(De) Likoed (Hebreeuws: הליכוד – uitspraak: /lie-koed/ - HaLikud, Nederlands: De Eenheid) is een politieke partij in Israël van rechtse, conservatief-liberale en zionistische signatuur. Ook is ze seculier, maar er is een zekere religieus-zionistische invloed te bespeuren.
Geschiedenis Likoed baseert zich op het revisionistisch zionisme van Ze'ev Jabotinsky en de samenwerking ontstond in 1973 als unie tussen de Cheroet (חירות - Vrijheid) van Menachem Begin en diverse liberale partijen waaronder Gahal. Begin geldt als de oprichter van Likoed maar ook Ariel Sharon droeg in belangrijke mate aan de oprichting bij. In 1988 werd de unie omgevormd tot een eenheidspartij.
Ook andere belangrijke politici, zoals Silvan Shalom, Limor Livnat en oud-president Moshe Katsav zijn lid van Likoed.
Nadat Sharon eind 2005 Kadima oprichtte, zijn veel politici uit Likoed naar deze partij overgestapt, zoals premier Ehud Olmert, minister van buitenlandse zaken Tzipi Livni (die later weer afsplitste om Hatnua te stichten) en minister van justitie Meir Sheetrit.
Premiers Tot 1977 zat Likoed in de oppositie, met uitzondering van de deelname door haar voorlopers aan een kortstondige eenheidsregering tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967. Daarna was de partij bijna onafgebroken aan de macht; soms als partner in coalitieregeringen met de Arbeidspartij, maar in de 21e eeuw veelal als de grootste deelnemer aan rechtse coalitieregeringen. Ze leverde de volgende premiers:
Menachem Begin (1977-1983) Yitzhak Shamir (1983-1984 en 1986-1992) Benjamin Netanyahu (1996-1999, 2009-2021 en 2022-heden) Ariel Sharon (2001-2006)
Partijleiders + Partijleider Periode Menachem Begin 1973–1983 Yitzhak Shamir 1983–1993 Benjamin Netanyahu 1993–1999 Ariel Sharon 1999–2005 Benjamin Netanyahu 2005–heden
Relaties met Europees extreemrechts en controverses Onder het leiderschap van Benjamin Netanyahu onderging Likoed een verschuiving in haar buitenlandse relaties, waarbij de partij actiever banden is gaan aanhalen met Europese populistisch, extreem-rechtse en nationaal-conservatieve partijen. Waar de officiële Israëlische diplomatie en het ministerie van Buitenlandse Zaken voorheen afstand bewaarden tot partijen met een omstreden of antisemitisch verleden, zochten prominente Likoed-kopstukken juist toenadering tot deze groeperingen.
Deze strategie is ingegeven door gedeelde opportunistische en ideologische standpunten, zoals een felle retoriek tegen de islam en immigratie, evenals de wens van Likoed om binnen de Europese Unie bondgenoten te vinden die kritiek op het Israëlische nederzettingenbeleid afwijzen. Critici en oppositiepartijen in Israël wijzen erop dat Likoed hiermee internationale legitimiteit verleent aan Europese partijen die door historici en ngo's worden beschuldigd van vreemdelingenhaat, antisemitisme, democratische erosie of het bagatelliseren van het Holocaust-verleden.
Een formele institutionalisering van deze banden vond plaats in februari 2025, toen Likoed als waarnemend lid toetrad tot Patriots.eu, een Europese politieke alliantie die gedomineerd wordt door radicaal- en extreemrechtse partijen, waaronder het Hongaarse Fidesz van Viktor Orbán en het Franse Rassemblement National. Likoed werd hiermee de eerste niet-Europese partij binnen dit extreemrechtse samenwerkingsverband.
Specifieke casussen Hongarije (Fidesz): Netanyahu heeft nauwe persoonlijke en politieke banden opgebouwd met de Hongaarse ex-premier Viktor Orbán. Deze relatie leidde tot felle kritiek toen Likoed de anti-migratie- en anti-Soros-campagnes van Fidesz steunde, hoewel deze door de Joodse gemeenschap in Hongarije als antisemitisch werden beschouwd. Orbáns uitholling van de rechtsstaat en corruptiebeschuldigingen binnen zijn partij werden door Likoed-regeringen steevast gemarginaliseerd in ruil voor Hongaarse diplomatieke steun in de VN en de EU. België (Vlaams Belang): Reeds lang zochten kopstukken van het Vlaams Belang (zoals Filip Dewinter) toenadering tot de rechtervleugel van Likoed en kolonistenorganisaties op de Westelijke Jordaanoever. Ondanks het feit dat het Vlaams Belang in België wegens haar radicaal-rechtse standpunten in een cordon sanitaire is geplaatst en een historische link heeft met het collaboratieverleden, negationisme en antisemitisme, ontvingen Likoed-parlementariërs delegaties van de partij. Dit werd door critici gezien als een poging van Vlaams Belang om via een pro-Israëlische houding beschuldigingen van antisemitisme van zich af te schudden.
