Pieter Neefs Iof Pieter Neefs de Oude, voornaam ook gespeld als Peeter en de familienaam als Neeffs en Nefs (Antwerpen, ca. 1578 – aldaar, na 1656 en vóór 1661) was een Vlaamse barokschilder actief in Antwerpen die bekend is voor zijn interieurs van kerken en andere gebouwen.Hans Vlieghe (1998). Flemish Art and Architecture, 1585-1700. Pelican history of art. New Haven: Yale University Press. p. 201. ISBN 0-300-07038-1 Zijn doeken vertonen invloeden van de architectuurschilders Hendrik van Steenwijk de Oudere en Hendrik van Steenwijk de Jongere.Frans Baudouin, "Pieter Neefs (i)," Grove Art Online, Oxford University Press, op 7 juni 2026 geraadpleegd. Zijn bijdrage tot het architectuurgenre bestaat in de weergave van nachtelijke kerkinterieurs, belicht vanuit twee lichtbronnen (fakkels of kaarsen).Seymour Slive (1995). Dutch Painting 1600-1800. Pelican history of art. New Haven: Yale University Press. p. 262. ISBN 0-300-06418-7. Leven Het geboortejaar van Pieter Neefs is onbekend en wordt ergens tussen 1578 en 1590 geschat. Aangenomen wordt dat hij in Antwerpen is geboren. Zijn vader was Aart Neefs, een lakenhandelaar en herbergier die moeite had om rond te komen nadat hij het grootste deel van zijn fortuin had verloren door de Spaanse Furie. Pieters moeder was Margaretha Verspreet.Frans Jozef Peter Van den Branden, Geschiedenis der Antwerpsche schilderschool, Antwerpen, 1883, p. 609–614 thumb|links|300px|Avondmis in een gotische kerk, Kunsthistorisches Museum
Het is onbekend onder welke meester hij studeerde. In 1610 werd hij vrijmeester van het Antwerpse Sint-Lucasgilde. Hij vestigde zich als specialist in kerkinterieurs, een genre dat vóór hem in Vlaanderen relatief weinig beoefend werd. Hij werd zo succesvol met zijn architectuurschilderijen dat hij vooraanstaande Antwerpse schilders kon strikken om de staffage in zijn werken te schilderen.
Neefs trouwde op 30 april 1612 met Maria Louterbeens. Het echtpaar kreeg vijf kinderen, van wie Lodewijk (Ludovicus) en Pieter de Jongere schilder werden. Hun doeken lijken sterk op die van hun vader, waardoor het moeilijk is om hun individuele werken uit elkaar de houden.Frans Baudouin. "Neefs." Grove Art Online. Oxford Art Online. Oxford University Press. Web. 8 juni 2026. thumb|Interieur van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, Antwerpen
Ondanks zijn succes lijkt Pieter Neefs financiële moeilijkheden te hebben gehad. Zijn enige leerling was Laureis de Cater, die blijkbaar onvoldoende talent had aangezien hij niet tot meester in het gilde schopte.
