Echte hagedissen (Lacertidae) vormen een familie van hagedissen (Lacertilia). De soorten uit deze familie zijn verspreid over vrijwel geheel Europa en enkele soorten zijn zelfs bij het grote publiek bekend, zoals de muurhagedis, de zandhagedis en de smaragdhagedis. Vrijwel alle soorten werden oorspronkelijk ingedeeld in het geslacht Lacerta, veel soorten hebben tegenwoordig een andere geslachtsnaam.
Algemeen Een aantal soorten leeft in andere werelddelen, zoals Azië, Afrika en het Midden-Oosten. Echte hagedissen worden ook wel halsbandhagedissen genoemd, naar de coltrui-achtige plooi in de nek die goed te zien is als ze de nek draaien. De naam muurhagedissen werd vroeger ook wel gebruikt, omdat de muurhagedis (Podarcis muralis) de bekendste vertegenwoordiger is. Echter lang niet alle echte hagedissen klimmen graag op muren, de naam slaat wel op het geslacht Podarcis maar de meeste soorten zijn typische bodembewoners. Slechts enkele soorten leven in bomen, zoals soorten uit de geslachten Holaspis en Gastropholis.
De echte hagedissen staan verder bekend als 'kaal'; ze hebben geen grote stekels, hoorns, keelzakken of schietende tongen zoals andere families van hagedissen. De vroegst bekende soorten werden al in de achttiende eeuw beschreven, toen veel tropische soorten hagedissen nog nooit door mensenogen waren gezien. De belangrijkste determinatiesleutel is de positie van schubben op de kop, cloaca en die van de femorale poriën op de onderzijde van het dijbeen.
Indeling De echte hagedissen zijn al vele malen opnieuw ingedeeld, en veel soorten hebben tegenwoordig een andere naam dan een decennium geleden. Dat komt doordat onderzoek heeft uitgewezen dat sommige soorten binnen een geslacht dermate gelijke of juist afwijkende kenmerken vertonen dat ze zijn ingedeeld bij een ander geslacht, meestal een nieuw geslacht. Niet zelden valt een afsplitsing samen met de variatie in geografische verspreiding van de verschillende soorten binnen een geslacht. Het bekendste voorbeeld is het geslacht Lacerta, waarvan in de jaren tachtig het geslacht Podarcis van werd afgesplitst, en door de jaren heen steeds meer soorten tot een ander geslacht werden gerekend, zoals Iberolacerta in 1997.
Het oorspronkelijke geslacht Lacerta is tegenwoordig voor een groot deel uit elkaar gehaald en onderverdeeld in de volgende geslachten, die ook wel als 'ondergeslachten' worden beschouwd: Podarcis; 20 soorten; muurklimmende hagedissen. Darevskia; 20 soorten; eigenlijk een splitsing van Podarcis, sommige soorten zijn parthenogeen. Overig; (ong. 20 soorten); een aantal soorten zijn van geslachtsnaam veranderd zoals Apathya, Archaeolacerta, Omanosaura, Parvilacerta, Teira, Timon of Zootoca. Dit laatste geslacht betreft alleen de inheemse levendbarende hagedis, (Zootoca vivipara). Veel soorten lijken qua vorm op elkaar, echter niet allemaal bijvoorbeeld het geslacht Takydromus, waar de langstaarthagedis (Takydromus sexlineatus) onder valt, vanwege de extreem lange staart.
Andere soorten zijn al sinds lange tijd voorzien van een andere geslachtsnaam zodat deze vaak algemeen is aangenomen, voorbeelden zijn de kielhagedissen (Algyroides), de Canarische hagedissen (Gallotia), zandlopers (Psammodromus), de slangooghagedissen (Ophisops) en de franjeteenhagedissen (Acanthodactylus).
Geslachten De familie van de echte hagedissen omvat 391 soorten in 43 geslachten. Negen geslachten zijn monotypisch, wat wil zeggen dat ze slechts door een enkele soort worden vertegenwoordigd. Lange tijd werden de geslachten verdeeld in verschillende onderfamilies, maar dit wordt niet meer erkend.