Palestijnse kwestie en Golanhoogten Likoed was lange tijd tegen de vorming van een zelfstandige Palestijnse staat maar staat daar tegenwoordig minder negatief tegenover, al blijft zij wel haar reserves houden.Netanyahu mag Israëlische regering vormen, NRC Handelsblad, 20 feb 2009 Likoed streeft in de plaats daarvan een sterkere Palestijnse economie na. Dit doen ze door de Gazastrook te bombarderen en het oogluikend toelaten van gewelddadige inbezitname van Palestijns landgoed door kolonisten op de Westelijke Jordaanoever. Wel stelt zij zich ‘hard’ jegens de Palestijnen op, in die zin dat zij tegen het eenzijdig overdragen van land aan hen is.
Voorts wil Likoed de Golanhoogten behouden, is zij tegen een deling van Jeruzalem en voor uitbreiding van Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever.Amerikaanse gezant Mitchell spreekt met Netanyahu, De Morgen, 26 feb 2009
Begin februari 2019 tekenden elf Likoed-kopstukken (Yuli-Yoel Edelstein, Yisrael Katz, Yariv Levin, Zeev Elkin, Gilad Erdan, Miri Regev, Tzachi Hanegbi, Ayoob Kara, Yoav Gallant, Gila Gamliel en Ofir Akunis) op een na allen ministers) een petitie met een verklaring van de Nahala-(kolonisten)bewegingNahala betekent ‘erfgoed/overerving’ gericht aan de (komende) regering “om 2 miljoen joden te vestigen op héél de Westelijke Jordaanoever (met inbegrip van gebied buiten de ‘officiële’ Israëlische nederzettingenblokken” (die door de internationale gemeenschap (Verenigde Naties) niet erkend worden) onder het motto: “Het Land van Israël, één land voor één volk”. Daartoe zou de tweestatenoplossing losgelaten moeten worden.Right-Wing Officials Back Plan to Bolster Jewish Settlements in Judea, Samaria by 2 Million algemeiner.com, 6 februari 2019. Gearchiveerd op 9 april 2023.
Partijsplitsing Sharon vond dat hij te weinig steun ontving binnen de eigen partij voor zijn ontruimingsplannen van de Israëlische nederzetting in de Gazastrook. Vooral de rechtervleugel van de partij onder leiding van Benjamin Netanyahu roerde zich flink. De rechtervleugel lokte een referendum uit binnen de partij over Sharons ontruimingsplannen. Dit referendum binnen de partij werd in september 2005 gehouden. De krappe meerderheid van de partijleden (52%) steunde de ontruimingsplannen niettemin. In oktober 2005 sloten oppositionele Likoedleden in de Knesset zich aan bij de oppositie. Op deze manier verloor Sharon de macht binnen de partij. Daarnaast blokkeerden de oppositionele Likoedleden in de Knesset twee ministerbenoemingen van Sharon.
In november 2006 kondigde de nieuwgekozen partijvoorzitter van de Arbeidspartij, Amir Peretz aan, zich uit de coalitie te zullen terugtrekken. Sharon zag zich nu gedwongen nieuwe verkiezingen uit te schrijven voor maart 2006. Op 21 november 2005 stapte Sharon samen met zijn aanhang uit Likoed en vormden even later de nieuwe centrumpartij Kadima.
Netanyahu opnieuw partijleider Bij de partijverkiezingen in december 2005 stemden 44,4% van de Likoedleden voor Netanyahu als partijleider. Tegenkandidaat Silvan Shalom bleef steken op 33%. Dit betekende dat Netanyahu, die al van 1996 tot 1999 partijvoorzitter was, dit ambt opnieuw mocht gaan bekleden.
