Albert Einstein

thumb|Albert Einstein 1921 Albert Einstein (* 14. März 1879 in Ulm; † 18. April 1955 in Princeton, USA) weer en theoreetschen Physiker, de vundaag as en vun de gröttsten Physiker ansehn warrt, de dat geven hett. So hebbt dat 1999 ok hunnert vun de bedüdensten Physikers seggt.Physics World Magazine, 1999 – Kiek ok: BBC-Artikel Sien bekanntst Wark weer dat utklamüstern vun de Relativitätstheorie. Mit sien Arbeiten hett he dat physikaalsche Weltbild, dat wi hüüt hebbt, düchtig mitbestimmt un ümformt.

Einstein warrt vundaag as Genie acht un gellt as de Utforscher slechthen. Sien grote Bekanntheit hett he aver ok buten de Wetenschop un de wetenschoppliche Fackwelt in’n Deenst vun Freed un dat Verstahn ünner de Völker insett. He sülvst verstünn sik in dissen Tosamenhang as Pazifist, Sozialist un Zionist.

Leven un Levenswark Kindheit un School duum|hochkant|Einstein in de Jöögd (1893). Albert Einstein weer de Söhn vun Hermann Einstein (1847-1902) un Pauline Einstein, borene Koch (1958-1920), de beid ut olle jöödsche Familien afstammen, de al hunnerte vun Johren in swääbschen Ruum wahnen deen. De eerste Vörfohr, de mit Naam nawiest weer, weer Baruch Moses Ainstein, en Peer- un Dookhännler ut dat Rebeet vun’n Boddensee, de in’t 17. Johrhunnert in de Gemeen keem. Albert Einstein is in en jöödsch-düütschen Middelstandsfamilie opwossen, de nich in’n strengen Gloven leevt hett.Abramahm Pais: Raffiniert ist der Herrgott … Albert Einstein. Eine Wissenschaftliche Biographie. Spektrum Akademie Verlag, 2000. S. 34 f. Kort na sien Geboort is de Familie in’t Johr 1880 vun Ulm na München ümtogen, woneem de Vadder tosamen mit den Unkel en Installatschoonsbedrief grünnt hebbt un 1885 en egene Fabrik för elektrische Reedschoppen.Abramahm Pais: Raffiniert ist der Herrgott … Albert Einstein. Eine Wissenschaftliche Biographie. Spektrum Akademie Verlag, 2000. S. 36. In siene Kindheit düüt noch nix dorop hen, dat Einstein en so kloken Kopp harr: Spreken hett he eerst mit 3 Johren lehrt.

In de School weer Einstein en plietschen Schöler, de mit de Spraken nich to best kloor keemt, dorför aver üm so beter mit de Naturwetenschoppen. Ok privat hett he sik över’t Forschen un den Stand vun’t Weten klook maakt. Vun 1884 an hett he blangento Vigelien spelen lehrt un kreeg privaten Ünnerricht. Vun 1888 an hett he denn dat Luitpold-Gymnasium besöcht, wat vundaag den Naam Albert-Einstein-Gymnasium driggt. He schüll bit to sien Abitur an de School blieven. Man, in dat vun Tucht un Orden prägte Schoolsystem is he böös aneckt, un de Direkter schimp op em. Man segg, he wies keen Respekt, wat ok op de annern Schöler affarven de. Einstein hett mit 17 de School ahn Afsluss afbroken un güng na Mailand, woneem sien Fmailie in de Twüschentiet leven de. Üm nich in de Armee denen to möten, hett he sien württembergsche un dormit ok sien düütsche Staatsbörgerschop opgeven. Ok ut de jöödschen Glovensgemeen is he rutgahn.

Op Vermiddeln vun den Physiker Heinrich Weber hen, hett Einstein denn de liberale Kantonsschool Aarau besöcht, woneem he 1896 de Matura afleggt hett. To de Tiet leev he bi de Familie Winteler, den jemehr Söhn Paul 1910 Einstein sien Süster Maja heiraten de. Faken is to höörn, dat Einstein en slechten Schöler weer. Dat stimmt aver nich, man dat geiht op den eersten Biografen vun Einstein torüch, de dat Notensystem vun de Swiez mit dat düütsche dörenanner kregen hett. In de Swiez weer de 6 neemlich de beste Noot.

