thumb|Een beeld van kabouterkoning Kyrië; deze kabouterkoning uit de Kempen werd volgens de volksverhalen gedood door mensen, waarop de kabouterbevolking wegtrok uit het gebied en de mens alleen achterliet. thumb|Het kaboutertje bij de spekslager lust graag grutten, illustratie bij het sprookje van Hans Christian Andersen. thumb|Een gnoom bewaakt een schat. thumb|Koning Olaf en de kleine mensen thumb|Sneeuwwitje en Rozerood, de dwerg wordt aangevallen door de beer. thumb|kobold thumb|Nisse, deze kabouter uit Scandinavië wordt in verband gebracht met de julbocken en de Kerstman. thumb|Norske folke og huldre eventyr, tweede editie (met Huldra, eerste editie met Nisse) thumb|Kabouters op een heraldisch wapen uit Rusland thumb|Illustratie bij The Goblins' Christmas, van Elizabeth Anderson thumb|Gollem/Sméagol toont overeenkomsten met een hob, hobgoblin en goblin. thumb|Twee brownies thumb|De nachtmerrie (in het Duits Albtraum) thumb|Illustratie van een domovoj bij een haard thumb|Tomtepoiken vraagt: “Maar hoe kom ik in de berg?” thumb|Freya en de dwergen thumb|Jachtprocessie van de dwergen thumb|Duimloze Duende thumb|Een trol thumb|Leprechaun met regenboog en klaver thumb|De linker tomte bewerkt de stenen onder de grond, in het midden verzorgt een tomte een paard en rechts is een tomte aanwezig op een schip, Olaus Magnus, 1555. thumb|De Klabautermann is een watergeest thumb|Green Man thumb|De Saci uit Brazilië heeft één been, rookt een pijp en verdwijnt en verschijnt in een stofhoos. thumb|De Korrigan met triskelion thumb|Deze gremlin-mascotte met blauwe hoed werd gebruikt tijdens de B-17-missies boven Duitsland in 1942-1945. thumb|Bes, een kabouter uit de Egyptische mythologie; beschermer tegen boze geesten en ongeluk, beschermer van de farao en het huis, god van de kinderen, plezier, muziek en dans thumb|Drie nykstukai thumb|De elfenring, zie heksenkring thumb|Petermännchen thumb|Goblin thumb|Puck, een Puca, uit A Midsummer Night's Dream thumb|Erlkönig thumb|Billy Blind thumb|Nøkken thumb|De skogsrået Huldra (let op de staart), zie ook vættir thumb|Jongen op wit paard, zie Kelpie thumb|Een soort groente-dwerg thumb|Nøkken thumb|De Vodník thumb|Oude vrouw voert imps. thumb|Een kabouter in een boom thumb|De ruïne van een keltische heuvel, een Fairy Ring, 1906 thumb|Hob Hursts House, genoemd naar de hobgoblin die in de nabije bossen rondspookt, is tussen de vele grafheuvels op deze heide uniek met zijn vierkante centrale heuvel en greppel. thumb|Tijdens het joelfeest wordt een lied gezongen voor de "julenisse". De "nisse" is een kabouter of elf. thumb|Kerstversiering in Brazilië, zie ook Kerstgebruiken wereldwijd thumb|Santa Claus met kerstboom (bijgenaamd Kabouter Buttplug), beeld van Paul McCarthy in Rotterdam thumb|De grootste Wurzelgnom (wortelkabouter), met een vermelding in het Guinness Book of Records, zie ook boomheiligdom thumb|Grootvadertje Vorst thumb|Kabouter als matroesjka
Een kabouter is een mythologisch wezen. Deze figuur komt voor in talloze sprookjes (en andere volksverhalen) verspreid over de hele wereld.
In Nederland en Vlaanderen zijn ze bekend als kabouters, in Scandinavië als tomte, nisse of tomtenisse, in Groot-Brittannië als brownies, hobgoblins of pixies, in Duitsland spreekt men van Kobolden en in Rusland van domovoj. Er zijn nog talloze andere benamingen.
Afhankelijk van de regio waar ze volgens de folklore voorkomen, verschillen ze van uiterlijk en gedrag. Bepaalde zaken hebben ze echter gemeen: hun kleine gestalte en hun vermogen zich onzichtbaar te maken of verborgen te houden voor mensen. hun keuze om in de omgeving van mensen te verkeren en tegen een kleine vergoeding trouw allerlei klusjes te doen. hun gedrag als kwelgeest bij een slechte behandeling.
Kabouters en gnomen Kabouters worden vaak verward met gnomen, niet alleen in het Nederlands maar ook in andere talen. Een kabouter is echter een huis- of bosgeest terwijl een gnoom een elementaire aardgeest is.
