miniatuur|Caravaggio, De Emmaüsgangers miniatuur|Rembrandt, Badende vrouw Clair-obscur (Italiaans: chiaroscuro) is een techniek uit de schilderkunst, film en fotografie waarbij de licht-donkercontrasten sterker worden uitgebeeld dan ze in werkelijkheid vaak zijn. Er wordt weinig gebruikgemaakt van de zogenaamde middentonen. Hiermee wordt een dramatisch effect bereikt, waarmee driedimensionale vormen worden geaccentueerd.
Bij clair-obscur is de achtergrond donker en de voorgrond licht. De lichtbron zelf is meestal niet duidelijk aanwijsbaar; het zou de zon kunnen zijn, of een kaarsvlam.
De techniek is ontstaan in de renaissance en toegepast door Masaccio. In de Barok werd het systematisch toegepast. De schilder gebruikt het licht en donker om de nadruk te leggen op vooral de lichte delen, waarbij de donkere schaduwen naar de achtergrond worden gedrongen.
Meesters van het clair-obscur zijn bijvoorbeeld Caravaggio, Georges de La Tour en Rembrandt.
In de grafische kunst kent men de 'clair-obscur houtsnede'. Hierin wordt het licht-donker effect bereikt door twee, drie of meer verschillenden drukplaten te gebruiken. Een voor de lijnen en de andere voor de donkere en de middentonen.
In de tekenkunst kan de kunstenaar gebruik maken van drie kleuren potlood of krijt; rood, zwart en wit. Deze 'trois crayons-methode' wordt ook toegepast op een lichtgekleurde ondergrond.
Clair-obscur op de Maan Clair-obscur is ook de aanduiding van tal van optische verschijnselen die met behulp van verrekijkers en telescopen waarneembaar zijn tijdens het observeren van de Maan, waarbij de terminator, de dag-nacht lichtgrens op de maan die zowel tijdens de lokale zonsopkomst als tijdens de zonsondergang te zien is en van de noordpool tot de zuidpool loopt, allerlei grillig gevormde lichteffecten en schaduwen, alsook Trompe-l'oeil effecten, laat zien.
Een treffend voorbeeld van een clair-obscur verschijnsel op de maan is het zogenaamde Jewelled-Handle effect, waarbij het halfcirkelvormige Juragebergte (Montes Jura) aan de noordwestelijke rand van Sinus Iridum, de Regenboogbaai, zich tijdens de lokale zonsopkomst laat zien als een gekartelde lichtgevende boog die de zich nog in de maannacht bevindende vlakte van Sinus Iridum omhuld. Dit verschijnsel kan reeds met behulp van relatief kleine verrekijkers worden waargenomen.
Het boek A Portfolio of Lunar Drawings van de Britse maanwaarnemer en tekenaar Harold Hill (Cambridge University Press, 1991) bevat heel wat gedetailleerde tekeningen van merkwaardige clair-obscur verschijnselen op de Maan.
Zie ook Tenebrisme
Categorie:Iconografie Categorie:Schildertechniek