thumb|De typologie voor radicaal- en extreemrechts door Tore Bjørgo en Jacob Ravndal, gebaseerd op basis van drie studies, waaronder die van Cas Mudde thumb|Een demonstratie van alt-right in de Verenigde Staten in 2017, waarbij vlaggen van onder andere nazi-Duitsland en de Geconfedereerde Staten van Amerika worden gedragen thumb|Bijeenkomst van de Franse politieke partij Front National in 2012, nu hernoemd tot Rassemblement National Extreemrechts, uiterst rechts en ultrarechts zijn algemeen gebruikelijke typeringen voor politieke opvattingen en stromingen aan de uiterste rechterzijde van het politiek spectrum. De termen worden nog vaak door elkaar gebruikt en er is geen internationale overeenstemming over een exacte definitie van deze begrippen. Er wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen de termen extreemrechts en radicaal-rechts: extreemrechtse stromingen zijn antidemocratisch.Léonie de Jonge, Verschil tussen radicaal- en extreemrechts, Montesquieu Instituut, 27 mei 2024
De terminologie verwijst naar politieke ideeën en meningen die rechtser zijn dan "standaard rechts" en zich in het bijzonder kenmerken door extreem nationalisme,Aubrey, Stefan M. The New Dimension of International Terrorism. p. 45. Zurich: vdf Hochschulverlag AG, 2004, nativistische ideologieën en autoritaire tendensen,Hilliard, Robert L. and Michael C. Keith, Waves of Rancor: Tuning in the Radical Right (Armonk, New York: M.E. Sharpe Inc., 1999, p. 43) tegen de achtergrond van een functionalistisch wereldbeeld. Vaak is ook sprake van opvattingen die geheel of deels op gespannen voet staan met de beginselen, normen en waarden van rechtsstaat en democratie. Het is een subcategorie van extremisme, waaronder ook linksextremisme gerekend wordt of religieus politiek gericht fundamentalisme en kent veel vormen.
Nationalisme is een algemeen ideologisch kenmerk van extreemrechts. Vaak staat ook populisme centraal, waarin een tegenstelling wordt voorgesteld tussen "het volk" of "de gewone man" en "de (corrupte) regerende elite" die alleen voor de eigen belangen opkomt en die van de gewone burger negeert. Een klein aantal extreemrechtse partijen draagt een fascistische ideologie uit.
Extreemrechts wordt vaak geassocieerd met chauvinisme, xenofobie, racisme, streven naar blanke superioriteit, of met reactionaire standpunten in het algemeen.Carlisle, Rodney P., ed., The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right, Volume 2: The Right (Thousand Oaks, California, United States; London, England; New Delhi, India: Sage Publications, 2005) p. 693. Ook de alt-right-beweging en de verwante Identitaire beweging worden tot extreemrechts gerekend. Andere termen die soms gehanteerd worden zijn nazisme, accelerationisme, hedendaags neofascisme, neonazisme en ultranationalisme.
Volgens onderzoeker Cas Mudde zijn er twee hoofdstromingen: een stroming die in de kern democratisch gezind is, die hij radicaal-rechts noemt, en een stroming die uitgaat van de opvatting dat een volk geen eigen leiders mag kiezen maar geleid moet worden door één autoritaire persoon, die hij extreemrechts noemt.
Definities Rechts en uiterst rechts De precieze invulling die aan de begrippen rechts, centrumrechts en uiterst rechts worden gegeven verschilt per (wetenschappelijk) auteur en kan afhangen van de context. Wordt 'rechts' opgevat in economische termen, een voorkeur voor kapitalistische verhoudingen, verregaande ondernemingsvrijheid en marktwerking, dan kunnen libertarisme en radicalere varianten van het neoliberalisme en conservatisme als uiterst rechts worden aangeduid.