Etymologie kabouter: zou afgeleid zijn van het Germaanse woord *kuƀa-walda ‘huisbewaarder’ of *kuƀa-hulþa ‘het huis welgezinde’ (als Duits Kobold ‘hoogmoedige, goed- of kwaadaardige huisgeest’), dat waarschijnlijk een samenstelling is, waarvan het eerste lid verwant is aan Middelnederlands cove, Oostmiddelnederlands cave ‘hut, huisje’ (vgl. Duits Koben ‘stal, schuur’, Engels cove, Zweeds kofve ‘vertrek’). Het hele woord vergelijkt men met Oudengels cofgodu, cofgodas (Latijn: penates, lares). gnoom: de term werd voor het eerst gebruikt door de 16e-eeuwse Zwitserse arts en alchemist Paracelsus. Hij beschreef ze als een soort 'aardelementalen' van ongeveer 40 cm lengte die bijzonder stil waren.C.S. Lewis, The Discarded Image, p. 135
Kenmerken Verhalen over extreem kleine mannetjes, volkeren die naast de wereld van alledag (maar meestal verborgen) leven, spelen in verschillende Europese culturen een rol. De kabouter is daarbij een variant die met name in de Lage Landen voorkomt. Ook in andere werelddelen zijn verhalen over extreem kleine mannetjes bekend. Volgens de overlevering zou het gaan om een heel oud ras, de elfen (kabouters worden ook wel alvermanneke genoemd, zie Het dankbare alvermanneke), die door nieuwkomers van hun land zijn verdreven. Daardoor verwachten ze ook om met respect behandeld te worden. Daarbij moeten ze echter wel samenwerken en vertrouwen op de mens voor hun voedselvoorziening.
Een ander verhaal zegt dat de wezens van het kleine volkje de geesten zijn van overleden voorouders (zie voorouderverering, vergelijk met De keukengod). Er wordt voedsel geofferd.
Veelal wordt echter geloofd dat ze volledig apart van de mens staan en als bovennatuurlijke wezens beschouwd dienen te worden, in bruin of rood gekleed gaan, vaak met een rode muts. Kabouters zijn ondanks hun kleine lichaam enorm sterk en ze beschikken over een bepaalde toverkracht.
Er zijn goede en slechte kabouters. Soms helpen ze de mens, maar ze kunnen hem ook tegenwerken. Dit kan bestaan uit kleine pesterijen, zoals het maken van geluiden en verplaatsen van spullen (zie ook klopgeest), of kwaadaardiger gedrag.
Verschillende kabouters of elfen worden in verband gebracht met de Kerstman en het kerstfeest, dan wel joelfeest.
Kabouters worden in Nederland ook wel klaboutermannetje (West-Vlaams), alf, alverman(neke), auvelmannetje, auvelemenke, auverman, eviemannetje, gnoom, havermannetje, hetsemannetje (Limburg), kabaatermanneke, kobold, nachtwerkertje, til (De Peel), Blauwe Gerrit (Veluwe), witje (vrouwtjeskabouter), de zwarten en witten (zoals de svartalfer en ljòsálfar/lichtelfen), estermantsjes (Groningen), ierdmantsjes (Friesland), owermennekes of outermannetjes genoemd.Mare is een ander woord voor alf of elf, dat we ook tegenkomen in nachtmerrie.
Verwante wezens De volgende sprookjesfiguren zijn in Europa bekend: Dwergen Elfen Feeën Kobolden Trollen Orks of aardmannetjes Wisselkinderen Spoken Huldra
Het onderscheid tussen deze wezens is niet altijd duidelijk. In vertalingen wordt soms de naam van een ander wezen gebruikt en (bijvoorbeeld door migratie) nemen wezens eigenschappen van wezens uit andere streken over.
In de Vikingtijd werd het noorden gekerstend en de eigenschappen van de Franse feeën en noordse dwergen en elfen begonnen zich te mengen. In de 13e eeuw begonnen de vættir te krimpen en de titanische jötun vormden zich om tot trollen. Een elf van menselijke grootte kromp ineen tot een kniehoge nisse. De trol stond voor natuur en de nisse voor menselijke nederzettingen, maar de eigenschappen van de verschillende wezens overlappen elkaar grotendeels.
