Den Helder () is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Het is de noordelijkste plaats op het vasteland van de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente ligt in de regio Kop van Noord-Holland of Noordkop. Ten noordwesten van de stad ligt de zandplaat Noorderhaaks, ten noorden het Marsdiep met aan de overkant het eiland Texel en ten oosten de uitgestrekte waddenplaat Balgzand.
De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) op een oppervlakte van 178,83 km², waarvan 133,42 km² water. De gemeente bestaat uit drie kernen; Den Helder ( inwoners), Julianadorp ( inwoners) en Huisduinen ( inwoners).
Den Helder is de thuishaven van de Koninklijke Marine en een knooppunt in de offshoreactiviteiten op het Nederlandse deel van de Noordzee. Den Helder Airport is een van de grootste offshoreluchthavens in Noordwest-Europa wat personenvervoer van en naar productieplatformen betreft. Er komen pijpleidingen aan land en er is een grote gasbehandelingsinstallatie van Tenaz Energy.
Etymologie thumb|"De Jutter", een beeld van Kees Doolaard Tot 1928 was Helder de officiële naam van de gemeente. Omdat ook naar de plaats werd verwezen met 't Nieuwediep of Willemsoord, en er geen uniformiteit was, werd in 1920 door burgemeester en wethouders aan de minister verzocht erop te wijzen dat de naam van de gemeente Helder was en niet anders. Dit had tot gevolg dat daarna de benamingen 't Nieuwediep en Willemsoord nagenoeg niet meer gebruikt werden om de plaats aan te duiden. Wel werd den Helder, met lidwoord, nog veel gebruikt, voornamelijk door de bevolking zelf. Verder traden er vergissingen op waarbij brieven voor de gemeente Helder in de Limburgse gemeente Helden belandden en andersom. Nadat er vanuit het Rijk een interdepartementale commissie kwam om eenheid te krijgen in aardrijkskundige namen in Nederland werd in 1928 besloten de naam te veranderen in Den Helder.Wijziging van den naam der gemeente. Heldersche Courant, 25 februari 1928, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 7 april 2023.Korte berichten. Van Helder in Den Helder. Schager Courant, 11 augustus 1928, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 6 april 2023. Geschiedenis van Den Helder Regionaal Archief Alkmaar, via Archive.org. Het bijvoeglijk naamwoord dat gebruikt kan worden is Helders.Den Helder, vlaanderen.be, Team Taaladvies, geraadpleegd 29 april 2025.
De exacte herkomst van de naam Helder is niet helemaal helder. Waarschijnlijk verwijst de naam naar 'helle' of 'helde', wat helling of aflopend stuk land betekent, of 'helre', wat een kleine zandigere rug betekent.De plaatsnaam Den Helder. Levend Verleden, augustus 1988, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 7 april 2023. Een andere verklaring kan zijn dat het afstamt van 'Helsdeur', wat de benaming is van het diepste zeegat in het Marsdiep. Wegens de strategische ligging van dit zeegat, zou dit een hel zijn geweest voor de vijandelijke schepen die de Zuiderzee op wilden varen.De hel in Friesland. Studiën in Nederlandsche namenkunde, Johan Winkler, 1900, via Delpher. Deze verklaring is echter meer dan waarschijnlijk ontstaan uit een sterk verhaal of een enkele gebeurtenis en stamt wellicht uit de 18e of 19e eeuw.
Bijnamen inwoners Inwoners van de stad worden Nieuwediepers genoemd, vernoemd naar de geul en haven Nieuwediep en naastgelegen woonkern.Het verdwenen Kuitje Levend Verleden, 1 maart 1996, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 5 april 2023. Een andere naam voor iemand uit Den Helder is Jutter, hiervoor is echter geen eenduidige definitie. Volgens sommigen moet iemand in Den Helder zijn geboren en getogen om te worden aangeduid met Jutter, volgens anderen mogen mensen zich pas Jutter noemen wanneer ook beide ouders in Den Helder zijn geboren en getogen.Jutters of Nieuwediepers Den Helder kust de zee, 2017, editie 24. Gearchiveerd op 7 april 2023. De bijnaam Jutter verwijst naar het strandjutten dat in vroegere tijden regelmatig voorkwam. De termen Nieuwedieper en Jutter worden door nieuwsmedia regelmatig door elkaar gebruikt of vervangen door de termen Heldernaar of Heldenaar. Of het gebruik van deze van de huidige plaatsnaam afgeleide termen juist is, is niet iedereen het over eens. De term Heldenaar kan daarnaast verwarrend zijn omdat deze ook verwijst naar iemand uit Helden.Heldenaar, Algemeen Nederlands Woordenboek, geraadpleegd 29 april 2025.
