Marcus Vipsanius Agrippa (63 v.Chr. – 12 v.Chr.)PIR1 V 457 meestal kortweg Agrippa genoemd, was een van de belangrijkste Romeinse generaals in de overgangsperiode van republiek naar principaat en de beste vriend en rechterhand van de princeps Imperator Caesar Augustus.
Afkomst Hij werd rond 63 v.Chr.Cassius Dio (LIV 28.3.) plaatst Agrippa's dood eind maart 12 v.Chr., terwijl Plinius maior (VII 46.) stelt dat hij stierf "in zijn eenenvijftigste jaar". Afhankelijk of Plinius hiermee bedoelde dat Agrippa 50 of 51 jaar oud was, moet Agrippa tussen maart 64 en maart 62 v.Chr. geboren zijn. In een kalender uit Cyprus of Syria heeft men een maand aangetroffen die is vernoemd naar Agrippa en begint op 1 november, wat mogelijk zou kunnen wijzen op zijn geboortemaand (zie , Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, pp. 2-4, , Marcus Agrippa, Rome, 1984, pp. 23-26, cf. , Abhandlungen Zur Römischen Religion, Leipzig, 1909, pp. 234-236.). geboren als zoon van Lucius Vipsanius Agrippa. Hij had een oudere broer, Lucius Vipsanius Agrippa genaamd, en een zus, Vipsania Polla. Hij was afkomstig uit een heel obscure familia uit de gens Vipsania, die weliswaar rijk was en tot de stand van de equites behoorde maar nooit een belangrijke rol had gespeeld op het politieke schouwtoneel.Vell. Pat., II 96.1, 127.1. Agrippa zou al zeer vroeg in zijn carrière zijn nomen gentilicium (namelijk Vipsanius) laten vallen en zich simpelweg Marcus Agrippa noemen, zodat men niet constant zou worden herinnerd aan zijn nederige afkomst uit de stand van de equites.
Jeugd en burgeroorlog Vriendschap met Octavianus thumb|Buste van Agrippa uit Magnesia (Altes Museum) Tijdens zijn studies leerde hij de even oude Gaius Octavius (de latere keizer Augustus) kennen, met wie hij zeer goed bevriend zou geraken. Hoewel beiden van nederige afkomst waren had zijn vriend Octavius langs moederskant banden met de gens Julia. Diens oudoom was Gaius Julius Caesar die een belangrijke rol had in het politieke leven te Rome.
Ondanks Marcus' vriendschap met Octavius, koos zijn oudere broer Lucius Vipsanius Agrippa de zijde van Cato in diens strijd tegen Caesar. Na Cato's nederlaag vergaf Caesar hem dat echter, omdat Octavius hem hierom vroeg.Nicolaus van Damascus, Vita Augusti = FGrH F 127.7 Of Marcus heeft meegestreden tegen zijn broer in Africa, valt uit de historische bronnen niet op te maken. Maar hij nam waarschijnlijk wel deel aan de campagnes van 46 tot 45 v.Chr. tegen Gnaeus Pompeius Magnus minor, die eindigden met de slag bij Munda., Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, pp. 13-14.
Toen hij twintig was (45 v.Chr.), studeerde hij te Apollonia in Illyria, samen met Gaius Octavius.Nic. Damas., Vita Augusti = FGrH F 127.7; Suetonius, Aug. 94.12. Na de moord op Gaius Julius Caesar in 44 v.Chr., was Agrippa samen met Quintus Salvidienus Rufus een van die intieme vrienden van Octavius die hem aanrieden om onmiddellijk door te gaan naar Rome.Vell. Pat., II 59.5. Octavius nam Agrippa met zich mee naar Rome.Nic. Damas., Vita Augusti = FGrH F 130.30. Hij stelde hem aan om de eed van trouw af te nemen van verscheidene legioenen (o.a. in Campania) die zich ten gunste van Octavius hadden uitgesproken. Gekozen als consul in 43 v.Chr., gaf Octavius aan zijn vriend Agrippa de delicate opdracht om Gaius Cassius Longinus, een van de moordenaars van Caesar, te achtervolgen.Vell. Pat., II 69.5; Plut., Brutus 27.4. Het is mogelijk dat Agrippa in dit jaar ook zijn politieke carrière begon met het ambt van tribunus plebis, waardoor hij kon worden opgenomen in de Senaat.Dit wordt enkel vermeld door Servius (ad Verg., Aen. VIII 682.), maar het zou wel noodzakelijk geweest zijn voor zijn functie als praetor urbanus in 40 v.Chr. (Marcus Agrippa, Rome, 1984, p. 41) verkiest 43 v.Chr. als datum voor Agrippa's tribunaat.