Soorten Lage Landen Kabouter De grootte van een kabouter varieert van 15 tot 45 cm. Vaak doet de kledij van de kabouter enigszins middeleeuws aan. Kaboutermannen worden meestal afgebeeld met lange, eerbiedwaardige, volle baarden, bolle wangetjes en bolle buikjes. Een kabouterman draagt vrijwel altijd wollige laarsjes en een brede riem om zijn middel. Kaboutervrouwtjes dragen altijd rokken. Volgens de meeste vertellingen kunnen kabouters veel ouder worden dan mensen.
Kabouters onderhouden zeer nauwe contacten met mens en dier. Ze zijn de mensen soms vriendelijk gestemd. Ze verrichten doorgaans allerhande klusjes voor de mensen. Mensen geloven dat kabouters hun klusjes beter verrichten als je ze beloont met melk of brood. Bovendien geloven mensen dat kabouters door melk en brood gelokt kunnen worden. Ook wordt bier genoemd. Ze houden er echter niet van bespied te worden, in sommige verhalen worden mensen die dat toch proberen daarvoor bestraft met (gedeeltelijke) blindheid.
Soms zijn de kabouters mensen niet zo gunstig gezind en veroorzaken veel problemen, zoals in Hoe de kaboutermannekens uit de Kempen verdwenen zijn.
Kaolmenke Zoals in veel landen is ook in Nederland een mijngeest bekend, dit wezen wordt wel Kaolmenke of Kaspar genoemd. Het wezen beschermt de kolenvoorraden en soms zijn de rode ogen te zien in het donker. Ondergronds fluiten kon rampen veroorzaken, de Kaspar kon net als de Blue Cap, Knocker en Coblynau instortingen veroorzaken. De Kaspar pakte onbewaakt voedsel of gereedschap, het wezen draagt mijnwerkerskleding en kan zich onzichtbaar maken.
Sommeltjes Sommeltjes zijn een soort aardmannetjes of trollen die in het maanlicht zouden dansen op de Sommeltjesberg, een sinds lang afgegraven grafheuvelHet open boek, reisgids. Gearchiveerd op 19 april 2023. uit de Romeinse tijd bij De Waal. Overdag zijn ze vrijwel niet te vinden. Als ze in het zonlicht komen, verstenen ze. Ze kunnen onzichtbaar worden, maar ook kunnen ze de gedaante aannemen van allerlei dieren. Een sommeltje is in plaatselijk dialect een soort spook of geest.
Op Wieringen worden de wezens sammelkes of sammeltjes genoemd, ze wonen in de Sammelkeskuul op Zandburen bij Hippolytushoef. De wezens konden door de kieren van een bedstee komen, maar deden meestal niet echt kwaad. Ze hielpen mensen met klusjes. Ze houden van glimmende spullen en spelen op kleine fluitjes en roken pijp. Een pot die buiten gelaten werd, kon de volgende ochtend glimmend gepoetst teruggevonden worden in de kuil. Ook andere kostbaarheden werden 's nachts verzameld. Als men langs de kuil liep, konden zilveren munten verdwijnen. In het verleden werd verteld dat de kinderen door de sammelkes gebracht werden.
In Villa Achterwerk werd onderscheid gemaakt tussen bergsommeltjes en veldsommeltjes.
Nuton Waalse benaming voor een kabouter. Zie de Franse lutin.
Britse Eilanden Goblin/hobgoblin Soms worden de benamingen goblin en hobgoblin door elkaar gebruikt. Gewoonlijk worden hobgoblins echter voor vriendelijk aanzien, terwijl goblins dit zeker niet zijn. Een hobgoblin lijkt meer op een rustige brownie en een hob, maar zal de omgeving meer pesten.
Een goblin is een gnoom-geest ter grootte van een kabouter of een mens. De eigenschappen van het wezen verschillen per gebied en zijn soms tegenstrijdig. Goblins zijn meestal groen of bruin, maar ook andere kleuren zijn mogelijk. Andere namen voor de goblin zijn gobblin, gobeline, gobling, goblyn en gobelinus.
Shiva heeft goblins en ghouls als dienaar. De Erlkönig en Billy Blind worden soms goblin genoemd. Bekend zijn de Green Goblin, de Demogoblin en Hobgoblin uit de Marvel Comics. Ook in The 10th Kingdom komen goblins voor.
De goblin toont overeenkomsten met de ghoul.
Hob De hob is een kleine huishoudgeest en komt voor in het noorden en midden van Engeland. Hij woont in of buiten het huis en knapt klusjes op voor de mens. Als de wezens beledigd worden, kunnen ze erg lastig worden. De hob toont overeenkomsten met een hobgoblin, brownie, tomte of nisse. Zie ook de lob (of lubber fiend).
Een manier om van een hob af te komen, was het schenken van nieuwe kleding. Er is echter geen enkele manier om van de lastigste hobs af te komen.