Banjo-Kazooie is een 3D-platformspel, ontwikkeld door Rare Ltd. en oorspronkelijk uitgegeven door Nintendo. Het spel kwam in Europa voor het eerst uit op 17 juli 1998 voor de Nintendo 64. Na de overname van Rare door Microsoft werd een vernieuwde versie van het spel in 2008 via Xbox Live Arcade uitgebracht voor de Xbox 360. Deze versie kwam in 2015 ook naar de Xbox One als onderdeel van de Rare Replay compilatiebundel. In 2022 werd het spel inbegrepen bij het Nintendo Switch Online + Expansion Pack-abonnement voor de Nintendo Switch.
Het spel volgt het verhaal van het duo Banjo, een beer, en Kazooie, een vogel, die proberen Banjo's ontvoerde zusje Tooty te redden van Gruntilda de heks. De speler moet zich door negen niet-lineaire werelden navigeren, puzzels oplossen en vijanden verslaan om diverse verzamelobjecten te bemachtigen en daarmee nieuwe secties van het spel vrij te spelen. Doordat het verzamelen van deze objecten centraal staat, wordt het spel vaak aangeduid als een "collectathon", een genre dat vooral na de release van inspiratiebron Super Mario 64 veel populariteit kende.
Oorspronkelijk had Banjo-Kazooie de titel Dream: Land of Giants, een avonturenspel voor de SNES. Tijdens de ontwikkelingsfase is het spel sindsdien meerdere keren veranderd in opzet, kreeg het andere hoofdpersonages en is het project verschoven naar de Nintendo 64. Ondanks deze moeizame periode werd het uiteindelijke spel een commercieel succes; de N64 versie verkocht in totaal meer dan 3,65 miljoen exemplaren, en is daarmee het enig nieuwe intellectueel eigendom die de top 10 meest verkochte Nintendo 64 spellen heeft bereikt. Tot op heden wordt het spel veelal geprezen voor de personages, humor, level design, graphics en soundtrack. In 2000 kreeg het een vervolg getiteld Banjo-Tooie.
Gameplay Banjo-Kazooie is een singleplayer driedimensionaal platformspel met action-adventure elementen, waarin de speler de protagonisten Banjo en Kazooie als één personage vanuit een derdepersoonsperspectief bestuurt. Het hoofddoel van het spel is om in de negen gethematiseerde werelden diverse verzamelobjecten te vinden en verzamelen. De speler heeft deze objecten onder andere nodig om nieuwe delen van het spel vrij te spelen. Dankzij het open ontwerp van de werelden kunnen de objecten vaak in een niet-lineaire volgorde worden verkregen. Later in het spel is het mogelijk om de verschillende werelden in eigen volgorde te bezoeken, zolang de speler in de voorafgaande werelden genoeg objecten heeft bemachtigd. De ingang van de werelden zijn onderling verbonden door Gruntilda's Lair, de centrale hubwereld van het spel.
Banjo en Kazooie kunnen vele vaardigheden uitvoeren die geleidelijk aan worden onderwezen door Bottles de mol. De basis wordt aan de speler uitgelegd in Spiral Mountain, de locatie buiten Banjo's huis dat fungeert als tutorial gebied. Het duo leert daar om te springen, klimmen, zwemmen en vechten. Deze vaardigheden worden in de eerste zes werelden door Bottles verder aangevuld. Sommige vaardigheden vereisen dat specifieke items worden verzameld en op peil worden gehouden. Zo worden eieren verzameld en gebruikt als ammunitie om op doelwitten te schieten. Rode veren laten Banjo en Kazooie vliegen, terwijl gouden veren hen tijdelijk onschendbaar maakt.
Het belangrijkste verzamelobject zijn de Jiggies; gouden puzzelstukjes waarmee nieuwe werelden worden vrijgespeeld. Elke wereld verbergt tien Jiggies die worden beloond wanneer Banjo en Kazooie specifieke uitdagingen hebben overwonnen. Naast het navigeren door de werelden zijn deze uitdagingen vaak een kwestie van puzzels oplossen, minigames winnen, NPC's helpen, en vijanden of eindbazen verslaan. In elke wereld wordt één Jiggy uitgereikt wanneer de speler alle van de vijf kleine wezentjes genaamd Jinjo's weet te vinden. Door genoeg Mumbo Tokens te verzamelen kan Banjo in sommige werelden door de sjamaan Mumbo Jumbo in een ander wezen worden getransformeerd, waardoor de speler toegang krijgt tot voorheen onbereikbare Jiggies. Wanneer de speler de onvoltooide puzzellijsten in de hubwereld vindt en genoeg Jiggies heeft verzameld om de puzzel volledig in te vullen, opent een nieuwe deur naar de op de puzzel afgebeelde wereld. Naast Jiggies kan de speler in elke wereld honderd muzieknoten verzamelen, die nodig zijn om de muziekdeuren in de hubwereld te ontgrendelen en nieuwe secties van Gruntilda's Lair vrij te spelen.
