Hoofdletter in de Nederlandse spelling

thumb|250px|right|"Het Groene Boekje" wordt beschouwd als de eigennaam van een zaak en wordt dus met hoofdletters geschreven. Het officiële gebruik van hoofdletters in de Nederlandse spelling is beschreven in regels die worden opgesteld door de Nederlandse Taalunie. Die regels kunnen op drie manieren worden geraadpleegd: door opzoeken van een woord in de Woordenlijst Nederlandse Taal, die in papieren versie beschikbaar is (het zogenaamde Groene Boekje), maar ook op het internet staat door raadpleging van de onderliggende regels in de Leidraad die als voorwoord bij de Woordenlijst is gevoegd door raadpleging van de gedetailleerder Technische Handleiding (niet bij de Woordenlijst opgenomen).

Bijzondere begrippen Afleiding en samenstelling Als een woord met een hoofdletter begint, wil dat niet automatisch zeggen dat ook de samenstellingen of de afleidingen van dat woord met een hoofdletter beginnen.

Een samenstelling ontstaat als het woord wordt samengevoegd met een ander woord: Shakespeare — een ShakespearedramaNieuwjaar — nieuwjaarsdag.

Aan een afleiding daarentegen komt geen tweede woord te pas; wel een voor- of achtervoegsel: Nederland — NederlanderKafka — kafkaësk.

drama en dag zijn zelf woorden, en vormen samenstellingen; -er en -esk zijn daarentegen geen zelfstandige woorden, en vormen afleidingen.

Benadrukt moet worden dat het verschil tussen samenstelling en afleiding op zichzelf nog niets zegt over het hoofdlettergebruik. Uit de bovenstaande voorbeelden blijkt dat van alles mogelijk is:

hoofdletter kleine letter samenstelling Shakespearedrama nieuwjaarsdag afleiding Nederlander kafkaësk

Hierboven is dan ook alleen het verschil tussen de begrippen "samenstelling" en "afleiding" besproken; de consequenties voor de spelling komen in volgende hoofdstukken ter sprake, van geval tot geval.

Donorprincipe Bij een bepaalde naam kan iemand weleens bijzonder belang hebben: doordat hij de naamgever is, of rechten heeft op die naam. De spelling volgt dan vaak het donorprincipe en hanteert de schrijfwijze zoals die door de belanghebbende wordt gebruikt:

GroenLinks, eBay.

Specialistisch en wetenschappelijk gebruik Waar sommige perioden of hemellichamen in het dagelijks gebruik met een kleine letter worden geschreven: uit de middeleeuwen, op aarde

zou dit in een professionele tekst een potsierlijke indruk maken. In zulke gevallen (de Technische Handleiding spreekt van “gespecialiseerde contexten”) wordt weer wel een hoofdletter geschreven: de literatuur van de Middeleeuwen, de ouderdom van de Aarde.

Voor dit criterium geldt wat ook voor andere kenmerken zal blijken te gelden: ze zijn niet altijd haarscherp toe te passen, en vergen van de schrijver enig gezond verstand.

Korte vormen In de Leidraad wordt hoofdstuk 16, over de hoofdletters, onmiddellijk gevolgd door een sectie 17 over korte vormen. Ook daarin kunnen hoofdletters voorkomen, en daarom is het nodig de verschillende soorten verkorte vormen van elkaar te onderscheiden. Dat zijn: afkortingen: drs., H.K.H. symbolen: kHz, MB initiaalwoorden (gespeld): pc, NMBS letterwoorden (uitgesproken): havo, Unesco verkortingen (uit lettergrepen): StuBru, hetero.

Zinbegin Een zin begint met een hoofdletter, ook als die hoofdletter bij een afkorting hoort: I.v.m. inventarisatie is het gebouw heden gesloten.

