thumb|Slaventransport in Afrika naar een schets van David Livingstone, gravure uit Horace Waller: The last journals of David Livingstone in Central Africa, from 1865 to his death, London, 1874 thumb|Smeedijzeren slavenhalsboei of banditi. Wereldmuseum Amsterdam. Slavernij is een toestand waarin een mens eigendom is van een ander'slavernij' in Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002), Microsoft Corporation/Het Spectrum of als zodanig wordt behandeld en daardoor geen rechten heeft of kan uitoefenen. Onderdeel van slavernij is dwangarbeid, waarbij het resultaat van die arbeid in handen komt van de "eigenaar". Slavernij betekent ook dat mensen tegen hun wil worden vastgehouden, dat zij andere diensten moeten uitvoeren voor hun eigenaar en dat zij als object verhandeld kunnen worden. Pas in 2007 werd slavernij over de hele wereld verboden, toen Mauritanië als laatste land slavernij strafbaar stelde. In januari 2026 werd in Afghanistan het houden van slaven per wet gelegaliseerd.Ashwant Nandram Taliban legaliseren slavernij en klassenjustitie in nieuw Afghaans wetboek, volkskrant.nl, 31 januari 2026
Vormen van slavernij komen ondanks het vrijwel over de hele wereld ingevoerde verbod op verscheidene plekken in de wereld voor. Volgens de Global Slavery Index van de Walk Free Foundation bedroeg het geschatte aantal mensen dat gebukt ging onder moderne slavernij in 2016 meer dan veertig miljoen.Global slavery index 2016 In 2021 werd dat aantal nog hoger geschat, namelijk vijftig miljoen.
Al in de Romeinse tijd gold dat een kind van een moeder ook haar status van slavernij erfde, onafhankelijk van de status van de vader. Later werd dit minder duidelijk en kon een kind ook de status van de vader erven, bijvoorbeeld als de vader vrij was en het kind erkende. In 1662 werd in de Amerikaanse staat Virginia wettelijk vastgelegd dat een kind in slavernij geboren kon worden vanwege de status van de moeder.Negro womens children to serve according to the condition of the mother” (1662) Encyclopedia Virginia Dit principe – genoemd, de vrucht volgt den moederschoot, – werd door de andere dertien koloniën overgenomen.
Slavernij bestaat minstens zo lang als de geschiedschrijving. Een wereldwijd verbod werd vastgelegd in de Internationale Slavernij-Conventie van 1926 die tot stand kwam onder de toenmalige Volkenbond, nadat in enkele eerdere verdragen reeds stappen waren gezet in die richting. In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 is ook een artikel tegen slavernij opgenomen. Verwante vormen van onvrijheid zijn horigheid, lijfeigenschap en schuldslavernij.
Etymologie De persoon van wie bezit is genomen, wordt slaaf of slavin genoemd.
Het woord gaat waarschijnlijk terug op Oudkerkslavisch Slověninŭ, dat samenhangt met slovo ("woord, spraak"), met als oorspronkelijke betekenis "lid van de eigen taalgemeenschap". In de 6e eeuw nam het middeleeuws Grieks dit over als sklabos ("onvrije van Slavische herkomst"), al is dat mogelijk ook afgeleid van het Griekse werkwoord skuleúein ("een verslagen vijand zijn wapenrusting afnemen, buitnemen"). In de 7e eeuw verscheen de Latijnse vorm Slavus ("iemand van Slavische afkomst"), die in de 10e eeuw overging in sclavus ("iemand die toebehoort aan een ander, lijfeigene"). Het Nederlands nam dit woord over, waarbij de beginklank skl- werd vereenvoudigd tot sl-.
In de middeleeuwen kwam slavernij in grote delen van Europa voor. Vooral vanuit de Balkan - waar ook Slavische volkeren leefden, werden mensen tot slaaf gemaakt, door plundertochten van Duitsers, Vikingen en Byzantijnen. Dit is waarschijnlijk de reden van de betekenisverschuiving van "lid van het Slavische volk" tot "persoon die eigendom is van een ander".