Swiezer Johren 1896-1914 Vun sien Vadder her schüll Albert Einstein Elektrotechnik studeeren, wat he aver nich wull. Op Anraden vun en Fründ hett he sik dorgegen an dat Polytechnikum in Zürich wennt, wat vundaag de Eidgenöss’sche Technische Hoochschool (ETH) is. As he sien Matura afleggt harr, füng he 1896 mit sien Studium an. Wat em nich toseggt hett, weer formal Weten antosammeln, man em intresseer theoreetsch-physikaalsch Denken. Mit de abstrakten mathemaatschen Utbillen harr he nix an’n Hoot. För de problemorienteerte Physik weer em de blots in’n Weg, so dat he de Mathematik-Vörlesen tomeist gor nich besöcht hett. Dat keem aver later op em torüch, as he de Allgemene Reliativitästheorie opstellen de. Sien Studienkolleeg Marcel Grossmann weer em dorbi vun grote Help.

duum|hochkant=0.8|Einstein sien eerste Fro Mileva Marić In’t Johr 1900 güng Einstein vun de Hoochschool af mit en Afsluss as Fachschoolmeester für Mathematik un Physik. He hett sik denn op Assistentensteden beworven, harr dormit aver keen Spood. Also hett he as Huuslehrer arbeit, toeerst in Winterthur, denn in Schaffhausen un opletzt in Bern. 1901 hett he de Swiezer Staatsbörgerschop kregen un fünn in’t Patentamt vun Bern denn sien eerste faste Anstellen. Wiel sien Tiet op Proov an’t Amt güng dat los, dat he sik regelmatig mit den Philosophiestudenten Maurice Solovine un mit den Mathematiker Conrad Habicht drapen de, de as Akademie Olympia betekent weern un 1904 ophören.einstein-website.de:

Bi’t Studeeren hett Einstein ok sien Kommilitonsche un latere Ehfro Mileva Marić ut Novi Sad drapen. De beiden hebbt an’n 6. Januar 1903 gegen den Willen vun de Familien heiraat, nadem sien Vadder Enn 1902 doodbleven weer. De harrn tosamen twee Söhnen: Hans Albert (1904-1973) un Eduard (1910-1965). Eerst 1987, is bekannt worrn, dat al in’n Januar 1902 in Novi Sad jemehr Dochter Lieserl Marić boren weer. De Geboort is aver geheem hollen worrn, un dat is nich bekannt, wat ut de Deern worrn is. Mööglicherwies is se 1903 an Scharlach doodbleven oder weer to Adopschoon freegeven. Vun 1903 bit 1905 hebbt de Ehlüüd in de Berner Ooltstadt wahnt, in dat Huus wat vundaag dat Einsteinhuus Bern is.

1905 weer dat Johr, in dat Einstein in’t Öller vun 26 Johren eenige vun sien wichtigsten Arbeiten publizeert hett. An’n 17. März 1905 hett he en Afhanneln över den photoelektrischen Effekt to Enn maakt, in de dat üm Tügen un Ümwanneln vun Licht güng. In’n April hett he an de Universität Zürich sien Dokterarbeit mit den Titel Eine neue Bestimmung der MoleküldimensionenAlbert Einstein: Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen. Bookdruckeree K. J. Wyss, Bern 1905, 17 Sieten, DIN A5 afgeven. Dorför hett he an’n 15. Januar 1906 den Doktertitel in Physik kregen. In’n Mai 1905 folg sien Arbeit Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen, de sik mit de Brownschen Molekularbewegen befaten de. Un an’n 30. Juni 1905 hett he sien Publikatschoon Zur Elektrodynamik bewegter Körper bi de Annalen der Physik inreicht. Disse Opsatz keem in’n September rut. Glieks den annern Dag hett he al sien Nadrag Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig? afgeven. Dorin stünn to’n eersten mol de woll beropenste Formel vun de Welt, E = mc² (dat bedüüt, dat de Energie dat glieke is as de Masse mol de Lichtsnelligkeit in’t Quadrat), wat de Gliekbedüden vun Masse un Energie angifft. Disse beiden Arbeiten tosamen warrt vundaag as de Spezielle Relativitätstheorie betekent.

Einstein wull sik 1907 an de Universität Bern habiliteren, is aver eerst aflehnt worrn. Eerst dat Johr dorop weer he annahmen. In’t Johr 1909 hett man em to’n Dozenten för theoretische Physik an de Universität Zürich beropen.Universität Zürich: Historie In’n April 1911 is he vör ruchweg een Johr Professer vun de theoretischen Physik in de düütschsprakigen Univsität vun Prag wesen. Dormit verbunnen weer de öösterrieksche Staatsbörgerschop.Dietmar Strauch: Alles ist relativ – Die Lebensgeschichte des Albert Einsteins. S. 86/87 1912 güng he na Zürich torüch, üm an de hüütigen ETH to forschen un to lehren.

