De Heugemerweg is een weg of straat in de Nederlandse stad Maastricht. De weg ligt in een gebied tussen de Maas en de spoorlijn Maastricht-Luik, waar in het verleden veel bedrijven gevestigd waren en dat daardoor weinig structuur kende. Door de bouw van de 'architectuurwijk' Céramique is het ambivalente karakter nog toegenomen. De eens belangrijke uitvalsweg is anno 2021 een rustige woonstraat, zonder doorgaand verkeer, met een afwisselende bebouwing.
Naamgeving De straatnaam Heugemerweg werd in 1926 officieel vastgesteld, maar de weg bestond al veel eerder, zoals op oudere plattegronden en maquettes is te zien. De weg is genoemd naar het dorp Heugem, dat ten zuiden van Wyck ligt aan de Maas. Andere straatnamen in de omgeving verwijzen naar Maastrichtse glas- en aardewerkfabrieken en vestingwerken / lunetten (Céramique), of naar (rooms-katholieke) geestelijken, politici en bestuurders, die zich in de eerste helft van de twintigste eeuw ingezet hebben voor de emancipatie van arbeiders (Heugemerveld). De zijstraat Raccordement is genoemd naar een verdwenen spoorverbinding met het fabrieksterrein van de Société Céramique.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 209.
Ligging De Heugemerweg ligt op de rechter Maasoever en is onderdeel van de oostelijke begrenzing van het Maastrichtse stadscentrum. De weg zelf, inclusief de westelijke bebouwing, behoort tot de centrumbuurt Wyck (eigenlijk Céramique). De bebouwing aan de oostzijde bevindt zich in Heugemerveld, een van de zeven buurten van Maastricht-Oost.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 210. Het samenkomen van het 'chique' Céramique en het 'volkse' Heugemerveld geeft de Heugemerweg zijn bijzondere karakter. De weg loopt min of meer van noord naar zuid tussen Akerstraat / Duitsepoort en Minister Talmastraat / Jonkheer Ruysstraat. Bij de bouw van de wijk Céramique werd het zuidelijk deel van de weg geamputeerd. Dit deel sluit thans via een scherpe bocht aan op de Minister Talmastraat. De Heugemerweg telt aan de westzijde vier zijstraten: Sphinxlunet, Mosalunet, Remalunet en Stellalunet. Verder zijn er voetgangerspassages naar de binnenhoven van enkele grote woonblokken en bij het kantoorgebouw Il Fiore. Aan de oostzijde zijn eveneens vier zijstraten: Sphinxlunet, Bloemenweg, Raccordement (niet toegankelijk voor gemotoriseerd verkeer) en Monseigneur Schrijnenstraat (eenrichtingsverkeer).
Verkeer en inrichting De Heugemerweg is ongeveer zeshonderd meter lang en varieert in breedte van tien tot vijftien meter. In de gehele straat is anno 2021 gemotoriseerd verkeer in beide richtingen toegestaan. Parkeren is alleen toegestaan in de aangegeven parkeervakken. In het noordelijk deel, ten noorden van de Bloemenweg, geldt betaald parkeren. Het wegdek bestaat uit asfalt, met uitzondering van het zuidelijk deel van de kruising Heugemerweg-Sphinxlunet, waar de klinkerbestrating van gevel tot gevel voor een pleinachtig effect zorgt. Ten zuiden van deze kruising is geen wegmarkering aanwezig om de weghelften aan te geven. Aan het zuideinde van de weg is, vlak voor de scherpe bocht, een verkeersdrempel aangebracht. De trottoirs zijn op verschillende manieren bestraat: met betontegels (noordelijk straatdeel), met klinkers (aan de kant van Céramique) en met ruitvormig gelegde natuurstenen tegels (het deels vernieuwde trottoir aan de kant van Heugemerveld). Bij de pleinvormige kruisingen met Sphinxlunet en Raccordement staan enkele bomen, in het laatste geval met een zitbankje. Het overige 'groen' in de straat bestaat uit de openbaar toegankelijke tuinen bij de fabrieksmuur en de Céramique-gebouwen, de particuliere tuin van Villa Weltevreden met diverse forse bomen, en enkele geveltuintjes.