Wordt ‘rechts’ in sociaal-culturele zin opgevat, dan kan uiterst rechts volgens de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst gekenmerkt worden door vreemdelingenhaat, haat jegens vreemde (cultuur)elementen en ultranationalisme. Het gedachtegoed wordt daarnaast gestoeld op rassenleer ten behoeve van een "culturele omwenteling" naar een maatschappij waarin racisme normaal is. De nadruk op de culturele component van het links-rechts-spectrum is bij de term ‘extreemrechts’ het meest gangbaar. Volgens de Zwitserse politicoloog-filosoof Urs Altermatt heeft het rechts-extremisme een aantal vaste bestanddelen die zich echter, afhankelijk van land, regio en zelfs individuele politicus, wisselend manifesteren.
Extreemrechts Er zijn visies waarin de term 'extreemrechts' geheel losstaat van de reguliere betekenis van de politieke begrippen links en rechts binnen het politieke spectrum. Het vaak met extreemrechts geassocieerde fascisme bijvoorbeeld zou volgens de Oostenrijkse econoom en filosoof Friedrich Hayek gecategoriseerd moeten worden als collectivistische ideologie, samen met nationaalsocialisme, communisme en socialisme (The Road to Serfdom, 1944). Er zijn politicologen die het politieke spectrum zien als een hoefijzervorm, waarbij extreemrechts en extreemlinks elkaar naderen. Een raakvlak is de afkeer die beide stromingen hebben van het kapitalisme.
Situatie in Nederland De AIVD beschouwt extremisme 'het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen' en spreekt van rechts-extremisme als daarbij een of meer van de volgende denkbeelden centraal staan: Racisme en wit superioriteitsdenken, antisemitisme, vreemdelingenhaat (inclusief moslimhaat), haat jegens vreemde (cultuur)elementen, ultranationalisme.
Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma, aanhanger van de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders en voor deze partij in de Kamer gekozen, greep in een Kamerdebat op 16 mei 2024 in, toen parlementariër Laurens Dassen van Volt de typering 'extreemrechts' gebruikte voor de PVV. Bosma kaderde dat als een vergelijking met het nationaalsocialisme en de nazi's en achtte het niet toelaatbaar dat fracties of leden van de Staten-Generaal in de Kamer zo beschreven worden. Hij noemde dat een enorme verruwing. De term extreemlinks, die hij zelf vaak gebruikt, is in zijn visie wel toelaatbaar. De term 'radicaal-rechts' mocht ook gebruikt worden, dat vond hij "iets heel anders".
Democratisch of autocratisch Een mogelijk criterium voor het onderscheid tussen ‘gewoon’ en ‘extreem’ zijn de methoden om maatschappelijke verandering te bereiken of te voorkomen. Met extreemrechts wordt dan ook in veel gevallen een gedachtegoed aangeduid dat in de kern niet democratisch is. De internationaal vermaard politiek wetenschapper en extreemrechtskenner Cas Mudde schreef in 2019 dat de tijd van de ‘boze burger’ voorbij is en het tijdperk van de ‘gewelddadige burger’ zou zijn aangebroken. Dit zou het gevolg zijn van de normalisering van radicaal-rechtspopulisme waarin etnische en religieuze minderheden worden voorgesteld als een acuut gevaar voor de eigen identiteit en waarden van een land.
Rechtsextremisten zouden meer genegen zijn om geweld goed te keuren. Sommige politicologen reserveren de term extreemrechts dus voor groepen die staat en samenleving totaal anders willen inrichten – elitair, hiërarchisch en autoritair – en daarbij geweld niet schuwen.A.P.M. Lucardie, Rechts-extremisme, populisme of democratisch patriottisme?, RUG, DNPP, jaarboek 2007
Mudde typeert uiterst rechtse groeperingen die de democratische staat in stand willen houden als ‘radicaal-rechts’. Daartegenover stelt hij extreemrechtse groeperingen die de democratie willen afschaffen als 'extreemrechts'. Hij ziet radicalisme daarom niet als een meer gematigde vorm van extremisme. Het onderscheid is soms moeilijk te zien, doordat de groeperingen hun extremisme vaak verbergen om juridische problemen te vermijden. Wat extreemrechtse partijen gemeen hebben is een streven naar een autoritair systeem dat de 'natuurlijke' verschillen in stand houdt en afwijkend gedrag bestraft. Ook volgens Sarah de Lange, hoogleraar Politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, is het verschil dat extreemrechtse partijen antidemocratisch zijn, terwijl de ideeën van radicaal-rechtse partijen wel op gespannen voet staan met de liberale democratie, maar dat ze de basisprincipes van de democratie zoals verkiezingen niet afwijzen.