Inwoners van de Visbuurt worden Piloërs genoemd en naar mensen uit Julianadorp wordt met Dorpers verwezen.Dorper van het jaar Culturele Vereniging Julianadorp vooruit.Dorpers werken toekomstplan Julianadorp 2040 verder uit NH Nieuws, 12 juni 2018. Inwoners van het nabijgelegen eiland Texel die, vanwege het ontbreken van een ziekenhuis op Texel, zijn geboren in Den Helder worden op het eiland soms (op enigszins pejoratieve wijze) aangeduid als Helderse kraaien. Dit stamt van de bijnaam 'kraaien' waaronder zeelieden uit de ouwe Helder bekend stonden.Cornelis Dito (1830 - '86): Een held in stormgevaar Levend Verleden, september 1996, pagina 29, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 7 april 2023.De ouwe Helder Rodi Media, 15 februari 2017. Gearchiveerd op 8 april 2022.
In kranten van de eerste helft van de twintigste eeuw komt de term Helderlingen enkele tientallen keren voor als verwijzing naar inwoners van Den Helder.Rolschaatsenrijden Heldersche Courant, 25 februari 1928, via Regionaal Archief Alkmaar.Ingezonden - Flinke Menschen? Heldersche Courant, 16 oktober 1937, via Regionaal Archief Alkmaar. Verouderde locofaulismen waarmee spottend naar lieden uit de ouwe Helder of 't Nieuwediep werd verwezen zijn traanbokkenSpotnamen van steden en dorpen. Studiën in Nederlandsche namenkunde, Johan Winkler, 1900, via Delpher.Scheldnamen in West-Friesland Alkmaarsche Courant, 20 april 1936, via Regionaal Archief Alkmaar., trossensnijdersJan Mens: Vacantie-rhapsodie XX Heldersche Courant, 12 september 1939, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 5 april 2023. en dievediepers.De dapperste blauwe zeeridder aan de tombe van den poilu inconnu, hoofdstuk 2 Heldersche Courant, 4 juni 1935, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 5 april 2023.
Vernoemingen Buiten de gemeente Den Helder is de plaatsnaam op diverse locaties in meerdere werelddelen terug te vinden.Nominatim - Open Street Map, zoekterm Den Helder geraadpleegd 22 november 2024. Voornamelijk in de vorm van straatnamen, maar ook bijvoorbeeld als naam van een marineschip.
In Alkmaar en Hippolytushoef zijn respectievelijk de (Oude) Helderseweg en de Heldersestraat te vinden. Ook hebben deze beide plaatsen een buurt met in de volksmond de naam Helderse Buurt, zo genoemd vanwege de Helderse vluchtelingen die er gingen wonen tijdens de Tweede Wereldoorlog.De rebelse Alkmaarse wijkvereniging Bergerhof ziet Abraham. ’Je mag ons best activistisch noemen’ Noordhollands Dagblad, 29 november 2024. In Amsterdam en Den Haag zijn de Den Helderstraat te vinden, evenals in Willemstad, Curaçao. Partnerstad Lüdenscheid heeft de Den-Helder-Straße.
Ter herinnering aan de Franse overwinning tijdens de Brits-Russische expeditie naar Noord-Holland in 1799 kreeg een straat in Parijs de naam Rue du Helder. Ook in Biarritz in het zuidwesten van Frankrijk kreeg een straat die naam. In de Verenigde Staten is de naam Den Helder Avenue te vinden in Ellenton, Florida en in Punta Gorda, Florida en de naam Den Helder Drive in Byron Center, Michigan en in Modesto, Californië. In de Filipijnen bevindt zich in de stad Tanauan de Den Helder Street. In Nederlands-Indië was in Soerabaja een weg genaamd Den Helderweg, deze kreeg na de onafhankelijkheid van Indonesië de naam Jl. Johor. Aldaar waren ook wegen vernoemd naar Huisduinen, Kijkduin, Nieuwe Diep en Willemsoord.Straatnamen in Surabaya: vroeger en nu indearchipel.com, 2018, geraadpleegd 29 november 2011.