Berliner Johren 1914-1932 Max Planck hett Einstein 1914 övetüügt, as hööftamtlich Liddmaat an de Königlich-Preuß’sche Akademie vun de Wetenschoppen na Berlin to kamen. An’n 1. April 1914 is he Direkter vun dat Kaiser-Willem-Institut för Physik worrn. Sien Fro keem mit de Kinner mit na Berlin, güng aver bald dorop wedder torüch na Zürich, vun wegen, dat se sik privat in de Plünnen kregen harrn. Einstein weer vun Lehropgaven freestellt un harr dormit de nödige Tiet un Roh, sioen groot Wark, de allgemene Relativitätstheorie fardig to stellen. He künn ehr 1916 tosamen mit sien Arbeit ti den Einstein-de-Haas-Effekt publizeeren.

duum|Elsa Einstein, 1929 Twüschen 1917 un 1920 harr Einstein mit sien Gesundheit to kämpen. Sien Kusine Elsa Löwenthal (borene Einstein; 1876-1936) hett em pleegt, worut en romantische Verbinnen entstahn is. Ut den Grund hett Einstein sik Anfang 1919 vun sien eerste Fro scheden laten. Kort later hett he Elsa heiraat, de twee Döchter mit in de Eh bröch. De Tiet barg wietere Belangen för de Familie: Dör de politische Situatschoon navt Enn vun’n Eersten Weltkrieg weer keen Kuntakt to sien Söhnen mööglich. Gliektietig is sien Mudder Anfang 1919 krank woorn un bleev dat Johr dorop dood. In diesse Situatschoon hett Kurt Blumenfeld bi Einstein Intresse an’n Zionismus anstött.

Wiel en Sünndüsternis in Brasilien an’n 29.Mai 1919 hett Arthur Eddington Beobachten maakt. Dorbi keem rut, dat de Aflenken vun’t Licht dör dat Swoorfeld vun de Sünn dichter an’n vörutseggten Weert vun Einstein sien allgemene Relativitätstheorie leeg as an den vun de newtonschen Korpuskeltheorie. De Vörutseggen dör Einstein weer to de Tiet teemlich snaaksch opfaat. Dat se nu in en Experiment bestätigt weer, hett weltwiet Opsehn bröcht. Sien Vördrääg weern nu geern besöcht, vun wegen dat jeedeen den beropenen Wetenschoppler mit egen Ogen sehn wull.

In de Johren vun 1920 bit 1924 is op Anregen vun Einstein sien langjohrigen Erwin Freundlich de Einstein-Toorn in Potsdam boet worrn. De deen vun de Tiet an för astronoomsche Beobachten, üm dormit Einstein sien Theorien wieter op de Proov to stellen.

In’n November 1922 is de Nobelpries för Physik vun’t Vörjohr an Einstein vergeven worrn, den he „för sien Vedeensten üm de theoreetschen Physik, sünners för sien Opdecken vun’t Gesett vun’n photoelektrischen Effekt“. En Film mit den Titel Die Grundlagen der Einsteinschen Relativitätstheoriekinematographie.de: Quellen zur Filmgeschichte 1922 – Daten zum Einstein-Film, 1. Dezember 2004 is 1922 ooropföhrt worrn. Disse so nöömte Einstein-Film schüll Einstein sien spezielle Relativitätstheorie mit vele Animatschonen verkloren.

duum|Dat Einsteinhuus in Caputh bi Potsdam To sien 50. Geboortsdag in’t Johr 1929 seh sik de Stadt Berlin in de Plicht, jemehrn beropenen Börger en fein Geschenk to maken. De Böverbörgermeester Gustav Boß harr anreegt, em en Huus to överlaten, wat mit de Tiet aver in en kontroverse Diskusschoon münnen de. Einstein mit sien Fro harr in de Twüschentiet en Grundstück in Caputh bi Potsdam funnen un hett korterhand op dat Geschenk verzicht. Dat vundaag as Einsteinhuus bekannte Huus hett he ut egene Tasch betahlt. Dat lütte Holthuus an’n See hett de Architekt Konrad Wachsmann boet, wat för Einstein en Utgangspunkt weer för vele Touren mit sien Seilboot, wat em vun Frünnen schenkt worrn weer.

In’t Johr 1930 hett Einstein Niels Bohr bi de sössten Solvay-Konferenz unvermodens mit sien Gedankenexperiment vun de Photonenwaag uteneensett, mit de nawiesen wull, dat de Quantentheorie nich vullstännig weer. Man, blots een Dag later künn Bohr tosamen mit Pauli un Heisenberg den Infall vun Einstein wedderleggen, wobi se Överleggen ut de allgemenen Relativitätstheorie mitinbetogen harrn.

Sien Tiet in Princeton 1932-1955 Einstein hett sien wassen Bekanntheit nütt, üm tallrieke Reisen to maken. So geev he Vörlesen in de helen Welt un kreeg en grote Tall vun Ehrendokters, dorünner vun de Princeton University in New Jersey, woneem he later lehren schüll. Sien Plaan weer bald, dat he dat halve Johr in Princeton tobringen wull, un dat annere halve Johr in Berlin. Dör sien pazifistische Instellen weer in Belin jümmer fakener över em snackt. In’n Dezember 1932 weer he wedder mol in de USA un bleev dennok dor, as Hitler in Düütschland in’n Januar 1933 an de Macht kamen is. Einstein hett denn all Kuntakten na Düütschland afbroken.