Geschiedenis Pre-industrieel tijdperk In 1949 werd bij de aanleg van een gasleiding in de Minister Talmastraat, vlak bij de Heugemerweg, een vroeg-Romeins graf gevonden (ca. 25-50 na Chr.), dat wellicht het oudste graf in Maastricht is. Het wijst mogelijk op de nabijheid van een weg uit die tijd. In het graf werden onder andere twee schalen van terra rubra aardewerk, twee hoge bekers, een ijzeren lepel en een ijzeren staaf aangetroffen.'Romeins graf' op maastrichtdigitaalzuidoost.nl.
De benaming Heugemerveld is niet historisch. Het gehele gebied ten oosten van Wyck werd op oude kaarten aangeduid als Wyckerveld. Oude (veld)wegen in het gebied waren, behalve de Heugemerweg, het Wijker Voetpad, de Oude Heerderweg (thans Bloemenweg), de Oude Gronsvelderweg (deels bewaard in de Mgr. Schrijnenstraat) en de Gronsvelder Zijweg (verdwenen bij de bouw van de Kennedybrug). Door het gebied liep tevens het Langwater (Maastrichts: Lankwater), een waterlossing of overlaat, die het overtollige regenwater uit de omgeving van Heer naar de Maas afvoerde.Ubachs/Evers (2005), p. 302: 'Langwater'. Het Langwater kruiste de Heugemerweg aan de zuidzijde bij de huidige scherpe bocht.Zie interactieve kaart Maastricht op hisgis.nl. Selecteer bij kaartlagen: 'Kadaster 1842 percelen (rood, open)', 'Kadaster 1842 gebouwen (naar soort)' en 'Luchtfoto'. Het is niet duidelijk onder welke jurisdictie de Heugemerweg tijdens het ancien régime viel. De dorpen Heer en Scharn behoorden tot de elf banken van Sint-Servaas; Heugem maakte deel uit van de heerlijkheid, later rijksgraafschap Gronsveld, terwijl een brede strook op de oostelijke Maasoever tot de heerlijkheid Sint Pieter behoorde. De stad Maastricht bezat de jurisdictie over een deel van het buitengebied dat binnen de zogenaamde banmijl lag, terwijl de tienden toekwamen aan het kapittel van Onze-Lieve-Vrouwe of de pastoor van Wyck. Vanaf de zeventiende eeuw lag een gedeelte van de huidige Heugemerweg binnen de vestinggordel en viel daarmee onder de verantwoordelijkheid van de Staten-Generaal van de Nederlanden.Ubachs/Evers (2005), pp. 48-49: 'banmijl'; pp. 552-553: 'vesting'; pp. 591-592: 'Wyckerveld'.
thumb|Wycker vestingwerken op de Maquette van Maastricht (origineel ca. 1750, kopie 1974-1982). 1 Heugemerweg; A ravelijn De Raaf; B lunet Enghien; C bastion De Rooy Vanaf de zeventiende eeuw werden buiten de stadsmuren van Wyck buitenwerken aangelegd, waarvan er drie iets ten westen van de Heugemerweg lagen. Van noord naar zuid waren dat: het ravelijn De Raaf (ca. 1615-1632), de lunet Enghien (1675) en het bastion De Rooy (1742).Morreau (1979), pp. 280-281. Het eerste, gelegen bij de Duitse of Akerpoort, werd in de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) aangelegd; het tweede tijdens de Franse bezetting van Maastricht (1673-1678) en het laatstgenoemde werk naar aanleiding van de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748). Het bastion De Rooy betrof een groot, vijfhoekig en deels bemuurd bouwwerk, met kazematten en kruitkelders onder de flanken. Vanaf de linker buitenrand van het vestingwerk, het glacis, liep een aquaduct, dat de verbinding vormde tussen het Langwater en de Wycker hoofdgracht, die echter beide meestal 's zomers droog stonden.Morreau (1979), pp. 266, 277. Binnen het schootsveld van de vesting mocht niet worden gebouwd; gebeurde dat toch, dan moest het bouwwerk bij oorlogsdreiging binnen drie dagen kunnen worden afgebroken.
Na de Franse Tijd werd de omgeving van de Heugemerweg ingedeeld bij de gemeente Heer (aanvankelijk Heer en Keer). Tot de annexatie door Maastricht in 1920 bleef die situatie ongewijzigd. Op de kadastrale minuutkaart van circa 1823 zijn alle percelen aan de Heugemerweg nauwkeurig ingetekend. In combinatie met de kadastergegevens van 1842 valt op te maken welke bestemming een perceel had en wie de eigenaar was. Opvallende (groot)grondbezitters waren: Charles Clément Roemers (diverse landerijen omgeving Raccordement), de weduwe Philip Francois Wiet (omgeving Villa Weltevreden) en "de Hospices"Ubachs/Evers (2005), p. 235: 'Hospice'. ofwel het Burgerlijk Armbestuur (omgeving Renier Nafzgerstraat).