Verkiezingen 2003
In de verkiezingen van 2003 behaalde de Likoed onder leiderschap van Ariel Sharon 38 zetels en werd daarmee wederom de grootste politieke partij van Israël. De tweemansfractie van de voormalige Sovjet-Russische dissident Natan Sharansky (“Jisraël Ba'aliya”) sloot zich na een tegenvallend verkiezingsresultaat aan bij de Likoed. Daarom heeft de Likoed 40 zetels van de 120 in de Knesset. Sinds het besluit van de regering Sharon om de Israëlische nederzettingen in Gaza te ontruimen, stemden vele parlementsleden van de eigen partij tegen de regering. Om zijn besluit toch door te zetten, werd Sharon gedwongen de coalitie met Shinui te beëindigen en in plaats daarvan een coalitie met de Arbeidspartij en het Verenigd Thora-jodendom aan te gaan.
Verkiezingen 2006
In de peilingen stond Netanyahu’s Likoed er slecht voor. Niet alleen bleek Netanyahu’s nationalistische koers niet aan te slaan bij de bevolking, maar ook zijn plannen voor een neoliberaal economisch beleid vielen niet in goede aarde.
Bij de parlementsverkiezingen van 2006 leed Likoed een grote nederlaag. De partij verloor 27 van de 38 zetels en behield slechts 12 zetels in de Knesset. Deze historische nederlaag veranderde het partijlandschap van Israël aanzienlijk. Waren het voorheen de Arbeidspartij en Likoed die de dienst uitmaakten, nu draait het vooral om Kadima en de Arbeidspartij. Likoed is thans de derde partij in de Knesset (na Kadima, Arbeidspartij, en samen met Shas).
Verkiezingen 2009
In de peilingen ging Likoed - opnieuw aangevoerd door Netanyahu - aan kop. Na de verkiezingen bleek Kadima Likoed met één zetel te zijn voorgebleven maar wel had Likoed een monsterzege van vijftien zetels behaald. Likoed had deze winst te danken aan de verrechtsing die in de Israëlische politiek was opgetreden, veroorzaakt door de toegenomen spanningen met de Palestijnen uit vooral de Gazastrook, uitmondend in de Israëlische inval begin 2009 in dat gebied. Om al deze redenen leek het president Shimon Peres beter om Netanyahu met de formatie te belasten en niet Tzipi Livni van Kadima, een unicum in de Israëlische politiek omdat tot dan toe nog nooit de grootste partij als eerste was gepasseerd voor de formatieopdracht.
Netanyahu mikte op een regering van nationale eenheid maar Livni wilde niet in een regering onder zijn leiding zitten en de Arbeidspartij koos aanvankelijk vanwege haar forse verlies voor de oppositie. Zodoende moest hij ter rechterzijde coalitiegenoten vinden, zoals de rechts-nationalistische Jisrael Beeténoe en de religieus-rechtse Shas. De mogelijkheden daartoe waren aanwezig omdat het rechtse blok de winnaar van de verkiezingen was en daardoor nu 65 van de 120 zetels in de Knesset innam. Uiteindelijk kwam het kabinet-Netanyahu II uit de bus, een rechts-nationalistische regering met een religieuze en aanvankelijk ook een linkse inbreng (de Arbeidspartij stapte later uit de regering).
Verkiezingen 2013
Voor de parlementsverkiezingen van 2013 ging de Likoed een lijstverbinding aan met Jisrael Beeténoe. De twee partijen behaalden samen 31 zetels en vormden de fractie Likoed-Jisrael Beeténoe. Twintig leden van die fractie kwamen van de Likoed. Op 7 juli 2014 stapte Jisrael Beeténoe uit de gezamenlijke fractie. Op 6 augustus dat jaar stapte Knessetlid Shama op maar werd vervangen door een kandidaat van Jisrael Beeténoe waardoor Likoed sindsdien nog maar over negentien zetels beschikte.
Netanyahu was in staat een nieuwe coalitie te smeden waardoor in maart 2013 het kabinet-Netanyahu III het licht zag. Deze regering bestond behalve uit Likoed uit partijen die nationalistischer (Jisrael Beeténoe, Het Joodse Huis) of minder nationalistisch (Hatnuah, Yesh Atid) dan Likoed zijn.
Netanyahu ligt onder vuur van een aantal nationalistische leden uit de rechtervleugel van de partij. Zij zijn geschaard rondom de persoon van Danny Danon en worden daarom wel de ‘danonisten’ genoemd. Zij zien niets in de oprichting van een onafhankelijk Palestina, zijn daarom tegen de tweestatenoplossing en willen dat de vestiging van Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever doorgaat. Ook wensen ze een joodser Israël en een hooggerechtshof met minder bevoegdheden.‘Jongturken’ zagen aan stoelpoten Netanyahu, Ad Bloemendaal, de Volkskrant, 11 juli 2013