thumb|250px|Madonna met kind, door de Meester van de Schone Madonna's, ca. 1390.Collectie Nationaal Museum van Warschau De internationale gotiek, ook wel internationale stijl of hoofse stijl, was een kunstuiting in de Europese schilder- en beeldhouwkunst tussen ruwweg 1380 en 1430. In het Duitse taalgebied staat de stroming ook bekend als Kunst um 1400, schöner Stil of weicher Stil (zachte of weke stijl). De stijl ontwikkelde zich eind 14e eeuw uit de bredere stijlperiode van de gotiek, hoofdzakelijk in het Heilige Roomse Rijk, Bohemen, Bourgondië, Frankrijk en Italië.
Kenmerkend voor deze stijl is de zachte en ritmische lijnvoering, de slanke proporties van de afgebeelde figuren en de geraffineerde weergave van de plooien in stoffen en kleding. In de beeldhouwkunst doet zich die lijnvoering met name voor bij beelden van Maria en andere vrouwelijke heiligen, bij wie een licht geknikte en gedraaide lichaamshouding (Frans: déhanchement, of minder subtiel: "gebroken heup") en een zoete gelaatsuitdrukking de beelden een zekere elegantie en tederheid verlenen. De stijl kenmerkt zich verder door een nieuwe, meer realistische en gedetailleerde benadering van de natuur. Er is sprake van idealisering van de figuren en afgebeelde landschappen en gebouwen en een toenemend gebruik van perspectief. Ook doet zich een kentering voor van puur-Bijbelse onderwerpen naar meer wereldlijke onderwerpen, een voorbode van de renaissance.
Introductie De naam internationale gotiek werd geïntroduceerd op het einde van de 19e eeuw door Louis Courajod.Gabriele Fattorini, Mauro Lucco, Giovanni Sassu et Giovanni C. F. Villa, Le XVe siècle, in la peinture italienne, onder de leiding van Carlo Pirovano, deel I, p. 227, Mengès, 2002 Hij had het over een universele gotiek waarmee de schilderkunst van de middeleeuwen werd afgesloten. De naam internationale gotiek beschrijft het fenomeen beter dan de andere namen zoals hoofse stijl of weke stijl of het tardogotico uit het Italiaans, omdat hij benadrukt dat de stijl in gans het toenmalige Europa aanwezig was, maar ook dat hij ontstaan was door uitwisseling van ideeën en technieken over gans Europa.
De stijl ontstaat in de periode dat de grote instellingen en structuren van de middeleeuwen in verval zijn,Johan Huizinga, Herfsttij der Middeleeuwen, 1919, H.D. Tjeenk Willink & Zoon, Haarlem. denk maar aan het schisma van het Westen, het verval van de feodaliteit en de teloorgang van de ridderlegers zoals we zien bij de Guldensporenslag en in de eerste veldslagen van de Honderdjarige Oorlog. Maar de luxe aan de grote hoven van Dijon, Praag, Milaan en Parijs neemt nog toe. De internationale gotiek is een kunstvorm van en voor het hof. Het hofceremonieel en het leven aan het hof reflecteert zich in een schilderstijl die aristocratisch, irreëel (alleszins niet de dagelijkse realiteit weerspiegelend), elegant, oppervlakkig en kleurrijk is. De stedelijke burgerij, de nieuwe economische macht, concurreert met de hoven en de aristocratie in de verwerving van kunstwerken. Die kunstwerken zijn in deze periode dikwijls letterlijk kleinoden: diptieken, draagbare retabels, tapijten, handschriften en miniaturen. Deze kleine objecten kunnen gemakkelijk getransporteerd worden en circuleren door gans Europa waardoor de gemeenschappelijke stijl ontstaat en wordt verspreid.
Hierna volgt een gedetailleerde beschrijving van de verschillende regio’s waar kunstenaars actief waren in de internationale gotische stijl, maar we beperken ons hierbij tot de schilder- en miniatuurkunst.
