thumb|Het betrouwbaarste portret van Spinoza zou deze prent kunnen zijn die was meegebonden in sommige vroege exemplaren van de Opera Posthuma uit 1677. Het portret in Wolfenbüttel is waarschijnlijk hierop gebaseerd.Nadler 2018, p. 183; met verwijzing naar Ekkart, Spinoza in beeld: Het onbekende gezicht
Benedictus de Spinoza, gelatiniseerde vorm van Baruch Spinoza (Amsterdam, 24 november 1632 – Den Haag, 21 februari 1677) was een Nederlandse filosoof, politiek denker en exegeet uit de Gouden Eeuw. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van het rationalisme, en een van de inspiratoren van de Verlichting. Om in zijn levensonderhoud te voorzien sleep hij brillenglazen en lenzen voor microscopen.
Zijn boeken werden op de rooms-katholieke Index van verboden boeken geplaatst, omdat zijn historische Bijbelkritiek zou leiden tot atheïsme en fatalisme. Spinoza was een volgeling en criticus van René Descartes, en een tijdgenoot van Nicolas Malebranche en Gottfried Wilhelm Leibniz, eveneens rationalisten van de vroege moderne filosofie.
Veel van wat over Spinoza's privéleven geschreven is, lijkt verzonnen te zijn om hiaten op te vullen. Desondanks zijn de verhalen vaak verworden tot legendes. Alleen wat vermeld wordt in de inleiding van zijn Opera Posthuma, in zijn brieven en in officiële documenten, kan worden gecontroleerd. Aan de rest mag getwijfeld worden.Akkerman, F. et al. (1977) Spinoza. Briefwisseling, p. 31.
Belang van Spinoza Onder de natuurfilosofen is Spinoza een radicaal die elke vorm van Openbaring of profetie ontkende en geen andere verklaring accepteerde dan die gebaseerd op de rede.
Hij leverde felle kritiek op de letterlijke uitleg van de Bijbel door zijn tijdgenoten. Ook stelde hij dat de Bijbelse profeten niet namens God spraken, maar gewone mensen waren met verbeeldingskracht. Hij stelde dat door zijn nieuwe definitie "God" en natuur als oneindige substantie hetzelfde zijn en dat inzicht in de natuur de kennis van het "goddelijke" verhoogt.Nadler, S. (2008) De ketterij van Spinoza, p. 178.
Spinoza wordt beschouwd als de grondlegger van het neutraal monisme en de dubbel-aspecttheorie. Als politiek denker vond hij dat de macht van de staat nooit aan een enkeling toevertrouwd mocht worden, omdat daar misbruik van gemaakt zou worden.Klever, W. (1995) Een nieuwe Spinoza in veertig facetten, p. 110. Vanwege zijn grondige kennis van het Hebreeuwse idioom en als pionier van de historisch-kritische methode als wetenschappelijke benadering van de Bijbel is Spinoza van belang geweest voor de Bijbelwetenschap.
Biografie Naam en afkomst Spinoza was van Sefardisch-Joodse afkomst en werd geboren als Baruch Spinoza (Hebreeuws: ברוך שפינוזה, Latijn: Benedictus de Spinoza, Portugees: Bento de Espinosa of d'Espinosa). Na 1656 koos hij voor de naam Benedictus Spinoza. Zijn roepnaam was Bento,Steenbakkers, Piet (199/2000) Benedictus de Spinoza, een overzicht (1632-1677) In: Filosofie: tweemaandelijks tijdschrift van de Stichting Informatie Filosofie, jaargang 9 nr. 6, p. 4–14 dat in het Portugees gezegende betekent, hetzelfde als Benedictus in het Latijn, en Baruch in het Hebreeuws. In 1654 nam hij met zijn jongere broer Gabriel de handel in zuidvruchten van zijn vader over, onder de naam Bento y Gabriel d’Espinosa.Spinoza's leven, amsterdamsespinozakring.nl De bewaarde brieven (alle na 1660) ondertekende hij met Benedictus. De enige werken op zijn naam bij leven, Renati Descartes principia philosophiae (1662) en de vertaling Renatus Des Cartes Beginzelen der wysbegeerte, I en II deel, na de meetkonstige wijze beweezen (1664), vermelden Benedictus de Spinoza als auteur.
