Azerbeidzjan (uitspraak: ; Azerbeidzjaans: ), officieel de Republiek Azerbeidzjan (Azərbaycan Respublikası) is het grootste land in de Zuidelijke Kaukasus op de grens van Oost-Europa en West-Azië. Het grenst aan de Kaspische Zee in het oosten, Iran in het zuiden, Armenië in het westen, Georgië in het noordwesten en Rusland in het noorden. De Azerbeidzjaanse exclave Nachitsjevan grenst aan Iran in het zuid- en zuidwesten, Turkije in het westen en Armenië in het noordoosten. Ook tientallen eilanden in de Kaspische Zee behoren territoriaal gezien tot Azerbeidzjan.
De waterscheiding van de Grote Kaukasus, die het grootste deel van de noordgrens van Azerbeidzjan vormt, wordt traditioneel beschouwd als de grens tussen Europa en Azië. De Democratische Republiek Azerbeidzjan, de eerste democratische en seculiere republiek in de islamitische wereld, werd opgericht in 1918, maar in 1920 werd het land door de Sovjet-Unie heroverd.Tadeusz Swietochowski. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995. , p. 69.Reinhard Schulze. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. .
Azerbeidzjan herwon zijn onafhankelijkheid in 1991. In deze periode brak de oorlog in Nagorno-Karabach uit, waardoor Azerbeidzjan de controle verloor over Nagorno-Karabach en omliggende delen. In Nagorno-Karabach woonden vooral Armeniërs die de niet-erkende Republiek Artsach uitriepen. In 2023 werd Nagorno-Karabach weer onder Azerbeidzjaans gezag geplaatst na een korte militaire operatie. Azerbeidzjan is medeoprichter van de Organisatie van Turkse Staten.
Geschiedenis
Etymologie De naam Azerbeidzjan (verouderd; Atropatene) zou zijn afgeleid van Atropates,Minorsky, V.; Minorsky, V. "Ādharbaydjān (Azarbāydjān)." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P.Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. EncIslam.brill.nl.Encyclopedia Iranica, "Azerbaijan: Pre-Islamic History", K. Shippmann.Historical Dictionary of Azerbaijan by Tadeusz Swietochowski and Brian C. Collins. The Scarecrow Press, Inc., Lanham, Maryland (1999), . een Medische satraap (= gouverneur) die heerste over Atropatenef in Iraans Azerbeidzjan. De naam Atropates is weer afgeleid uit het Oud-Perzisch en betekent "beschermd door vuur". Azerbeidzjan (of Azerbaycan) betekent letterlijk vertaald het land van de eeuwige vlammen oftewel het land van vuur. Dit verwijst naar plekken waar gas uit het gesteente ontsnapt en soms spontaan ontbrandt. Deze natuurlijke fakkels branden al eeuwen. Ook de traditionele religie, het zoroastrisme, verwijst het naar het land van de eeuwige vlammen. Het heilige boek Avesta van het zoroastrisme noemt Azerbeidzjan een heilig land. In hoofdstuk FravashiYasht staat: âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide, wat vrij vertaald uit het Avestisch betekent; "wij bidden de Fravashi aan van de heilige Atare-pata".
Het gebied van de huidige republiek was in de oudheid bekend als Arran, en zou pas in de 20e eeuw de naam Azerbeidzjan krijgen.
De huidige republiek Azerbeidzjan vindt haar oorsprong in 1918, toen de Democratische Republiek Azerbeidzjan werd opgericht. De stichters van de republiek kozen voor de naam om zich te identificeren met Iraans Azerbeidzjan. De bedoeling hiervan was een claim te houden op het noorden van Iran, waar de meeste etnische Azerbeidzjanen leven.
Oudheid miniatuur|Petrogliefen in het Nationaal Park Gobustan, gedateerd op zo'n 12.000 jaar: het park is tot Werelderfgoed uitgeroepen door de UNESCO.
Het oudste bewijs van menselijke nederzettingen op het huidige grondgebied van Azerbeidzjan gaat terug naar het einde van de steentijd en is gerelateerd aan de Guruchaycultuur van de Grot van Azoch.National report on institutional landscape and research policy Social Sciences and Humanities in Azerbaijan. De culturen van het paleolithicum en de late bronstijd zijn terug te vinden in de grotten van Tağılar, Damcılı, Zar en Yataq-yeri en in de necropolis van Leylatepe en Saraytepe.
In de oudheid was het land bekend als Arran. De Scythen vestigden zich in de 9e eeuw v.Chr. in het gebied. Azerbaijan, US Library of Congress Country Studies. Na de Scythen vielen de Meden Azerbeidzjan binnen en beheersten het gebied ten zuiden van de Aras. Het land maakte deel uit van het Medische rijk, daarna van het rijk van de Perzische Achaemeniden. Dit leidde tot de verspreiding van het zoroastrisme.M. L. Chaumont, "ALBANIA" in Encyclopaedia Iranica. The Sasanian period. Rond 252-53 maakte Šāpūr I zichzelf heerser van Groot-Armenië, dat werd omgevormd tot een Sassanidische provincie; Koninkrijk Iberië en Kaukasisch Albanië werden kort daarna ook veroverd en geannexeerd.
Later werd Azerbeidzjan onder de naam Atropatene onderdeel van Alexander de Grotes Rijk en diens opvolger, het Seleucidische Rijk. De oorspronkelijke bewoners van het gebied, de Albaniërs, vestigden een onafhankelijke koninkrijk rond de 4e eeuw v.Chr. Gedurende deze periode werd het zoroastrisme verspreid in de Kaukasus en Atropatene.