Maar een afgekapt woord krijgt geen hoofdletter; die hoofdletter komt dan bij het eropvolgende woord: s Morgens moet je me niet lastigvallen, dan heb ik een ochtendhumeur.t Kan verkeren.Na een getal komt geen hoofdletter:36 seconden bleef hij onder water; ik weet niet wie er opgeluchter ademhaalde toen we hem eindelijk zagen, wij of hij.Dubbelepunt Na een dubbelepunt komt een nieuwe hoofdletter als de erop volgende woordgroep als een of meer zelfstandige zinnen wordt beschouwd. Soms wordt dit door aanhalingstekens direct duidelijk.Angstig opende ze de deur op een kier en vroeg: "Wat moet je? Waar kom je vandaan?"Toch heeft het onderzoek nog veel vragen onbeantwoord gelaten: Was er nu eigenlijk opzet in het spel? Hoe heeft de affaire zich zo lang kunnen voortslepen? En vooral: Wie waren de initiatiefnemers?Indien er niet zozeer sprake is van een nieuw begin, maar eerder van bijvoorbeeld een uitleg of verduidelijking, dan komt er geen hoofdletter.We waren het er niet mee eens: we hádden helemaal geen overtreding begaan!Persoonsnamen De beginletters van een persoonsnaam schrijven we met hoofdletters. Voor België geldt een officiële regeling, en die kan leiden tot afwijkingen: de inschrijving in het geboorteregister geeft de doorslag.Spreker was het met Couwenberg eens dat...Spreker was het met Jan Couwenberg eens dat...Spreker was het met de heer Couwenberg eens dat...Spreker was het met mevrouw Couwenberg-Spanjaard eens dat...Mevrouw Katrien Van pellicom was verantwoordelijk voor de redactie. [België: in dit geval tussenvoegsel met hoofdletter, achternaam met kleine letter]

Zaak of dier Hetzelfde geldt voor eigennamen van dieren of zaken:Heeft Blackie zijn bakje weer niet leeggegeten?De Rode Halvemaan was snel ter plaatse.De IJ Als een naam met een hoofdletter IJ begint, wordt zowel de I als de J als hoofdletter geschreven:De heer IJsvogel is vorige week bij ons in dienst getreden.Er komen echter soms afwijkende spellingen voor, en slechts als die de officiële schrijfwijze van de naam zijn, volgen we ze:De heer Ijsvogel is vorige week bij ons in dienst getreden.Tussenvoegsels Dit geldt ook voor eventuele lidwoorden (de) of voorzetsels (van, in):Spreker was het met Van Koningsveld eens dat...Spreker was het met de heer Van Koningsveld eens dat...Spreker was het met mevrouw Van Koningsveld-de Keizer eens dat...Nederland Het volgende geldt voor Nederland: Die lidwoorden en voorzetsels schrijven we soms echter met een kleine letter. Dit is in veel gevallen zo als er een eigennaamsdeel aan voorafgaat, maar zelfs dan is er, afhankelijk van de naam, soms nog een hoofdletter. De volgende voorbeelden geven de vuistregel:Spreker was het met Piet van Koningsveld eens dat...Spreker was het met P. van Koningsveld eens dat...Spreker was het met Van Os van den Abeelen eens dat...Spreker was het met de heer Van Os van den Abeelen eens dat...Spreker was het met A.B. van Os van den Abeelen eens dat...België Het volgende geldt voor België: De lidwoorden en voorzetsels schrijven we zoals ze in het geboorteregister staan. Dit is wettelijk vastgelegd, en mag een vanzelfsprekendheid lijken; maar het impliceert verschillen tussen beide landen.Schepen Wouter Van Bellingen gaf geen toestemming.Tussen de oppositie en minister Armand De Decker ontspon zich een hevige woordenwisseling.Die verklaring legde minister Peter Vanvelthoven gisteren af.Jotie T'Hooft won in 1976 de Reina Prinsen Geerligsprijs.Titulatuur Titels en aanspreekvormen krijgen een kleine letter:Een verhitte minister De Decker wilde na afloop niet reageren.Het college van burgemeester en wethouders stond een gedoogbeleid voor.Van het Openbaar Ministerie maken officieren van justitie, procureurs-generaal en advocaten-generaal deel uit.Waarom moest dhr. Wouda nu zo emotioneel reageren?Hierover zal prof.dr. K. Adrichem iets zeggen, omdat lic. Willem Zwijnstra verhinderd is.Dat kan ik niet met dominee Gremdaat eens zijn.Onder doodse stilte schreden paus Adriaan en prinses Sophia gezamenlijk de zaal in.Toenamen van koningen en andere hooggeplaatsten krijgen een hoofdletter.Filips de Schone werd opgevolgd door Karel de Eerste.Bijzonder respect Een hoofdletter kan in een aanhef worden gebruikt als men uitzonderlijk respect wil uitdrukken:Heilige Vader,Vroeger schreef men U, Uw en Uwe met een hoofdletter. U is een afkorting van Ued., wat weer een afkorting is van U edele, derde persoon enkelvoud. Tegenwoordig schrijft men u en uw met een kleine letter.