Familie thumb|Wijk in Amsterdam waar Spinoza opgroeide. De rechthoek in het midden is Vlooienburg; eronder loopt de Houtgracht (het noorden is onder). Kaart van Balthasar Florisz. van Berckenrode, 1625. thumb|De Houtgracht (het latere Waterlooplein) rond 1867. Aan de rechterkade, op Vlooienburg, bevonden zich de synagoge en de school van de gemeenschap Beth Jacob.Nadler 2018, p. 53 & kaartje t.o. p. 238 Op de achtergrond de 19e-eeuwse Mozes en Aäronkerk waar de Spinoza's woonden voordat de schuilkerk ontstond. thumb|Jan de Beijer, Houtgracht met de Zuidertoren op de achtergrond, 1757. Rechts op de Houtgracht de Joodse groentemarkt met een groenteschuit; de linkerkade hoort bij Vlooienburg.
De Sefardische familie Spinoza (d'Espinosa in het Portugees) kwam volgens sommige historici uit de plaats Espinosa de los Monteros, bij Burgos in Spanje. Anderen beweren dat zijn familie uit Portugal naar die plaats emigreerde en later naar Portugal terugging.Brackman, Eli (2009) Why was Spinoza excommunicated? Toen de joden die weigerden zich tot het christendom te bekeren, uit Spanje werden verdreven, begon een van Spinoza's voorouders een handel over de Spaans-Portugese grens. Omdat Portugal in 1580 werd ingelijfd bij het Spaanse rijk, trokken de vervolgde joden naar het noorden.
Isaac de Spinoza, de grootvader van Baruch, vluchtte waarschijnlijk begin jaren 1590 samen met zijn broer Abraham en hun zus Sara naar het Franse Nantes. Ze waren daar actief geweest in de handel en hadden ook al contact onderhouden ook met Joods-Portugese kooplui in Amsterdam. Ruim twintig jaar later trokken ze verder noordwaarts, naar Holland. Terwijl Abraham zich in of kort voor 1616 in Amsterdam, aan de Houtgracht, vestigde, belandde Isaac in Rotterdam, waar hij op 9 april 1627 overleed. Hij werd evenals twee schoondochters en twee kleinkinderen op de begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel begraven.Henriëtte de Bruyn-Kops, 2007, A Spirited Exchange: The Wine and Brandy Trade Between France and the Dutch, p. 282; Nadler 2018, p. 33, 34 (noot 3), 37-38; in het begraafboek van Beth Haim staat bij zijn naam vermeld dat hij vanuit Nantes naar Rotterdam was gekomen.
Michaël (of Miguel) de Spinosa (ca. 1587/88 – 1649), de zoon van Isaac en de vader van Baruch, werd geboren in het Portugese Vidigueira, enkele jaren voor het vertrek van het gezin naar Nantes. Michaël verhuisde - evenals zijn broer Manuel - rond 1623 van Rotterdam naar Amsterdam, mogelijk op uitnodiging van zijn oom Abraham, die hem met zijn dochter Rachel liet trouwen. Michael en Rachel kregen twee kinderen die geen van beiden levensvatbaar waren. Rachel overleed op 21 februari 1627.Nadler 2018, p. 38-39 Niet lang daarna hertrouwde hij met Hanna Deborah Senior. Zij was de dochter van de Portugese koopman Henrique Garces, alias Baruch Senior, naar wie Baruch Spinoza vernoemd werd, en Maria Nunes, alias Miriam Senior. Haar ouders waren in 1605 in Amsterdam getrouwd. Verder is er vrijwel niets over Spinoza's moeder bekend.Nadler 2018, p. 37, 39, 43-44
Intussen was Michaël (al dan niet formeel) de handelspartner van zijn oom Abraham geworden. Hierover kreeg Michaël later, na de dood van Abraham in 1637, onenigheid met Abrahams zoon Jacob. Michaël hield zich vooral bezig met de import van mediterrane producten, zoals vruchten en olie. Om het embargo van Spanje te omzeilen, maakte hij gebruik van zijn contacten in Nantes.Nadler 2018, p. 39-41 Hanna Deborah, de moeder van Baruch, stierf op 5 november 1638, toen hij zes jaar oud was. Zij werd op ook Beth Haim begraven. Het gezin d'Espinosa bestond toen waarschijnlijk uit vijf kinderen: Miriam (1629-1651), Isaac (1631-1649), Baruch (1632-1677), Rebecca en Gabriël. Uit Michaëls derde huwelijk met de veertigjarige Esther de Solis op 28 april 1641 zijn geen kinderen bekend.Voor data zie website KB. Gearchiveerd op 23 januari 2022.
