Omega 3-vetzuren zijn een groep meervoudig onverzadigde vetzuren. Er is één vetzuur uit deze groep, alfalinoleenzuur (ALA), dat onder de categorie essentiële vetzuren valt. Andere vetzuren zoals DHA en EPA in deze groep kunnen door het lichaam worden gesynthetiseerd. Dit is een open access artikel. De omzetting van ALA in EPA en DHA verloopt bij de meeste mensen echter moeilijk, schattingen over het percentage ALA dat in EPA en DHA kan worden omgezet lopen uiteen van 0,3% tot 10% voor EPA en de omzetting naar DHA is nog veel minder, waarschijnlijk circa 0,01% van de ingenomen ALA. Aan omega 3-vetzuren worden positieve eigenschappen toegeschreven in het voorkomen van hart- en vaatziekten, artritis en depressies. Omega 3-vetzuren verlagen het cholesterolgehalte in het bloed en zijn onder meer van belang voor de oogfunctie en de hersenstofwisseling.
Een overzichtsartikel gepubliceerd in juli 2020 door het onafhankelijke tijdschrift Geneesmiddelenbulletin benadrukt dat voedingssupplementen met omega-3 vetzuren geen aantoonbaar voordeel opleveren ten opzichte van een placebo, wanneer het gaat om de preventie van vroeggeboorte, droge-ogenziekte en nierschade.Van den Bogert. Ge-bu 2020 nr 6-7. Omega-3-vetzuren niet beter dan placebo https://www.ge-bu.nl/artikel/omega-3-vetzuren-niet-beter-dan-placebo
Er is geen goed bewijs dat omega-3 supplementen helpen tegen kanker of hartziekten. Ook recente meta analyses en systematische reviews van beschikbaar bewijs laat geen resultaat zien. Studies tonen aan dat visolie niet beschermt tegen hartaanvallen, beroertes of andere vaatziekten.
Naamgeving 360px|thumb|Chemische structuur van alfalinoleenzuur (ALA), een essentieel omega 3-vetzuur (18:3Δ9c,12c,15c). Hoewel biochemici vanaf de carboxygroep tellen (blauwe nummering), tellen fysiologen vanaf het omega (ω)-koolstofatoom (rode nummering). Merk op dat vanaf het omega-einde (diagram rechts), de eerste dubbele binding als de derde koolstof-koolstofbinding komt, vandaar de naam omega 3. De belangrijkste omega 3-vetzuren voor het (menselijke) lichaam zijn: alfalinoleenzuur (18:3,n-3, ook bekend onder de Engelse afkorting ALA van α-linolenic acid) eicosapentaeenzuur (20:5,n-3, beter bekend onder de Engelse afkorting EPA van eicosapentaenoic acid) docosahexaeenzuur (22:6,n-3, beter bekend onder de Engelse afkorting DHA van docosahexaenoic acid) In het bovenstaande overzicht betekent n-3 dat het om een omega 3-vetzuur gaat. Het getal voor de dubbele punt geeft aan hoeveel koolstofatomen de vetzuurketen bevat. Het getal na de dubbele punt geeft het aantal dubbele bindingen aan. Ook staat tussen haakjes de gebruikelijkste Engelse afkorting vermeld. De naam "omega 3" (ook "n-3", "ω-3") komt van het feit dat de eerste dubbele binding in de (meervoudig) onverzadigde vetzuurketen bij de derde C-C-binding ligt (vanaf het omega-einde gezien). Omega (ω) is de laatste letter van het Griekse alfabet en geeft het einde van de vetzuurketen aan (vanuit de carboxygroep (–COOH) gezien). Het koolstofatoom van de –COOH groep aan het andere uiteinde wordt het delta (δ)-atoom genoemd.
Ruimtelijke configuratie Alle dubbele bindingen zijn in de cis-configuratie, dat wil zeggen dat de twee waterstofatomen aan dezelfde kant van de dubbele binding staan. Dit is het geval in vrijwel alle natuurlijke oliën. Ruimtelijk gezien zijn omega 3-vetzuren gekromd, omdat iedere cis-dubbele binding een knik in de koolstofketen veroorzaakt. Deze configuratie verklaart een groot aantal biologische verschijnselen die in de dubbele lipidenlaag van het celmembraan en andere membranen worden gezien. De vloeibaarheid van het celmembraan wordt grotendeels bepaald door het gehalte aan meervoudig onverzadigde vetzuren in het membraan. Het functioneren van receptoren en andere membraanproteïnen wordt sterk bepaald door de vloeibaarheid van het celmembraan.