De kunstenaar stierf ergens tussen februari 1656, toen hij volgens de archieven bezig was met een erfenis, en 1661, toen hij door de biograaf Cornelis de Bie als overleden werd vermeld in het deel van zijn boek Het Gulden Cabinet dat in 1661 verscheen. Werk Pieter Neefs de Oude was een specialist in het schilderen van de interieurs van gebouwen. Zijn meest voorkomende onderwerp is het interieur van kerken en kathedralen. Hij schilderde ook enkele interieurs van kerkers. Zijn werken tonen zowel bestaande als denkbeeldige kerken. In enkele gevallen signeerde hij zijn werken met ‘'den auden neefs’' (de oude Neefs). Over het algemeen zijn de werken die hij maakte vóór ca. 1640, toen zijn zoon Pieter de Jongere in het atelier kwam werken, van superieure kwaliteit. Het is mogelijk dat werken die aan Pieter de Oude of de Jongere worden toegeschreven, in feite van Lodewijk (Ludovicus) zijn, het minst bekende lid van de familie Neefs. thumb|300px|left|Interieur van een gotische kerk
Zijn werken vertonen de invloed van de architectuurschilders Hendrik van Steenwijk de Oudere en de Jongere, in het bijzonder van de laatste. Sommige kunsthistorici vermoeden daarom dat hij mogelijk bij een van deze kunstenaars in de leer is geweest. Pieter Neeffs The Elder (Antwerp 1578 - Antwerp 1661), The Interior of a Gothic Church with Elegant Company bij Sphinx Art Van Pieter Neefs is bekend dat hij verschillende kopieën van composities van Steenwyck heeft geschilderd, waaronder zijn vroegst gedateerde kerkinterieur uit 1605.Pieter Neefs the Elder, The Interior of a Gothic Church by Night bij Johnny van Haeften
Vader en zoon van Steenwijck en de twee generaties schilders van de familie Neefs worden beschouwd als vertegenwoordigers van de Antwerpse school van architectuurschilderkunst. Kenmerkend voor hun stijl was het gebruik van een strak lineair perspectief dat een blik recht door het schip van de kerk biedt. Deze stijl werd ook overgenomen door de Nederlandse schilders Dirck van Delen en Bartholomeus van Bassen.Sergiusz Michalski, Rembrandt and the Church Interiors of the Delft School, in: Artibus et Historiae, Vol. 23, No. 46 (2002), pp. 183-193 thumb|300px|De bevrijding van Sint Pieter
De composities van Neefs worden gekenmerkt door hun diep terugwijkende ruimtes, gecreëerd door het gebruik van lineair perspectief en contrasterende lichte en donkere vlakken. Neefs was zeer bedreven in het hanteren van toonvariatie. Door over te gaan van licht naar schaduw wist hij het effect van buiten- of binnenlicht op het kerkinterieur tot zijn recht te laten komen. Neefs ging nog een stap verder in zijn behandeling van licht door vaak nachtelijke taferelen in kerkinterieurs af te beelden. Hoewel nachtelijke voorstellingen van kerkinterieurs waarschijnlijk een vernieuwing waren van Hendrick van Steenwyck de Oude, groeide Pieter Neefs uit tot een van de belangrijkste beoefenaars van dit genre. Een aanzienlijk deel van zijn oeuvre is aan dergelijke voorstellingen gewijd. Sommige van deze nachtelijke taferelen waren bedoeld als pendanten bij voorstellingen bij daglicht.
Veel van Neefs' schilderijen waren geïnspireerd op het interieur van de kathedraal van Antwerpen, met name haar enorme schip. Hij maakte echter zelden realistische afbeeldingen van bestaande architecturale structuren. De meeste van zijn composities tonen denkbeeldige kerken, die vaak min of meer losjes gebaseerd zijn op bestaande kerkgebouwen. Neefs varieerde elementen van de architectuur van echte kerken, waaraan hij decoraties en sculpturale details toevoegde die hij zelf had bedacht. thumb|links|280px|Interieur van de Sint-Joriskerk in Antwerpen
De figuren in de architecturale voorstellingen van de verschillende schilders genaamd Neefs werden geschilderd door leidende Antwerpse kunstenaars zoals Frans Francken de Jongere en Frans Francken (III), Jan Brueghel de Jonge, Sebastiaen Vrancx, Adriaen van Stalbemt, David Teniers de Jongere, Gonzales Coques en Bonaventura Peeters de Oude.
De werken van Pieter Neefs de Oude en de Jongere worden wel propaganda voor de katholieke Contrareformatie genoemd. Ze tonen doorgaans het interieur van kerken, losjes gebaseerd op de kathedraal van Antwerpen, waarin het hele scala aan katholieke kerkelijke activiteiten plaatsvindt, in het bijzonder de katholieke sacramenten zoals de doop, de communie, het huwelijk, de mis, de biecht, het geven van aalmoezen, enz. Al deze activiteiten worden vaak in één compositie opgenomen in een kerk bomvol beelden en schilderijen en wemelend van priesters en bezoekers.Tilman Seebass. 'Imago Musicae 1986, Volume 3', Duke University Press, 1987, p. 52
Categorie:Zuid-Nederlands kunstschilder (voor 1830) Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw Categorie:17e-eeuws schilder Categorie:Vlaamse barokschilder