Verder worden volle honingraten beloond wanneer de speler een vijand verslaat om de levensbalk van Banjo en Kazooie weer bij te vullen. De speler kan per keer maximaal negen extra levens dragen, die in de vorm van een gouden Banjo-troffee verspreid door het spel te vinden zijn. Ook is het mogelijk om het limiet van de levensbalk met één honingraat te verhogen wanneer de speler zes lege honingraten heeft gevonden, waarvan elke wereld er twee schuilhoudt. Wanneer de levensbalk van de speler leegraakt door een vijand, een val of schade van de omgeving, verliest de speler een leven. Wanneer de speler geen extra levens meer heeft en een game-over veroorzaakt, speelt een cutscene af waarin Gruntilda succesvol is en de schoonheid van Tooty steelt. Een game-over heeft ten opzichte van het verliezen van een leven verder nauwelijks effect; in plaats van dat de speler opnieuw aan het begin van een wereld spawnt, start het spel opnieuw op en wordt de speler teruggezet naar de ingang van Gruntilda's Lair. Op de muzieknoten na blijven de behaalde verzamelobjecten behouden.
Plot Het verhaal speelt zich af in het afgelegen Spiral Mountain. Geobsedeerd met haar uiterlijk vraagt de lelijke heks Gruntilda van haar magische ketel Dingpot rijmend wie de mooiste van het land is. Hoewel ze is overtuigd dat zij zelf de mooiste is, krijgt ze te horen dat die titel aan de dichtbijwonende honingbeer Tooty toebehoort. Jaloers en woedend vertrekt de heks op haar bezem uit haar schuilplaats om Tooty te kidnappen. Ondertussen bezoekt een onbewuste Tooty het huis van haar nog slapende broer Banjo, omdat ze met hem op avontuur wil gaan. Terwijl ze buiten met haar vriend Bottles praat, wordt ze door de heks ontvoerd. Tijdens de kidnapping wordt Banjo wakkergemaakt door zijn vriendin Kazooie, een roodgekuifde "breemeeuw" die in zijn rugzak leeft, waarna het duo op pad gaat om Banjo's zusje te redden.
Klungo, een volgeling van de heks, heeft voor Gruntilda een machine gebouwd die de schoonheid van Tooty naar Gruntilda kan overdragen. Banjo en Kazooie moeten zich nu naar de top van Gruntilda's Lair, de toren van de heks, navigeren om Tooty te redden voordat zij haar uiterlijk wordt ontnomen. Tijdens hun avontuur krijgen ze hulp van Bottles, die hen nieuwe trucjes leert. Ook de sjamaan en Gruntilda's voormalige leraar Mumbo Jumbo staat hen bij door Banjo in sommige werelden om te toveren tot een ander wezen. Daarnaast redden ze de Jinjo's; kleine wezentjes die de heks in de werelden heeft gevangengenomen.
Wanneer het hen lukt om Gruntilda te bereiken, worden Banjo en Kazooie geforceerd om aan een dodelijke trivia quiz over het voorafgaande avontuur deel te nemen. Tooty is namelijk een van de hoofdprijzen van de quiz. Nadat het duo de quiz wint, en de heks naar het dak van haar toren vlucht, bevrijden ze Tooty. De hereniging wordt vervolgens bij hen thuis gevierd met een barbecue. Banjo's zus is echter niet gerust over het lot van de heks, waarna het duo de achtervolging inzet en de heks op de toren confronteert. Na een hevige strijd en met hulp van de Jinjo's wordt de heks verslagen en valt ze van haar toren naar Spiral Mountain. Ze wordt in de krater van haar val door een vallend rotsblok in de grond opgesloten. Gruntilda zweert wraak op Banjo en Kazooie terwijl Klungo tevergeefs de rots probeert te verwijderen.