Avignon thumb|Detail van de Annunciatie Triptiek van Simone Martini (1333), Uffizi. De aanwezigheid van het pauselijk hof in Avignon tijdens de Babylonische ballingschap der pausen van 1309-1376 creëerde in Avignon een klimaat dat uitermate gunstig was voor de culturele uitwisseling tussen artiesten van gans Europa.Stefano Zuffi, Il Quattrocento, Electa, Milano 2004. Vanuit Avignon werd de Italiaanse kunst bekend in de rest van Europa. Simone Martini en zijn leerling Matteo Giovannetti maakten paneelschilderingen en fresco’s in opdracht van het pauselijk hof. Aan de decoratie van het Pausenpaleis werkten kunstenaars uit gans Europa mee. Martini, was een leerling van Memmo di Filippuccio en van Duccio di Buoninsegna.Encyclopédie Larousse. Gearchiveerd op 26 april 2022. Naast zijn leermeesters was hij ook beïnvloed door Giotto maar even goed door de Franse kunst.Martini werkte in 1317 in Napels aan het hof van de Anjous voor Robert van Anjou waar hij een groot altaarstuk maakte dat de kroning van Robert van Anjou door de heilige Lodewijk van Toulouse voorstelt. Het is best mogelijk dat hij daar toegang had tot Franse kunstwerken en Franse miniaturen kon bewonderen. Martini’s stijl wordt getypeerd door het gebruik van zachte, gestileerde en vloeiende vormen en hoofse elegantie, elementen die hij waarschijnlijk van Franse voorbeelden uit de miniatuurschilderkunst heeft overgenomen. Omwille van deze mix van Italiaanse en Franse stijlelementen wordt hij beschouwd als een van de grondleggers van de internationale gotiek. Franse miniaturisten zoals Jacquemart de Hesdin (eigenlijk afkomstig uit Vlaanderen) hebben geput uit het werk van de Italiaanse meesters, zijn kruisdraging in het Louvre refereert duidelijk aan de polyptiek van Orsini, een werk van Martini.
Galerij Avignon
Praag thumb|Meester van het Trebon retabel, Madonna van Roudnice Na Avignon vinden we vroege getuigen van de internationale gotiek in Praag. Keizer Karel IV was opgevoed aan het Franse hof en gehuwd met Blanca van Valois, de halfzuster van de Franse koning. Zijn leermeester was de latere paus Clemens VI. Karel was een geletterd man en sprak vijf talen, Latijn, Tsjechisch, Duits, Frans en Italiaans. Hij maakte van Praag de hoofdstad van het keizerrijk en gaf een enorme impuls aan cultuur en kunst, onder meer aan de verluchting van handschriften.
Een van de vroegste werken uit Praag die de internationale gotiek aankondigen waren de fresco’s en paneelschilderingen die gemaakt werden door Magister Theodoricus van Praag, hofschilder bij Karel IV, voor de kapel van het Heilig Kruis in het kasteel van Karlštejn 20 km ten westen van Praag. We vinden de stijl ook aangekondigd in de Liber Viaticus, een reisbrevier, tussen 1360 en 1364 gemaakt voor Johannes van Neumarkt, de kanselier van de keizer. Later zien we de internationale gotiek opduiken in de miniaturen gemaakt voor Wenceslaus van Bohemen en zijn hof, onder meer in de zogenoemde Wenceslas Bijbel en het Martyrologium van Usuard. Het hoogtepunt van deze korte glansperiode van Praag vormt het werk van de Meester van het retabel van Trebon.