Jeugd Hanna Deborah schonk op 24 november 1632 in Amsterdam het leven aan Baruch. De datum is afkomstig van Colerus, een van zijn eerste twee biografen,De andere biograaf is Jean Maximilian Lucas, een protestantse vluchteling uit Frankrijk, die een bewonderaar van Spinoza was en beweerde hem persoonlijk gekend te hebben (J.M. Lucas: La vie et l'esprit de Mr Benoit de Spinosa, 1719). Colerus (Johannes Köhler) was een lutherse dominee uit Düsseldorf die juist Spinoza's ongelijk wilde aantonen. Hij woonde rond 1700 in hetzelfde huis in Den Haag waar Spinoza enige tijd had verbleven en ontleende veel gegevens voor zijn biografie aan gesprekken met Spinoza's vroegere huisbaas. (Nadler 2018, p. 50-51) maar er bestaan geen officiële documenten die dit bevestigen. Er is vroeger wel gedacht dat zijn geboortehuis op Vlooienburg stond, op de plaats van de Stopera, maar omdat hij behoorde tot de vrij welgestelde Sefardische Joden uit Spanje en Portugal, is het waarschijnlijker dat hij aan de overkant van de Houtgracht werd geboren. In de zijstraten van Vlooienburg woonden vooral de minder gefortuneerde Asjkenazim.Nadler 2018, p. 50-52 (geboorte), 23-25 & 136 (Asjkenazim)De vader van Baruch betaalde jaarlijks 130 gulden aan huur voor een huis op de Houtgracht, achter de Jodenbreestraat, eigendom van de goudleermaker Willem Kick. In: Stadsarchief Amsterdam transportaktenHij woonde niet op wat nu Waterlooplein 41 is, het zogenaamde Tapythuis, zoals soms wordt aangegeven.
Baruch kreeg een Joodse opvoeding. Thuis en op straat werd de Portugese taal gebezigd. Gebeden werd er in het Hebreeuws. Op school werd les gegeven in het Spaans, destijds de 'heilige taal' van wetenschap en letterkunde. De leerlingen leerden Hebreeuws door de Thora te reciteren en delen ervan in het Spaans te vertalen. Hoewel Spinoza het Nederlands goed beheerste, zou het Portugees de taal blijven waarin hij zijn gedachten het beste kon uitdrukken, want zo schreef hij in 1665 in een brief: "[Dat is] de taal, waar met ik op gebrocht ben."Nadler 1999, p. 63; Nadler 2018, p. 55-56, 72-73; de brief was gericht aan Willem van BlijenberghSpinoza's vader sprak waarschijnlijk enigszins gebrekkig Nederlands.
thumb|De Amsterdamse beurs bij de Dam in de tijd van Spinoza (Emanuel de Witte, De binnenplaats van de beurs in Amsterdam, 1653, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam)
Zijn moeder stierf toen hij zes jaar oud was. Hij stopte in 1649 met naar school gaan toen hij, na het overlijden van zijn oudste broer, in het handelsbedrijf van zijn vader ging werken. In 1650 trouwde een zus van Baruch, Miriam, met Samuel de Casseres, een rabbijn-in-opleiding.Ondertrouwregisters Stadsarchief Amsterdam Zij stierf het jaar daarop. Hun zus Rebecca sprong in om de verzorging van Miriams pasgeboren kind op zich te nemen.Nadler, Steven (1999), p. 86.
In oktober 1652 overleed Michaëls derde echtgenote Ester en in maart 1654 stierf Spinoza sr. zelf.Akevoth website dutchjewry.net; Michael Espinosa (25212), Ester de Soliz (25142), Mirjan (4583), Isaac (25170), Hana (25157), Rachel (25222), Isaak (25168), kind (25055). gearchiveerd Zijn firma had zwaar te lijden gehad onder de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog, en was aan het eind van zijn leven bijna failliet. Baruch nam samen met zijn broer Gabriël de handel in wijn, olijfolie, vijgen en amandelen over, maar de erfenis bleek vooral uit schulden te bestaan. Gabriël zou in 1664 de firma van de hand doen en via Barbados terechtkomen in Jamaica. Rebecca vertrok naar Curaçao.