Heilige begrippen Namen van heilige personen en heilige begrippen krijgen een hoofdletter. Hun samenstellingen ook.Sommigen menen dat het bestaan van God in geloof moet worden aanvaard; anderen zoeken naar een Godsbewijs.De goddelijke genade zij met u allen.Het Venusbeeld maakte een desolate indruk in de druilerige regen.Een venushaar is een soort varen.Omdat goddelijke geen samenstelling is maar een afleiding, heeft het een kleine letter. En venushaar heeft een kleine letter omdat de directe relatie met de godin verdwenen is.

Heilige geschriften krijgen een hoofdletter, en dit geldt ook voor hun samenstellingen én afleidingen. Maar dit geldt niet voor exemplaren van zo'n boek.De Bijbel is het heilige boek der christenen, en in hun scholen wordt doorgaans de Bijbelse geschiedenis onderwezen. Soms ook moeten zij de titels van de Bijbelboeken uit het hoofd leren.Er lag een bijbel op het nachtkastje.Afleidingen, voorwerpen, samenstellingen Afleidingen van persoonsnamen Afleidingen van persoonsnamen worden met een kleine letter geschreven:Ik had het gevoel in een kafkaëske omgeving terecht te zijn gekomen.Van al dat montignaccen word je alleen maar humeurig, jij.Ook een voorwerp dat oorspronkelijk met een persoon is geassocieerd, krijgt een kleine letter:Je moet geen bintjes rooien met een colbert aan!Een diesel is toch erg vervuilend?Wel komt er een hoofdletter als het voorwerp iemands creatief of arbeidzaam product is. Dit geldt ook voor merknamen:Wie rijdt er nu in een Ford, zeg?Een Rubens, die zou ik wel aan de muur willen hebben.Samenstellingen met persoonsnamen Samenstellingen met persoonsnaam krijgen juist wel een hoofdletter, althans zolang er nog een directe associatie met die persoon is. Dit geldt ook voor merken en instellingen, vernoemd naar een persoon:Een Beatlesplaat is door de beroemde groep zelf opgenomen, maar beatlehaar kan iedereen wel dragen.Een molotovcocktail gooien tijdens de opvoering van een Shakespearedrama! Schaam je!Een oude Deccaplaat! Prachtig!Het UMC St. Radboud wordt meestal Radboudziekenhuis genoemd.thumb|250px|Wel/geen hoofdletter Een uitvinding of ontdekking krijgt een kleine letter, behalve waar we uitdrukkelijk naar de naamgever verwijzen:Een alzheimerpatiënt heeft alzheimer.Een alzheimerpatiënt heeft de ziekte van Alzheimer.Door wie is de dieselmotor toch ook alweer uitgevonden?Natuurkundige eenheden afgeleid van persoonsnamen Voluit gespelde natuurkundige eenheden die zijn afgeleid van persoonsnamen krijgen geen hoofdletter, zoals de newton, de kelvin, de farad. Echter, de symbolen voor eenheden die van persoonsnamen zijn afgeleid worden weer wel met een hoofdletter geschreven, zoals in "273,15 K" voor "273,15 kelvin". Uitzonderingen hierop zijn de graden (op de schaal van) Celsius of Fahrenheit; de eenheid is in deze gevallen de graad. Ook "Bft" of "Beaufort" wordt met een hoofdletter gespeld, omdat men er niet een eenheid maar een windkracht "op de schaal van Beaufort" mee bedoelt, vergelijkbaar met de kracht van een aardbeving "op de schaal van Richter".

Astronomie en geografie Aardrijkskundige namen krijgen een hoofdletter; de Leidraad spreekt van “plaatsen, streken, landen, maar ook bijvoorbeeld (...) bergen, rivieren, woestijnen”. Het geldt ook voor hemellichamen.De voortrekkersfunctie van Nederland? Kom nou toch!De Noordpool wordt ook wel Arctica genoemd, de Zuidpool Antarctica; ik haal ze altijd door elkaar.De Nieuwe Waterweg heeft geenszins aan belang ingeboet.Ik kan maar niet onthouden hoeveel lichtjaar Aldebaran van ons verwijderd is. En van de Poolster weet ik het al helemaal niet!Maar we schrijven de magnetische noordpool, de evenaar: het gaat dan niet om een gebied, maar om een punt of lijn.

Samenstellingen en afleidingen