Galerij Praag
Frankrijk en Vlaanderen Frankrijk thumb|Jean Pucelle, Getijden van Jeanne d'Évreux (c.1324-1328), De gevangenneming van Christus en de Annunciatie, New York, The Metropolitan Museum of Art, The Cloisters, vergelijk met de annunciatie van Duccio di Bouninsegna in de galerij. Frankrijk is de bakermat van de hoofse gotiek. Reeds in het Psautier de Saint LouisNiet dat van Leiden maar het psalmboek bewaard in de BnF als Ms. Latin 10525 gemaakt in Parijs in het scriptorium van Lodewijk IX van Frankrijk tussen 1253 en 1270. vinden we prachtige voorbeelden hiervan. Bijvoorbeeld op folio 9 versoTe bekijken via Mandragore, geef Latin 10525 op in het veld Cote, druk op enter en vervolgens klikt u op Légende om de gewenste pagina (9v) uit te kiezen. zien we Lot die met zijn vrouw en dochters vlucht uit Sodoma. We zien hier al duidelijk de lange, slanke, geïdealiseerde figuren die zo typisch zijn voor de internationale gotiek. Ook Jean Pucelle kunnen we als een voorloper van de internationale gotiek beschouwen, hij kende de verwezenlijkingen van het Italiaanse trecento. Hij bezocht waarschijnlijk Italië omstreeks 1320François Avril, L'enluminure à la cour de France au XIVe siècle, Paris, Chêne, 1978.. Hij kende duidelijk het werk van de Sienese schilder Duccio di Buoninsegna. Onder meer de miniaturen van de annunciatie (zie afbeelding hierbij), de kruisiging en de graflegging in het getijdenboek van Jeanne d'Évreux, hebben een gelijkaardige compositieHours of Jeanne d'Evreux (1324-28), website universiteit SUNY Oneonta als de taferelen in de Maesta van Duccio, gemaakt in 1311 voor de Duomo van SienaNu te bezichtigen in het museum van de Opera del Duomo.. Pucelle introduceerde een naturalistische tendens in de miniatuurkunst van de vroege 14e eeuw, door het afbeelden van meer levensechte figuren die hun emoties tonen. De scènes krijgen een levensechte soms dramatische enscenering. Pucelle introduceert ook het dieptegevoel in zijn miniaturen. Maar ook al neemt Pucelle de verworvenheden van het Italiaanse trecento over, zoals het perspectief van het interieur in de annunciatie miniatuur, het is niet gewoon kopiëren wat hij doet. Hij integreert de vernieuwingen met zijn eigen gotiek. Zo blijft hij de nadruk leggen op de elegantie in kleding, op de gracieuze houding (de S-curve in zijn figuren) en de verfijnde gebaren van zijn personages. Ook Jean le Noir die in Parijs werkt tussen 1331 en 1380 is met zijn hoofse stijl een voorloper van de internationale gotiek. De Meester van het parement van Narbonne door verschillende kunsthistoriciO'Meara, Carra Ferguson. Monarchy and Consent: The Coronation Book of Charles V of France. British Library, MS Cotton Tiberius B.VIII. Studies in Medieval and Early Renaissance Art History, 27. London: Harvey Miller Publishers, 2001, . P. 372.Charles Sterling. La Peinture médiévale à Paris, 2001, Bibliothèque des Arts, P. 199.Otto Gerhard, Mikhail A. Bojcov, Bilder der Macht in Mittelalter und Neuzeit, 2007, Vandenbroeck & Ruprecht, pg. 335.Philippe Henwood, Jean d’Orléans, peintre des rois Jean II, Charles V et Charles VI, in Gazette des Beaux-Arts, XCV (1980), Nr. 1355, pp. 137-140. geassocieerd met Jean d'Orléans, is een Franse schilder en miniaturist die werkt in de internationale gotische stijl. Hij was hofschilder van Karel V van Frankrijk en was bijzonder veelzijdig, hij schildert zowel met olieverf of tempera op paneel, op zijde (het altaardoek van Narbonne) als in handschriften maar ook op meubels en andere voorwerpen. Hij schildert fresco's en decoreert kamers in de paleizen van de koning.
Galerij Frankrijk
Buitenlanders in Frankrijk thumb|Bedford meester, Portret van John van Lancaster, 1e hertog van Bedford in gebed tot St. Joris