Slag bij Philippi In 42 v.Chr. vocht Agrippa waarschijnlijk aan de zijde van zijn vriend Octavianus en Marcus Antonius in de dubbelslag bij Philippi.Plin., N.H. VII 148. Bij het uitbreken van de Oorlog van Perusia in 41 v.Chr. tussen Octavius, nu Octavianus genoemd, en Lucius Antonius, had Agrippa een deel van de strijdmachten van Octavianus onder zijn bevel. Hij onderscheidde zich door zijn bekwame manoeuvres, waaronder de verovering in 41 v.Chr. van Sutrium om Quintus Salvidienus Rufus de handen vrij te geven.Appianus, Bellum Civile V 31. Als praetor urbanus in 40 v.Chr. hield hij de troepen van Antonius die naar Perusia wilden optrekken tegen en belegerde Lucius Antonius, die in deze stad was ingesloten, en nam de stad in.App., Bell. Civ. V 32-33. Ondanks zijn schitterende prestaties bleef Quintus Salvidienus Rufus de voornaamste generaal van Octavianus., Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, pp. 17-20. Na de oorlog van Perusia, vertrok Octavianus naar Gallia, terwijl hij Agrippa als praetor urbanus achterliet in Rome met instructies om Italia te verdedigen tegen Sextus Pompeius Magnus Pius, een tegenstander van de triumviri, die toen Sicilia bezette.
In juli 40 v.Chr., toen Agrippa in beslag werd genomen door de Ludi Apollinares waarvoor de praetor verantwoordelijk was, voerde Sextus een aanval uit in het zuiden van Italia. Agrippa trok daarop tegen hem op, waardoor Sextus werd gedwongen zich terug te trekken.Cassius Dio, XLVIII 20. , Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, p. 22. Maar het triumviraat bleek onstabiel te zijn en in augustus 40 v.Chr. koos Marcus Antonius de kant van Sextus Pompeius om een gezamenlijke invasie in Italia uit te voeren. Maar eind 40 v.Chr. wist Agrippa in Apulia een klinkende overwinning op de troepen van de Antonii te behalen door de herovering van Sipontum, dat in de handen van Marcus Antonius was gevallenCass. Dio, XLVIII 28.1; App., Bell. Civ. 58. , Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, p. 23.. Agrippa bevond zich onder de onderhandelaars die ervoor zorgden dat Marcus Antonius en Octavianus ermee instemden terug vrede te sluiten. Tijdens de onderhandelingen kwam Octavianus te weten dat Salvidienus had aangeboden hem te verraden aan Marcus Antonius, wat leidde tot Salvidienus' executie of zelfmoord.Livius, Periochae CXXVII 3. Vanaf nu was Agrippa Octavianus' voornaamste generaal., Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, pp. 23-24.
Gouverneur in Gallia In 39 of 38 v.Chr. werd hij aangesteld als gouverneur van Gallia. Daar zou hij in 38 v.Chr. nieuwe successen behalen, door een opstand van de inheemse leiders te onderdrukken. Hij drong in Germania ook door tot in het land van de Catti en liet de Ubii naar de linkeroever van de Rijn verhuizen. Daarna zette Agrippa zijn troepen in tegen de opstandige Aquitani, die hij spoedig onderwierp. Zijn overwinningen, vooral die in Aquitania, droegen sterk bij aan de consolidatie van de macht van Octavianus. Agrippa werd vervolgens teruggeroepen om het bevel over te nemen in de oorlog tegen Sextus Pompeius, die in 37 v.Chr. op het punt stond uit te breken.
Consul Eveneens in 37 v.Chr. trouwde Agrippa voor de eerste maal, en wel met Caecilia Attica, dochter van Cicero's vriend Titus Pomponius Atticus. Het huwelijk was gesmeed door Marcus AntoniusCornelius Nepos, Atticus 19.4, 22.3. en had ook een financieel kantje daar Caecilia's vader Atticus onmetelijk rijk was. Octavianus bood hem een triomftocht aan, die Agrippa afwees, maar hij aanvaardde het consulaat, tot welk ambt hij door Octavianus in 37 v.Chr. was bevorderd. Cassius DioXLVIII 49. schijnt te suggereren dat hij consul was toen hij naar Gallia ging, maar de woorden "" ("was consul met Lucius Gallus") schijnen verdacht te zijn, tenzij zij een weinig hoger moeten worden ingevoegd, na de passage, "" ("aan Agrippa gaf hij het oprichten van de vloot in handen"), die naar een gebeurtenis verwijst die plaatsvond onder het consulaat van Agrippa. Want, onmiddellijk na zijn aanstelling in dit ambt, werd hij door Octavianus opgedragen een vloot te bouwen, die meer dan noodzakelijk was, daar Sextus Pompeius de zee, en derhalve de graantoevoer naar Rome, beheerste.