Ideologie Extreemrechts is een verzamelnaam voor een groot aantal partijen en bewegingen aan de uiterst rechtse kant van het politieke spectrum, waarvan de ideologieën sterk uiteen kunnen lopen. Nationalisme is een algemeen ideologisch kenmerk van extreemrechts. Vaak staat ook populisme centraal, waarin een tegenstelling wordt voorgesteld tussen "het volk" dat door hen wordt vertegenwoordigd en "de (corrupte) regerende elite" die alleen voor de eigen belangen opkomt en die van het volk negeert. Een klein aantal extreemrechtse partijen draagt een fascistische ideologie uit. pdf(pdf)
Aanhangers Politici die een partij, groep of beweging vertegenwoordigen die extreem- of radicaalrechts wordt genoemd, voeren wel verweer tegen de typering of voeren aan dat het stempel onterecht is omdat hun kiezers of aanhangers hele gewone mensen zijn.Bijvoorbeeld Sebastiaan Stöteler die voor de PVV-lijsttrekker is bij de Europese Parlementsverkiezingen in een verkiezingsdebat op 31 mei 2024. Zie video Bij de typering extreem of radicaal gaat het echter niet om het karakter of de aard van de mensen die de standpunten, meningen, ideologie of visie ondersteunen of aanhangen. Het gaat om een analyse van de standpunten, in hoeverre deze al dan niet botsen met democratische en rechtsstatelijke beginselen, waarden en normen. Voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog zijn het vooral hele normale mensen geweest die in Duitsland de nationaalsocialisten aan de macht hebben gebracht en er voor hebben gezorgd dat de racistische en fascistische ideologieën in maatregelen konden worden omgezet en op de meest gruwelijke manieren en op grote schaal zijn uitgevoerd.
Breed wetenschappelijk onderzoek naar de samenstelling van kiezersgroepen van extreem- en radicaal-rechtse partijen geeft als indicatie dat mannen, laagopgeleiden en burgers met weinig vertrouwen in gevestigde politieke partijen er in oververtegenwoordigd zijn. Ze hebben gemeenschappelijk dat ze beperking van migratie een belangrijk thema vinden. Wat leeftijd betreft zijn de middengroepen ondervertegenwoordigd.
Internationaal Mede door de onderlinge verschillen tussen rechts-radicale partijen, extreemrechtse en rechtsextreme groeperingen wereldwijd, is het moeilijk algemene kenmerken te geven voor internationale extreem-rechtse groepen en partijen. Volgens Altermatt gaat het om een fenomeen met vaste bestanddelen die zich per land, regio en zelfs persoon, wisselend manifesteren. Het Nederlandse onderzoeks- en adviesbureau NTA stelt in een publicatie over de rol van internet, dat de huidige extreemrechtse beweging een vergaarbak is van subgroepen die elkaar vinden in subthema’s. Dat maakt het ook moeilijk internationaal samen te werken in de bestrijding ervan, meent extremisme-onderzoeker Julia Ebner.
Per land België In 1950 werd de Vlaamse Militanten Orde opgericht en in 1973 de Franstalige studentengroepering Front de la Jeunesse (FJ). Begin jaren 80 werden beide veroordeeld als privémilitie waarna Paul Latinus en andere leden zijn gestart met het pseudomilitaire neonazistische Westland New Post. Het Vlaams Blok en de daaruit voortgekomen partij Vlaams Belang worden als extreemrechts beschouwd. In 2017 ontstond de jongerengroepering Schild & Vrienden.
Nederland