Essentieel voor de mens Van de omega 3-vetzuren is alleen alfalinoleenzuur essentieel. Dat wil zeggen dat alfalinoleenzuur, net als sommige vitamines via de voeding binnengekregen moeten worden. De andere omega 3-vetzuren kunnen slechts in beperkte mate door het lichaam uit alfalinoleenzuur worden gemaakt.Schattingen van het percentage ALA dat in EPA kan worden omgezet lopen uiteen tussen 0,3% tot 10% voor EPA en de omzetting naar DHA is extreem laag (minder dan 0,1% of minder dan 0,01%). (2006) G. Long-chain n-3 PUFA: plant v. marine sources. Proc Nutr Soc 65:42-50. . "Conversion of alpha-linolenic acid to eicosapentaenoic, docosapentaenoic and docosahexaenoic acids in young women". Br J Nutr. 2002 Oct;88(4):411–20. . . Bij vrouwen verloopt de omzetting (conversie) van ALA in EPA en DHA wat makkelijker dan bij mannen. (12 May 2010) "Omega-3: the emperor's new pills?". New Scientist 206(2760): 32-34. Behalve voor het maken van EPA en DHA heeft ALA voor het lichaam geen functie.
Supplementen Vaak wordt beweerd of aangenomen dat omega-3 vetzuren uit voedingsbronnen goed zijn voor de gezondheid. Het bewijs hiervoor is beperkt of niet aanwezig. Verder zijn niet alle omega-3 supplementen die te koop zijn hetzelfde. De markt voor supplementen is beperkt gereguleerd. Dit betekent dat de kwaliteit en effectiviteit van de producten erg kan variëren. Sommige supplementen zijn zelfs al ranzig in de winkel, terwijl anderen bijna de maximale aanbevolen limiet overschrijden.
Na overleg met een arts kunnen bepaalde supplementen veilig genomen worden. Elk persoon en situatie is anders, waardoor een arts het best kan adviseren of in ieder geval op de hoogte gesteld kan worden. Hoewel sommige supplementen uit vis misschien omega-3 bevatten is het veiliger omega-3 uit voedsel zoals lijnzaad, chia, hennep of walnoot te halen. Er zijn verschillende redenen waarom het veiliger kan zijn om omega-3 uit lijnzaad te halen dan uit vissen zoals zalm of tonijn. Vissen staan hoger op de voedselketen, wat betekent dat ze meer kans hebben om vervuiling op te nemen, zoals PCB's, plastics en zware metalen. Deze verontreinigende stoffen kunnen schadelijk zijn voor de menselijke gezondheid. Vooral vette vis en vissen die andere vissen eten hebben vaak met een opeenstapeling van deze stoffen te maken.
Een product als chia- of lijnzaad is een plantaardig product, wat betekent dat het niet aan dezelfde vervuilingsrisico's is blootgesteld als vissen. Lijnzaad is ook een goede bron van ALA, een essentiële omega-3 vetzuur, dat door het lichaam kan worden omgezet in EPA en DHA, de twee belangrijkste omega-3 vetzuren die door het lichaam worden gebruikt.
Gezondheidsclaims
Kanker Er wordt beweerd dat omega-3 het risico op kanker kan verlagen. Dit is echter beperkt aangetoond. Kankerpatiënten kunnen wel profijt hebben van omega-3 supplementen. Aan de andere kant zijn er gezondheidsrisico's met verschillende omega-3 bronnen door de opstapeling van zware metalen en gifstoffen in de voedselketen.
Hart en vaatstelsel De Inuit consumeren grote hoeveelheden omega 3-vetzuren uit vette vis. Zij blijken een verhoogd HDL-cholesterolgehalte te hebben en een verlaagd triglyceridengehalte. Er zijn onderzoeken die tot de conclusie komen dat visoliesupplementen (die EPA en DHA bevatten) het ongunstige LDL-cholesterol en de triglyceridengehaltes verlagen. Niettemin verscheen in maart 2006 in het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift British Medical Journal een meta-analyse van studies in de periode tussen 2002 en 2006. Daarbij kwamen de onderzoekers tot de conclusie dat omega 3-vetzuren geen duidelijk effect hebben op totale sterfte, op cardiovasculaire aandoeningen en op kanker.