framed|Afbeelding van Agrippa met de corona navalis op een bronzen medaille. Agrippa, bij wie denken en doen nooit gescheiden waren,Vell. Pat., II 79. voerde deze opdracht met de nodige energie uit. De Lucrinus Lacus nabij Baiae werd door hem tot veilige haven getransformeerd, die hij ter ere van Octavianus de Julische haven (Porticus Iulius) noemde en waar hij zijn zeelieden en mariniers oefende tot zij in staat waren de confrontatie aan te gaan met de ervaren zeelui van Pompeius.Verg., Georgica II 161-164, Strabo, Geographika V 4.5-6, Suet., Aug. 16.1, Cass. Dio, XLVIII 50. Hij was ook verantwoordelijk voor technologische innovaties, zoals onder andere grotere schepen en een verbeterde vorm van de harpax ('enterhaak').App., Bell. Civ. II 106, 118-119. In 36 v.Chr. versloeg Agrippa Sextus Pompeius eerst bij Mylae en nadien bij Naulochus voor de kust van Sicilia.App., Bell. Civ. V 105-108, 121-122. Deze laatste overwinning brak de maritieme suprematie van Pompeius. Agrippa ontving voor zijn overwinning een corona navalis, die voor het eerst aan hem werd verleend. Hoewel, volgens andere autoriteiten, het Marcus Terentius Varro was die als eerst deze corana ontving uit handen van Gnaius Pompeius Magnus maior.Vell. Pat., II 81.3; Liv., Epit. 129 ; Cass. Dio, XLIX 14; Plin., N.H. XVI 3 § 4; Verg., Aen. VIII 684.
thumb|left|Portret van Agrippa, teruggevonden in Nicopolis, de stad die werd gesticht na de overwinning bij Actium (museum van Nikopolis)
Kleine campagnes Agrippa nam in 35 en 34 v.Chr. deel aan kleinere militaire campagnes, maar tegen de herfst van het jaar 34 was hij terug in Rome., Marcus Agrippa. A biography, Genève - New York, 1933, pp. 45-47. Al snel begon hij met een reeks van publieke herstelwerkzaamheden en verbeteringen, waaronder de renovatie van de Aqua Marcia, een van de belangrijkste aquaducten van Rome, en een uitbreiding van haar pijpleidingen om een groter deel van de stad te bestrijken. Nadat hij in 33 v.Chr. was verkozen als een van de aediles plebis (verantwoordelijken voor Rome's gebouwen en festivals), zorgde hij ervoor dat de straten werden hersteld en de riolen werden schoongemaakt, terwijl er met gulle hand publieke spektakels werden gegeven.Cassius Dio, XLIX 42-43.
Stadsverbetering Agrippa deed zijn ambtsperiode opvallen door grote structurele verbeteringen aan te brengen in Rome, zoals het herstellen en bouwen van aquaducten, het vergroten en zuiveren van de Cloaca Maxima, het ontwerpen van thermae (thermae Agrippae) en portici (Porticus Vipsania), en de aanleg van horti ("tuinen") (horti Agrippae). Hij gaf bovendien een stimulans aan het publiek tentoonstellen van kunstwerken (zo stelde hij zijn horti Agrippae open voor het publiek). Hoewel het ongebruikelijk was dat een ex-consul het lager ambt van aedilis plebis bekleedde,, art. Marcus Vipsanius Agrippa, in Livius.org (2005). was het juist kenmerkend voor Agrippa's successen dat ze voortkwamen uit een breuk met de traditie. Zijn jeugdvriend Octavius, intussen Gaius Julius Caesar genoemd, zou later verklaren dat "hij in marmer naliet, dat wat hij heeft ontvangen in zongebakken steen",Suet., Aug. 28.3; Cassius Dio, LVI 30.3. wat hij dus deels te danken had aan de grote verdiensten van Agrippa onder zijn regering.
Toen Agrippa's schoonvader Titus Pomponius Atticus in 32 v.Chr. ernstig ziek werd, weigerde deze nog langer te leven en voedsel tot zich te nemen. Volgens Atticus' vriend en biograaf Cornelius Nepos, deed deze beslissing Agrippa veel verdriet.Atticus 21-22.
Burgeroorlog tegen Marcus Antonius