Bij de Romeinen werd een slaaf juridisch aangemerkt als minder dan een persoon. Dit ontnemen van de juridische status werd verwoord met Servus caput non habet.William Warwick Buckland The Roman Law of Slavery - The Condition of the Slave in Private Law from Augustus to Justinian, oorspr. 1908, diverse heruitgaven Het Latijnse woord servus voor slaafServus The Latin Dictionary ging horige betekenen; voor de volle slaven werd het woord sclavus gebruikt. Dit woord is afgeleid van het Byzantijns Griekse Σκλάβος (Sklábos), wat mogelijk is afgeleid van het werkwoord σκυλεύω (skuleúō, de oorlogsbuit meenemen). Het is niet bekend of deze woorden toevallig op elkaar zijn gaan lijken of dat de Byzantijnen zo vaak krijgsgevangenen maakten onder Slavische stammen dat hun woord voor krijgsgevangenen (een soort oorlogsbuit) en de naam die de Slaven zichzelf gaven na verloop van tijd op elkaar zijn afgestemd. Voordat de Slavische volkeren de belangrijkste bron werden voor slaven, was brit in de vroege middeleeuwen een ander woord voor slaaf.; (2004)
Slaafgemaakt en tot slaaf gemaakt Het gebruik van het woord slaaf stuit bij sommigen op weerstand, omdat mensen er niet voor kiezen om slaaf te zijn, zoals ze er wel voor kiezen om bakker of timmerman te zijn. Slaaf is ook geen beroep dat je slechts een deel van de dag uitvoert. Een mens wordt tot slaaf gemaakt door een ander mens. In de Verenigde Staten werd medio twintigste eeuw door sommigen opgeroepen om het woord 'slave' te vervangen door 'enslaved (people)'. Dit gebruik werd in het Nederlands taalgebruik door sommigen overgenomen.
Rond 2004 kwamen de aanduidingen slaafgemaakt en totslaafgemaakt in de betekenis van slaaf op. Het Algemeen Nederlands Woordenboek dateert slaafgemaakt op 2005 en omschrijft het als synoniem van slaaf en ook als iemand die in deze toestand is gebracht. Een jaar eerder, in 2004, schreef Alex van Stipriaan in het Tijdschrift voor Geschiedenis over tot slaaf gemaakte Afrikanen. Frank Dragtenstein had hetzelfde jaar in het surinamistische tijdschrift Oso slaafgemaakt willen schrijven, maar ging om redactionele redenen akkoord met slaaf; in 2006 en 2009 nam Oso de term slaafgemaakt wel op.
In oudere Nederlandse teksten werd de werkwoordelijke constructie tot slaaf gemaakt al vrij algemeen gebruikt in de vroege gedrukte christelijke geschriften, zoals door Petrus Cunaeus in 1685, maar ook in kranten, zowel letterlijk als in overdrachtelijke zin waarbij slechte werkomstandigheden werden bedoeld.
In 2011 publiceerde Leo Balai zijn proefschrift over de schipbreuk van de Leusden van 1738 in Suriname, waarin hij consequent koos voor gevangenen in plaats van slaven. Zijn boek diende als basis voor de tentoonstelling De Zwarte Bladzijde in Het Scheepvaartmuseum in 2013,Tijdschrift voor Zeegeschiedenis, Boekbespreking Het slavenschip Leusden, pag. 112, Jaargang 31, 2012Het Scheepvaartmuseum, De Zwarte Bladzijde, 27 juni 2013 t/m 1 september 2014 waarin veel teksten werden aangepast naar het zwarte perspectief.Irene de Pous, Kunnen inheems en slaaf nog op het tekstbordje? Hoe musea omgaan met beladen termen, Onze Taal, 2019-5 In 2013, het jubileumjaar van 150 jaar afschaffing van de slavernij, kwam het woord totslaafgemaakten inmiddels meermaals voor op het internet en nam het gebruik erna toe. Van invloed waren het gesprek met de Antilliaanse psychiater Glenn Helberg in het televisieprogramma Zomergasten (2017) en de publicatie van Woorden doen ertoe (2018) van het Nationaal Museum van Wereldculturen die richtinggevend werd voor het taalgebruik van verschillende Nederlandse musea.Van Abbe Museum, Woorden doen ertoe, 2018Irene de Pous, Kunnen nog op het tekstbordje? Hoe musea omgaan met beladen termen, Onze Taal, 2019
Volgens surinamist Michiel van Kempen waren leidende media als NOS, NRC, Trouw en de Volkskrant opmerkelijk snel met het overnemen. Het nieuwe taalgebruik is echter niet onomstreden, met ook in de academische wereld voor- en tegenstanders, en nieuwe voorstellen. Zo is schrijfster Ellen Neslo voorstander van het gebruik van het woord 'slaaf'. De betekenis van dat woord behoeft geen nadere toevoeging, zoals 'gemaakt'.