Deze studie was vollediger dan de andere, vergelijkbare studies. De bevindingen waren "op het randje" en kunnen een mogelijk belangrijk gezondheidseffect verbergen dat nog niet statistisch significant is. De levensverwachting van de Inuit is verder significant lager dan de rest van Canada, gemiddeld Inuit mannen worden gemiddeld 67 jaar, vrouwen 72, terwijl Canadezen respectievelijk 77 en 82 worden. Onder de Inuit komen hart en vaatziekten veel voor.Low incidence of cardiovascular disease among the Inuit--what is the evidence?https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12535749/
Deze conclusie staat in schril contrast met een ander reviewartikel uit 2006, waar Wang et al. 842 artikelen op het gebied van primaire en secundaire preventie heeft bekeken.Wang C, Harris WS, Chung M, et al. n-3 fatty acids from fish or fish-oil supplements but not a-linoleic acid, benefit cardiovascular outcomes in primary and secondary prevention studies: a systematic review. Am J. Clin Nutr 2006;84:5-17 De conclusie was dat een verhoogde consumptie van de omega 3-vetzuren EPA en DHA, via vis en/of via voedingssupplementen, zowel de algehele sterfte, het optreden van een hartinfarct en plotselinge hartdood verminderde. Van belang was verder dat geen of slechts zeer weinig complicaties optraden. Ook een onderzoek van de Mayo Clinic bevestigt de beschermende invloed van omega 3-vetzuur op het hart.Lee JH, O'Keefe JH, et al. Omega3 Fatty acids for cardioprotection. Mayo Clinic Proceedings 2008 March;Vol. 83 No(3), pp 324-32
Er moet gewaarschuwd worden voor observationele studies in deze context. In observationele studies worden mensen gevolgd die een bepaald product wel of niet nemen. Dit is echter zeer gevoelig voor selectie van gezondheidsbewuste personen. Mensen die gewillig een placebo nemen in gerandomiseerde studies, hebben ook een veel lagere sterfte dan mensen die dat niet doen.
In diverse epidemiologische onderzoeken wordt een verband gelegd tussen de inname van omega 3-vetzuren en een gezondheidsbeschermend effect. Omega 3-vetzuren zouden antitrombotisch en het risico op hart- en vaatziekten verminderen. Andere gezondheidsclaims die gemaakt worden zijn verlaging van de fibrinogeenspiegels, verlaging van het gehalte aan bloedvetten (triglyceriden), vorming van vaatverwijdende weefselhormonen (eicosanoïden), vergroting van de vloeibaarheid van celmembranen, verlaging van de bloeddruk, vermindering van het risico op plotselinge hartdood (antiaritmische effecten) en de verbetering van de werking van witte bloedcellen (leukocyten) bij ontstekingsreacties.
Eicosanoïdenstofwisseling Eicosanoïden zijn hormoonachtige stoffen die het lichaam gebruikt om allerlei lichaamsfuncties te reguleren. Er zijn drie vetzuren die het lichaam gebruikt om eicosanoïden te produceren: de omega 6-vetzuren dihomogammalinoleenzuur en arachidonzuur, en het omega 3-vetzuur EPA (eicosapentaeenzuur). EPA dient als grondstof voor de prostaglandinen, leukotriënen, tromboxanen en isoprostanen. Behalve isoprostanen worden al deze stoffen geproduceerd onder invloed van enzymen. Door consumptie van EPA wordt de productie van prostaglandinen beïnvloed. De productie van het ontstekingsbevorderende en celgroeistimulerende prostaglandine E2 (uit arachidonzuur) wordt geremd, terwijl de productie van prostaglandine E3 uit EPA toeneemt. Een toename van de productie van prostaglandine E3 met een factor 5 tot 10 is beschreven na gebruik van visolie. Deze veranderde verhouding tussen de geproduceerde prostaglandinen heeft gevolgen voor alle reacties waarbij prostaglandinen betrokken zijn. Men gaat er overigens van uit dat de werking van EPA zowel berust op effecten in de prostaglandinenhuishouding als op andere effecten, zoals veranderingen in de aanmaak van andere stoffen als interleukine 1 alfa, interleukine 6, TNF-alfa en het cyclo-oxygenase 2 (COX-2)-enzym. Eveneens kan de productie van prostacyclinen, met een stollingremmende en vaatvernauwende werking toenemen. Een zeer goed overzicht van biochemische effecten van omega 3-vetzuren is gepubliceerd door Suzanne Larsson en collega's.Larsson SC, Kumlin M, Ingelman-Sundberg M, et al. Dietary long-chain n-3 fatty acids for the prevention of cancer: a review of potential mechanisms. 2004. Am J Clin Nutr 79:935-945. gratis volledige artikel
Resolvines