. Het zijn vaak korte teksten en afbeeldingen, variërend van tags (korte parafen waaraan de maker door zijn collega's wordt herkend) tot pieces (grotere, met kunstzinnig gevoel uitgevoerde afbeeldingen). Vaak ziet men tientallen tags die dicht bij elkaar zijn neergezet. Er zijn duidelijke stijlen te herkennen in een ondergrondse graffiti-subcultuur. Vrijwel overal zijn graffiti aan te treffen. Graffiteurs - in de subcultuur zelf (de scene) ook wel schrijvers genoemd - zoeken soms moeilijk bereikbare plaatsen op en lopen daarbij het risico van valpartijen, aanrijding of elektrocutie.
Op sommige plekken kan men graffitiworkshops volgen, bijvoorbeeld in buurthuizen en tijdens festivals. In grote delen van de maatschappij worden graffiti echter minder gewaardeerd en als vandalisme beschouwd. Graffiti worden gezien als belangrijk onderdeel van de hiphop-cultuur.
Soorten Op grond van hun vorm en doel kan men verschillende soorten graffiti onderscheiden: Winchester, H.P.M., et al. (2003) Landscapes, ways of imaging the world, p. 60-61, Pearson Education ltd, Harlow Naam/type Vorm Doel Doodling doedels, krabbels op schoolbanken en dergelijke uiting van losse gedachten, verdeelde en afgeleide aandacht, vaak door tieners Latrinalia namen, beledigingen en grappen in publieke toiletten uiting en discussie van onderdrukte ideeën, emoties en politiek Tags subculturele bijnamen of symbolen: creatief en stijlvol geschreven. Het drukken van het stempel van de schrijver op zichtbare plaatsen, waar deze door zo veel mogelijk mensen kunnen worden gezien. Hoe zichtbaarder in de publieke ruimte en hoe meer, des te groter de erkenning. Gang graffiti markeringen van bendes (gangs), geplaatst aan de randen van het gebied van een bende, bijvoorbeeld in de vorm van omgekeerd geschreven woorden of geheimtaal aanduiden/afbakenen van het 'bendegebied' als waarschuwing voor andere bendes bij wijze van geurvlag Politieke murals afbeeldingen en tekst op muren die politieke gebeurtenissen en boodschappen uitbeelden protesteren tegen onderdrukking of het uitdragen van specifieke politieke initiatieven Activistische graffiti tekst geplaatst op reclamebeelden in de publieke ruimte. Dit kunnen bijvoorbeeld billboards, reclameborden of bushokjes zijn. Het bekritiseren van het reclamebeeld vanuit een bepaalde ideologie door er een aanverwante boodschap op te plaatsen (bijvoorbeeld bekritiseren van schaarsgeklede vrouwen vanuit feministisch, religieus of zedelijk oogpunt) Throw Up Een of meer letters bestaande uit één lijn - wordt in hooguit één minuut gezet (geschilderd) Hetzelfde als bij tags, waarbij er hier ook gelet wordt op de stijl en het verhaal dat wordt afgebeeld. Bomb Zelfde als een tag maar in grotere hoeveelheden in een korte tijd. Wildstyle Ingewikkelde lettervormen waarbij delen vervormd en door elkaar gevlochten zijn, vaak veelkleurig, met meer stijl en diepte (3-dimensionale schets) dan throw-ups Piece graffitiwerk met veel kleuren Masterpiecevolgens andere schrijvers een meesterwerk van een piece Reverse graffitiHet schoonmaken van muren, maar dan zo dat een patroon zichtbaar wordt.Deze vorm wordt door de makers als een legale manier van graffiti gezien omdat het niet verboden is om een muur schoon te maken. Post-graffiti (ook wel canvas genoemd) pieces geschilderd in galerieën of op een schilderdoek beschikbaar gestelde werken voor kunstgalerieën of kopers. Verkoop voor levensonderhoud of voor het ondersteunen van de ondergrondse levensstijlen van graffititekenaars. Blockbuster Meestal de naam van een crew (groep) of schrijver (graffiti-kunstenaar) in grote kantige blokletters, vaak ingekleurd in zilver met zwarte rand. Silverpiece Werkstuk uitgevoerd met zwarte rand en zilveren inkleuring, over het algemeen op een illegale plaats omdat de inkleuring de meeste tijd vergt.Stencil-graffiti Hierbij wordt gebruik gemaakt van een stencil van papier of karton, waar de te maken tekening van tevoren uitgeknipt is. Op deze manier kan snel met een spuitbus steeds dezelfde tekening gemaakt worden, bijvoorbeeld voor guerrillamarketing.