Werelden Overworld Banjo's huis Spiral Mountain Gruntilda's Lair
Levels Mumbo's Mountain Treasure Trove Cove Clanker's Cavern Bubblegloop Swamp Freezeezy Peak Gobi's Valley Mad Monster Mansion Rusty Bucket Bay Click Clock Wood
Geschrapte werelden Aanvankelijk stonden 16 levels gepland. De zeven ontbrekende levels zijn waarschijnlijk geschrapt door een te hoge tijdsdruk. Het grootste deel van de tot nu toe bevestigde geschrapte werelden zijn in het vervolg Banjo-Tooie in aangepaste vorm hergebruikt. Forest (Fungus Forest) - Over het algemeen wordt aangenomen dat Fungus Forest de voorganger was van het level Fungi Forest in Donkey Kong 64, hoewel het onbekend is waarom het level van spel is verplaatst en in hoeverre de twee versies overeenkomen. Lava World (Mount Fire Eyes) - De Lava World is een van de laatst geschrapte werelden en wordt in Click Clock Wood door een van de NPC's naar verwezen. De basis van dit level werd opgenomen in de vurige helft van Hailfire Peaks in Banjo-Tooie. Temple (Mayahem Temple) - Het eerste level in Banjo-Tooie. Mine (Glitter Gulch Mine) - Het tweede level in Banjo-Tooie. Fairground (Witchy World) - Het derde level in Banjo-Tooie. Tot op heden wordt de zogenoemde Temple Test Level, waarvan de beta tijdens E3 1997 beelden heeft getoond, vaak verward als een geschrapte wereld. Dit was echter een ontwikkelaarslevel dat gebruikt werd om de 3D gameplay van het spel uit te testen. De overige twee geschrapte werelden zijn vooralsnog onbekend. Mogelijk werd ooit een waterwereld overwogen, aangezien componist Grant Kirkhope in 2013 beta-muziek van Banjo-Kazooie had vrijgegeven, waaronder een track met het melodie van Atlantis, het onderwaterdeel van Jolly Roger's Lagoon en het vierde level in Banjo-Tooie.
Ontwikkeling Project Dream Nadat het team achter de game Donkey Kong Country 2: Diddy's Kong Quest (1995) de ontwikkeling van het SNES spel had afgerond, werd het team in twee delen gehalveerd. Een deel zou werken aan Donkey Kong Country 3: Dixie Kong's Double Trouble (1996) terwijl het andere deel met een geheel nieuwe titel begon. De hoofd ontwerper van dit team, Gregg Mayles, kreeg interesse om een RPG-spel ontwikkelen. Geïnspireerd door de The Legend of Zelda serie had Mayles de visie om een avontuurlijk en magisch sprookje als uitgangspunt te nemen. De codenaam Dream benadrukte het fantasie thema. Tijdens de ontwikkelingsfase kreeg het spel de naam Dream: Land of Giants, waarbij een reus (The Giant) vermoedelijk de slechterik zou zijn.
Het uiteindelijke verhaal zou over de jongen Edison gaan, die met zijn vriendin Madeleine op avontuur gaat om een bende piraten te stoppen. De piraten, geleid door Captain Blackeye (later een NPC in Banjo-Tooie), hadden als doel om het fictieve en zeldzame materiaal "floaty" te stelen. Met genoeg floaty zouden ze hun schepen kunnen laten zweven, waardoor ze niet langer tot de zeeën beperkt zouden zijn en dus makkelijker het land konden veroveren. Tijdens het verhaal zou Edison het ook moeten opnemen tegen fantasiewezens, zoals trollen en orks, en kreeg hij hulp van zijn huisdieren Digger de hond en Billy de papagaai. Later merkte Mayles dat Edison door deze hulp snel overbodig werd, en besloot om alle vaardigheden weer op één personage terug te laten vallen. Het spel zou een isometrisch perspectief hebben en dezelfde hooggeprezen grafische techniek als dat van de Donkey Kong Country spellen gebruiken, waarin vooraf gerenderde 3D-modellen naar tweedimensionale sprites werden omgezet. Ondanks een voor de SNES visueel zeer indrukwekkend resultaat, werd het spel vanwege de verouderde SNES hardware en de opkomst van de nieuwe generatie spelcomputers echter al na een paar maanden opgeschoven naar de Nintendo 64.