Industrieel tijdperk
In 1851 richtte de Wycker ondernemer Wijnand Nicolaas Clermont, samen met zijn schoonbroer Charles Chainay, de aardewerkfabriek Clermont & Chinay op. Uit dit bedrijf kwam in 1863 de Société Céramique voort, die in korte tijd uitgroeide tot de grootste werkgever in Wyck.Jenniskens/Mes/Panhuysen (1997), pp. 30-31. Na het opheffen van de vestingstatus van Maastricht in 1867, wist het bedrijf beslag te leggen op een groot areaal aan voormalige vestingterreinen ten zuiden van Wyck, tussen de Maas en de Heugemerweg. De drie genoemde buitenwerken werden in 1868 en 1869 geslecht. Van de gemeente Heer werd een terrein gekocht waar men voor eigen behoefte bakstenen produceerde. Omstreeks 1911 werd de jonge ingenieur-constructeur Jan Gerko Wiebenga benaderd om op het zuidelijk deel van het fabrieksterrein een complex moderne fabriekshallen te bouwen, de zogenaamde Division II, waarvan alleen de Wiebengahal resteert. In 1928 volgde een nieuwe uitbreiding, Division III genoemd, direct aan de Heugemerweg gelegen.Mes (2006), pp. 25-30. In 1958 fuseerde het bedrijf met de voornaamste Maastrichtse concurrent, De Sphinx v/h Petrus Regout & Co. Het nieuw ontstane bedrijf heette aanvankelijk N.V. Sphinx-Céramique, vanaf 1960 N.V. Koninklijke Sphinx, en telde na de fusie vierduizend werknemers. Aanvankelijk werd er nog geïnvesteerd in het fabriekscomplex in Wyck, maar na enkele jaren werd de productie geleidelijk verplaatst naar de hoofdvestiging aan de Boschstraat. Op het terrein aan de Heugemerweg waren daarna nog enige jaren de filterzakjesfabriek Filtropa en de kaarsenfabriek Randwyck actief.
In 1886 begon de Rotterdame Waterleiding Exploitatie-Maatschappij met de aanleg van waterleiding in Maastricht. Op de Sint-Pietersberg werd een groot waterreservoir aangelegd en aan de Heugemerweg verrees een pompgebouw met bijbehorende dienstwoning. Mogelijk werd het pompstation na de overstroming van de Maas in 1926 buiten gebruik gesteld, waarna het nog enige tijd door twee gezinnen bewoond werd (Heugemerweg 26-28)., 'Waterleiding van 1887, toen pas' (Kiek ins nao bove, 3 april 2013) op maastrichtsegevelstenen.nl.
Tussen Heugemerweg en Duitsepoort, ter hoogte van de omstreeks 1912 aangelegde spoorwegovergang Heerderweg, waren eveneens enkele bedrijven gevestigd, waaronder stoomwasserij De Lelie, houthandel Severijns en machinefabriek Koppen & Frings. In 1921 gaf directeur Lousberg van eerstgenoemd bedrijf opdracht aan Alphons Boosten en Jos Ritzen om het bestaande gebouwencomplex te moderniseren en uit te breiden. De twee jonge architecten stonden op dat moment volop in de belangstelling door de bouw van de Koepelkerk aan de overkant van het spoor. Het ontwerp omvatte een nieuwe bakstenen werkzaal met sheddaken en diverse kleinere aanbouwen, waaronder een garage. Het wasserijcomplex kreeg een moderne uitstraling door de vlakke, gestucte wanddelen en de horizontale belijningen. Kenmerkend waren de paviljoenachtige entreegebouwen aan de Duitsepoort, met verdikte richels aan de dakrand, en de hoge schoorsteen met belettering "De Lelie". Aan de Heugemerweg verrees een eenvoudig woonhuis met kantoor voor de directeur. Het gehele complex, inclusief de directiewoning, is omstreeks 1980 afgebroken.'Stoomwasserij De Lelie Heugemerweg (Maastricht)' op zoeken.hetnieuweinstituut.nl (gearchiveerde link, 8 oktober 2021). Wel bewaard bleef een klein woningcomplex, dat Boosten en Ritzen rond diezelfde tijd verderop in de straat realiseerden (zie hieronder).