Een speciale vorm van graffiti is reverse graffiti. Hierbij wordt met een hogedrukspuit de vervuiling verwijderd van een oppervlak dat gedeeltelijk afgedekt wordt met een sjabloon. Dit wordt steeds meer gebruikt als vorm van buitenreclame. Deze vorm van graffiti verdwijnt vanzelf weer langzaam. Ondanks dat er geen verf of ander materiaal wordt aangebracht, is reverse graffiti toch niet zonder meer toegestaan.
Kunst thumb|Buidelmiereneter door ROA in Fremantle, Australië Aanvankelijk werden graffiti als low brow art beschouwd, maar toen de uitingswijze evolueerde werd zij in bredere kringen als kunstuiting gezien. De graffitimakers halen inspiratie uit allerlei andere media. De poppetjes die vaak naast de woorden zijn afgebeeld lijken in vorm en lichaamshouding veel op de stripfiguren van Vaughn Bodé. Soms worden zijn hagedissen of typische vrouwenfiguurtjes zelfs uit eerbetoon gekopieerd. Ook in de maatschappelijk aanvaarde kunstvormen is de graffitikunst doorgedrongen. De consumptiegoederen uit de popart, de afkeer van de galeriekunst en de 'happening-en-performance-drang' van de conceptualisten droegen ertoe bij dat de spuitbusschilders in de jaren tachtig graffiti als kunstvorm gingen beoefenen.
Bekende graffitikunstenaars tijdens de opkomst van deze stroming in New York zijn Keith Haring, Jean-Michel Basquiat en Kenny Scharf.
Graffitischilders werken zowel figuratief als non-figuratief, op om het even welke drager. De kunstenaar laat zich alleen leiden door zijn spontaniteit en een opvallend snelle uitvoering (noodgedwongen omdat de techniek dit enigszins vereist en hij anders risico loopt te worden gearresteerd). In Nederland beweegt Laser 3.14 zich met gedichten op de grens tussen graffiti en street-art. Daarnaast zijn er verschillende Amsterdamse en Leidse graffiti-kunstenaars (generatie jaren 80-90) die in grensgebieden tussen kunst, reclame en graffiti hun brood verdienen, bijvoorbeeld Delta (Amsterdam) en Zedz (Leiden). In Midden-Nederland is de Utrechtse kabouter op die wijze actief. In 2015 werd in Goes een Mural-festival gehouden, waardoor nu in de stad diverse grote en kunstzinnige graffitiwerken te zien zijn.Mural Goes Plattegrond
Milieuaspecten en gezondheid Het gebruikte materiaal is zeer variabel. Soms wordt met trappen en verfrollers op lange stokken gewerkt, maar meestal is het spuitverf. Vooral spuitverf is schadelijk voor gezondheid en milieu. Voor het verwijderen van graffiti worden soms ongezonde vluchtige oplosmiddelen gebruikt, waarbij gezorgd moet worden dat de vrijkomende opgeloste verfresten niet in het grondwater terechtkomen. Het (telkens) verwijderen van de spuitverf kan ten koste gaan van de levensduur van het betreffende object.
Vandalisme en verwijdering thumb|Vandalisme op een Belgisch treinstel