De familie omvat de volgende geslachten, met de auteur en het verspreidingsgebied. Naam Auteur Verspreidingsgebied Aantal soorten Voorbeeldsoort Afbeelding Franjetenen(Acanthodactylus) Wiegmann, 1834 Europa, Afrika, Midden-Oosten, Azië; Afghanistan, Algerije, Benin, Burkina Faso, Centraal-Afrikaanse Republiek, Cyprus, Egypte, Eritrea, Ethiopië, Ghana, Gibraltar, India, Irak, Iran, Israël, Jordanië, Jemen, Kameroen, Koeweit, Libië, Mali, Marokko, Mauritanië, Niger, Nigeria, Oman, Pakistan, Portugal, Qatar, Saoedi-Arabië, Senegal, Soedan, Syrië, Togo, Tsjaad, Tunesië, Turkije, Verenigde Arabische Emiraten, Westelijke Sahara 45 Franjeteenhagedis 150px Adolfus Sternfeld, 1912 Europa: Burundi, Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo-Kinshasa, Kameroen, Kenia, Oeganda, Rwanda, Soedan, Tanzania, Zambia 6 Adolfus jacksoni 150px Kielhagedissen(Algyroides) Gray, 1838 Europa: Albanië, Bosnië en Herzegovina, Frankrijk, Griekenland, Italië, Kroatië, Montenegro, Macedonië, Spanje 4 Dalmatische kielhagedis 150px Anatololacerta Arnold, Arribas & Carranza, 2007 Europa: Griekenland, Turkije 5 Anatololacerta danfordi 150px Apathya Méhelÿ, 1907 Midden-Oosten: Irak, Iran, Syrië en Turkije 2 Apathya cappadocica 150px Archaeolacerta Camerano, 1885 Europa: Italië (Sardinië), Frankrijk (Corsica) 1 Tyrreense berghagedis 150px Atlantolacerta Werner, 1929 Afrika: Marokko 1 Atlantolacerta andreanskyi Australolacerta Hewitt, 1926 Afrika: Zuid-Afrika 1 Australolacerta australis - Congolacerta Greenbaum, Villanueva, Kusamba, Aristote & Branch, 2011 Afrika: Burundi, Congo-Kinshasa, Rwanda, Tanzania, Oeganda 2 Congolacerta vauereselli 150px Dalmatolacerta Duméril & Bibron1839 Europa; Albanië, Bosnië en Herzegovina, Kroatië en Montenegro 1 Spitskophagedis 150px Darevskia Arribas, 1999 Europa en Azië; Armenië, Azerbeidzjan, Bulgarije, Georgië, Griekenland, Iran, Oekraïne, Rusland, Servië, Tsjechië en Turkije 42 Darevskia armeniaca 150px Dinarolacerta Arnold, Arribas & Carranza, 2007 Europa; Albanië, Bosnië en Herzegovina, Kroatië en Montenegro 2 Mosorberghagedis 150px Woestijnhagedissen(Eremias) Wiegmann, 1834 Eurazië, Midden-Oosten; Afghanistan, Armenië, Azerbeidzjan, China, Georgië, Iran, Kazachstan, Kirgizië, Moldavië, Mongolië, Oekraïne, Oezbekistan, Pakistan, Roemenië, Rusland, Tadzjikistan, Turkmenistan, Turkije 44 Eremias lineolata 150px Gallotia Boulenger, 1916 Canarische Eilanden 8 Gallotia atlantica 150px Gastropholis Fischer, 1886 Afrika; Congo-Kinshasa, Equatoriaal-Guinea, Gabon, Ghana, Ivoorkust, Kameroen, Kenia, Liberia, Mozambique, Tanzania 4 Stekelstaarthagedis 150px Heliobolus Fitzinger,1843 Afrika; Angola, Benin, Botswana, Burkina Faso, Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo-Kinshasa, Ethiopië, Guinee, Ivoorkust, Kameroen, Kenia, Mozambique, Namibië, Niger, Nigeria, Oeganda, Soedan, Somalië, Tanzania, Togo, Tsjaad, Zimbabwe, Zuid-Afrika 6 Heliobolus lugubris 150px Hellenolacerta Bedriaga, 1886 Griekenland (Peloponnesos) 1 Griekse berghagedis 150px Holaspis Gray, 1863 Afrika; Angola, Benin, Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo-Kinshasa, Equatoriaal-Guinea, Gabon, Ghana, Ivoorkust, Kameroen, Malawi, Mozambique, Nigeria, Oeganda, Sierra Leone, Tanzania, Togo 2 Holaspis guentheri 150px Iberolacerta Arribas, 1999 Europa; Duitsland, Frankrijk, Italië, Kroatië, Oostenrijk, Portugal, Slovenië, Spanje 8 Centraal-Iberische berghagedis 150px Kielschubhagedissen(Ichnotropis) Peters, 1854 Afrika; Angola, Botswana, Congo-Kinshasa, Gabon, Malawi, Mozambique, Namibië, Tanzania, Zambia, Zimbabwe, Zuid-Afrika 8 Kaapse kielschubhagedis 150px Iranolacerta Arnold, Arribas & Carranza, 2007 Midden-Oosten; Iran, Turkije, mogelijk in Azerbeidzjan 2 Iranolacerta brandtii - Halsbandhagedissen Linnaeus, 1758 Europa, Arabisch Schiereiland, Azië; Albanië, Armenië, Azerbeidzjan, België, Bosnië en Herzegovina, Bulgarije, China, Denemarken, Duitsland, Estland, Frankrijk, Georgië, Griekenland, Griekenland, Groot-Brittannië (Engeland), Hongarije, Iran, Israël, Italië, Jordanië, Kazachstan, Kirgizië, Kroatië, Letland, Libanon, Litouwen, Luxemburg, Noord-Macedonië, Moldavië, Monaco, Mongolië, Nederland, Noorwegen, Oekraïne, Oostenrijk, Polen, Portugal, Roemenië, Rusland, San Marino, Servië, Slovenië, Spanje, Syrië, Tsjechië, Turkije, Turkmenistan, Wit-Rusland, Zweden, Zwitserland 10 Iberische smaragdhagedis 150px Latastia Bedriaga1884 Afrika; Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo-Kinshasa, Djibouti, Egypte, Eritrea, Ethiopië, Guinee, Guinee-Bissau, Jemen, Kameroen, Kenia, Mali, Mauritanië, Mozambique, Niger, Senegal, Somalië, Tanzania, Zambia, Zimbabwe 10 Latastia longicaudata 150px Meroles Gray1838 Afrika; Angola, Botswana, Malawi, Namibië, Tanzania, Zambia, Zimbabwe, Zuid-Afrika 8 Meroles knoxii 150px Mesalina Gray, 1838 Afrika, Arabisch Schiereiland; Afghanistan, Algerije, Egypte, Eritrea, India, Irak, Iran, Israël, Jordanië, Koeweit, Libië, Mali, Marokko, Mauritanië, Niger, Senegal, Soedan, Saoedi-Arabië, Somalië, Syrië, Tunesië, Turkmenistan, Westelijke Sahara 28 Mesalina guttulata 150px Zandveldhagedissen(Nucras) Gray, 1845 Afrika; Angola, Botswana, Kenia, Mozambique, Namibië, Oeganda, Swaziland, Tanzania, Zambia, Zimbabwe, Zuid-Afrika 14 Nucras tessellata 150px Omanosaura Lutz, Bischoff & Mayer, 1986 Arabisch Schiereiland; Oman, Verenigde Arabische Emiraten 2 Omanosaura cyanura - Slangooghagedissen(Ophisops) Ménétriés, 1832 Afrika, Amerika, Azië: Afghanistan, Algerije, Armenië, Azerbeidzjan, Bangladesh, Bulgarije, Cyprus, Egypte, Georgië, Griekenland, India, Irak, Iran, Israël, Jemen, Jordanië, Libië, Libanon, Marokko, Pakistan, Rusland, Saoedi-Arabië, Soedan, Sri Lanka, Syrië, Tunesië, Turkije 12 Slangooghaghedis 150px Parvilacerta Harris, Arnold & Thomas, 1998 Midden-Oosten; Armenië, Libanon, Turkije, mogelijk in Iran 2 Parvilacerta parva 150px Pedioplanis Fitzinger, 1843 Afrika; Angola, Botswana, Lesotho, Namibië, Zuid-Afrika 16 Pedioplanis lineoocellata 150px Philochortus Matschie, 1893 Afrika; Djibouti, Egypte, Eritrea, Ethiopië, Jemen, Kenia, Libië, Niger, Saoedi-Arabië, Soedan, Somalië 7 Philochortus spinalis - Phoenicolacerta Arnold, Arribas & Carranza, 2007 Europa, Midden-Oosten; Cyprus, Israël, Jordanië, Libanon, Syrië en Turkije. 4 Troödoshagedis 150px Podarcis Wagler1830 Europa; Albanië, Algerije, België, Bosnië en Herzegovina, Bosnië en Herzegovina, Bulgarije, Duitsland, Frankrijk, Gibraltar, Griekenland, Hongarije, Italië, Kroatië, Macedonië, Malta, Marokko, Montenegro, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Roemenië, Servië, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Tunesië, Turkije, Verenigd Koninkrijk, Zwitserland 28 Muurhagedis 150px Poromera Hallowell, 1857 Afrika; Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo-Kinshasa, Equatoriaal-Guinea, Gabon, Kameroen 1 Poromera fordii - Zandlopers(Psammodromus) Gray, 1838 Europa, Noord-Afrika; Algerije, Andorra, Frankrijk, Gibraltar, Italië, Marokko, Portugal, Spanje, Tunesië 6 Psammodromus manuelae 150px Pseuderemias Boettger, 1883 Afrika; Djibouti, Egypte, Eritrea, Ethiopië, Soedan, Somalië 7 Pseuderemias mucronata 150px Scelarcis Duméril & Bibron, 1839 Europa (Menorca), noordelijk Afrika (Algerije en Marokko) 1 Brilhagedis - Langstaarthagedissen(Takydromus) Daudin, 1802 Azië; Bangladesh, Cambodja, China, India, Indonesië, Japan, Korea, Laos, Maleisië, Myanmar, Rusland, Thailand, Taiwan, Vietnam 26 Takydromus tachydromoides 150px Teira Gray, 1838 Madeira 1 Madeirahagedis 150px Timon Tschudi, 1836 Europa, Noord-Afrika, Midden-Oosten; Algerije, Andorra, Frankrijk, Gibraltar, Iran, Irak, Italië, Marokko, Portugal, Spanje, Turkije, Tunesië 6 Parelhagedis 150px Zuid-Afrikaanse kielhagedissen(Tropidosaura) Fitzinger, 1826 Afrika; Lesotho, Zuid-Afrika 4 Tropidosaura gularis 150px Vhembelacerta FitzSimons, 1933 Afrika; Zuid-Afrika 1 Vhembelacerta rupicola 150px Zootoca Tschudi, 1837 Grote delen van Europa 2 Levendbarende hagedis 150px
Bronvermelding