Soorten slavernij thumb|Negentiende-eeuwse afbeelding van een Arabische slavenkaravaan in de Sahara. Slavernij bestaat in verschillende vormen en gradaties, waarin het zelfbeschikkingsrecht in meer of mindere mate beperkt wordt. Wanneer men onvrijwillig tot slaaf is gemaakt, is er sprake van mensenroof. Het verkopen van slaven, eventueel op een slavenmarkt, aan andere eigenaren wordt slavenhandel genoemd. Slavenjacht verwijst naar het tot slaaf maken van krijgsgevangenen en burgers van overwonnen volkeren voor eigen gebruik of verkoop.
Schuldslavernij ontstaat veelal nadat een schuld is opgebouwd die niet tijdig afbetaald kan worden. Hierbij hield men in enige mate een zelfbeschikkingsrecht en herkreeg men normaal gesproken na enige tijd de vrijheid. Soms gold dit echter voor het leven, waarbij eventuele overgebleven schulden door volgende generaties worden geërfd, die daardoor ook slaaf worden. Dit kwam door de geschiedenis vooral voor onder landbouwvolkeren. Ook misdadigers of andersgelovigen konden bij wijze van boetedoening tot slaaf gemaakt worden. Zie ook Mattheus 18:25. Bezitsslavernij (chattel slavery) is een vorm waarbij de mens als bezit wordt gezien en waarbij de eigenaar een vrijwel onbeperkte macht heeft. Dit gaat veelal gepaard met een sterke mate van ontmenselijking. Zo was het (in Suriname) gebruikelijk dat slaven niet mochten trouwen. Deze vorm van slavernij kwam al voor in de tijd van de eerste Egyptische dynastieën en was gemeengoed in de antieke tijden. Vooral ten tijde van het Romeinse keizerrijk nam het percentage slaven enorme proporties aan. In sommige Romeinse regio's kon het percentage slaven wel 90% bedragen. In de middeleeuwen nam deze vorm van slavernij in Europa af, maar in het Midden-Oosten en Afrika werden grote groepen mensen tot slaaf gemaakt door lokale leiders of door Arabische handelaren. Bekend is dat 40% van de bevolking van het koninkrijk Mali op den duur onder de slavernij viel. Europese handelaren ontdekten dat de slaven uit deze regio's goede werkkrachten waren. Zo startte een weelderige slavenhandel tussen de Afrikaanse leiders en Europese handelaren. Deze vorm van slavernij is vanaf de 19e eeuw in vrijwel de gehele wereld verboden.Dick Harrison, De geschiedenis van de slavernij: Van Mesopotamië tot moderne mensenhandel. Omniboek, 2019. In landen als Mali, Mauritanië en Guinee is deze slavernij nog veel te vinden. Zo schatte Biram Dah Abeid, de leider van de Mauritaanse antislavernijbeweging, in 2017 dat het aantal slaven in Mauritanië 20% van de bevolking uitmaakte. Seksuele slavernij verwijst naar de situatie dat mensen, veelal vrouwen, seksueel worden uitgebuit voor het persoonlijk genot of het financieel gewin van de eigenaren. Deze vorm van slavernij komt vaak voort uit mensenhandel (niet te verwarren met mensensmokkel, hoewel dit kan uitdraaien op mensenhandel) en wordt ook wel gedwongen prostitutie genoemd (niet te verwarren met vrijwillige prostitutie, hoewel dit kan uitdraaien op gedwongen prostitutie).
Naargelang de omstandigheden en cultuurhistorische context kon slavernij voor individuen of groepen worden beëindigd doordat hun eigenaar hen (al dan niet tegen betaling) vrijlaat (manumissie), maar ook doordat zij er succesvol aan ontsnappen, ertegen in opstand komen of ervan worden bevrijd door een derde partij, bijvoorbeeld de wetgevende macht.
Slavernij in religies De drie grote Abrahamitische religies zijn ontstaan in culturen waarin slavernij een bekend tot vanzelfsprekend verschijnsel was. Deze godsdiensten of monotheïstische religies zijn dubbelzinnig over slavernij. Verscheidene passages in hun heilige geschriften keuren slavernij goed, moedigen ertoe aan of reguleren het bezit, de behandeling van en de handel in slaven. Andere passages daarentegen veroordelen slavernij impliciet of expliciet, naargelang de omstandigheden.
Jodendom