Aan het Entrepotdok in Amsterdam draagt een van de rijksmonumentale pakhuizen de naam Helder. In Buenos Aires, Argentinië is een kledingmerk met winkels vernoemd naar Den Helder.Website kledingwinkel Den Helder In 2018 werd Zr.Ms. Den Helder als naam van een nieuw marineschip bekendgemaakt. Het was voor het eerst dat er een marineschip werd vernoemd naar de marinestad.
Geschiedenis
Vroegste geschiedenis thumb|Lemaires polder bij Den Helder. Kaart uit 1641 door Claes Jansz. Visscher. Het grondgebied van de huidige gemeente Den Helder behoorde in de vroege middeleeuwen tot de gouw Texla. De oudste kern van de huidige gemeente is Huisduinen, waarvan de oudste vermelding van halverwege de 9e eeuw dateert. Na grote stormvloeden aan het einde van de 12e eeuw bleven Huisduinen en het zuidelijker gelegen Callantsoog achter als eilanden. In het waddengebied ten oosten van Huisduinen ontstonden hoge zandheuvels die bij hoog water droog bleven. Deze nollen hadden de namen De Schooten (tegenwoordig bekend als De Nollen), 't Torp, de Gast, Ringelsant, 't Quelderen, Henesant en Koegras.Huisduinen: van vaste wal eiland naar kustdorp Duinen en mensen, blz 126. Gearchiveerd op 5 april 2023. In de late middeleeuwen waren de graven van Egmont heren van het gebied.De geschiedenis van Den Helder Levend Verleden, augustus 1988, via Regionaal Archief Alkmaar. Gearchiveerd op 7 april 2023. Het wapen van Den Helder is afgeleid van het wapen van deze graven.
Rond 1500 ontstond die Helder buyrt een paar kilometer ten noorden van Huisduinen, op hetzelfde eiland. Tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 werden stukken duin weggeslagen en gingen de kernen van Huisduinen en Helder verloren. De dorpen werden verder landinwaarts opnieuw opgebouwd. Sinds de aanleg van de Zanddijk tussen Huisduinen en Callantsoog in 1610 is het gebied verbonden met het vasteland.Ontwikkelingsgeschiedenis en beschrijving der gemeente Helder, pagina 11 D. Dekker, 1875. Gearchiveerd op 23 juni 2023.
Groei tot havenstad Het nieuwe dorp Helder lag ter hoogte van wat nu de wijk Oud-Den Helder is. De bevolking leefde van de visserij en het loodswezen. De eerste kerk van het dorp werd in 1624 van hout gebouwd op een plaats genaamd "de malle Croft". Door het verdwijnen van kustland kwam deze kerk op het strand te staan; in 1679 heeft men deze protestantse stolpkerk verplaatst naar "de Conijnsbergh".Ontwikkelingsgeschiedenis en beschrijving der gemeente Helder, blz. 194 D. Dekker, 1875. Later werden een vermaning,Ontwikkelingsgeschiedenis en beschrijving der gemeente Helder, blz. 199 D. Dekker, 1875. een rooms-katholieke schuilkerk, een oud-katholieke kerk en een synagoge in gebruik genomen.
Ten oosten van het dorp Helder lag een geul, het Nieuwediep, die door uitdieping uitstekend kon worden omgevormd tot haven. Deze haven zou veel meer bescherming bieden dan de Rede van Texel. In 1779 liet stadhouder Willem V de mogelijkheden van een nieuwe haven onderzoeken. Er was veel tegenstand vanuit de steden Hoorn, Enkhuizen en Medemblik, die in een concurrerende haven een serieuze bedreiging zagen voor de toch al kwakkelende economie in de Zuiderzeehavens. Toch werd in 1781 besloten het Nieuwe Diep voor zeeschepen geschikt te maken en in 1782 waren de eerste werkzaamheden al gedaan. In de jaren erna werd de haven verder uitgediept tot er een moderne getijhaven ontstond.Ontwikkelingsgeschiedenis en beschrijving der gemeente Helder, blz. 14 D. Dekker, 1875. Er kwam een kielplaats voor oorlogsschepen, genaamd 'Het Nieuwe Werk'. In 1795 gaf de Nederlandse vloot zich op het Nieuwediep over aan de Franse cavalerie die over ijs de schepen kon bereiken. Ruim vier jaar later, in 1799, tijdens de Tweede Coalitieoorlog, werd de Nederlandse vloot in Den Helder door een Brits-Russische invasiemacht veroverd.
left|thumb|Oude Rijkswerf van Den Helder