Middeleeuwen miniatuur|links|De Maagdentoren uit de 11e eeuw, in de hoofdstad Bakoe, is ook UNESCO-Werelderfgoed.
In 252 na Chr. maakte het Sassanidische Rijk een vazalstaat van Kaukasisch Albanië. In de 4e eeuw riep koning Urnayr het christendom uit tot officiële staatsgodsdienst van Kaukasische Albanië. Ondanks talloze veroveringen door de Sassaniden en Byzantijnen, bleef Kaukasisch Albanië een soevereine entiteit in de regio tot de 9e eeuw. De Omajjidische Arabieren versloegen de Sassaniden en Byzantijnen en nadat ze de christelijke opstand onder leiding van prins Javanshir hadden neergeslagen in 667, maakten ze een vazalstaat van Kaukasisch Albanië. Tussen de 9e en 10e eeuw begonnen Arabische schrijvers het gebied tussen de rivieren Koera en Aras aan te duiden als Arran. Vanuit Basra en Koefa kwamen in die tijd rijke Arabieren naar het gebied, waar ze een elite van landeigenaren begonnen te vormen. Ira Lapidus, (1988) A History of Islamic Societies, p. 48. Cambridge University Press, Cambridge Toen kleine groepen Arabieren naar de steden Tabriz en Maragha van Iraans Azerbeidzjan trokken en de islam steeds verder doordrong, groeide het verzet en brak er tussen 816 en 837 een opstand uit onder leiding van de lokale zoastriër Babak. Afgezien van enkele gebieden waar het verzet nog lang bleef doorgaan, bekeerde het merendeel van de bevolking zich toch tot de islam. Nadat het Kalifaat van de Abbasiden zijn invloed verloren had, volgden andere islamitische clans die Azerbeidzjan gingen bewonen of overheersen, zoals de Sallariden, Sajiden, Sjaddadiden, Rawadiden en Boejiden. In het midden van de 11e eeuw werden de Arabieren verdreven door de Centraal-Aziatische Seltsjoeken, die het grootste deel van Zuidwest-Azië beheersten. Voor hun komst stroomden echter reeds nomadische Oğuzen het land binnen. De eerste Oguzische dynastie in het gebied waren de Ghaznaviden, die het gebied dat nu Azerbeidzjan wordt genoemd bezetten in 1030. Hiermee zette de turkificatie van Azerbeidzjan in, de West-Oguzische Turkse taal begon de eerdere Iraanse en Kaukasische talen te vervangen. Azerbeidzjan, US Library of Congress Country Studies
De Seltsjoeken beheersten hun gebieden door atabeys (Turks: atabegs), die in de praktijk vazallen vormden van de Seltsjoekse sultans en soms zelf de facto heersten over hun gebieden. Onder de Seltsjoeken volgde een opbloei van de Perzische literatuur door toedoen van lokale dichters als Nizami Ganjavi en Khaqani Shirvani. De daaropvolgende dynastie van de Mongoolse Jalayiriden duurde slechts kort en viel ten prooi aan de verwoestende veldtochten van Timoer Lenk. De heersende lokale dynastie van de Shirvansjah werd aangesteld als vazal van Timoers rijk en hielp hem in zijn strijd tegen de leider van de Gouden Horde, Tochtamysj. Na de dood van Timoer ontstonden er twee rivaliserende staten; Kara Koyunlu (het rijk van de zwarte schapen) en Ak Koyunlu (het rijk van de witte schapen), waarbij sultan Oezoen Hasan van Ak Koyunlu het gebied van Azerbeidzjan bestuurde. De lokale heersers van de Sjirvansjah-dynastie wisten als lokale heersers en vazallen tussen 861 en 1539 hun autonomie grotendeels te behouden.Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces, By Steven R. Ward, p. 43The evolution of middle eastern landscapes: an outline to A.D. 1840, Part 1840, By John Malcolm Wagstaff, p. 205The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, By Audrey L. Altstadt, p. 5Safavids and the rise of Shi'a IslamThe Caspian: politics, energy and security, By Shirin Akiner, p. 158
Moderne periode miniatuur|links|De Azerbeidzjaanse kanaten in de Zuidelijke Kaukasus en het noordelijke gedeelte van Perzië (18e-20e eeuw)Volgens een Engelstalige bron: "In Safavi times, Azerbaijan was applied to all the muslim-ruled khanates of the eastern Caucasian as well as to the area south of the Araz River as fas as the Qezel Uzan River, the latter region being approximately the same as the modern Iranian ostans of East and West Azerbaijan." Muriel Atkin, Russia and Iran, 1780-1828. 2nd. ed. Minneapolis: University of Minnesota Press Press, 2008,
Na de val van de SafawidenCornell, Svante E. . Uppsala: Department of East European Studies, April 1999. rond 1722 ontstonden verscheidene kleine de facto zelfstandige kanaten in het Azerbeidzjaans gebied. Het gebied werd in deze periode geregeerd door de Iraanse dynastieën van Afsharid en Zand en kort door de Kadjaren. De korte en succesvolle Russische campagne van 1812 werd afgesloten met het Verdrag van Gulistan een jaar later. De claims van de Sjah op een deel van de kanaten van de Kaukasus dat voorheen in Russisch – en daarvoor allemaal in Iraans – bezit was, werden verworpen op grond van het feit dat de Azerbeidzjaanse kanaten al lang de facto onafhankelijk waren vóór de Russische bezetting.Tadeusz Swietochowski. Russian Azerbaijan, 1905–1920, 2004, p. 5.
De kanaten oefenden controle uit over de internationale handelsroutes tussen Centraal-Azië en het Westen.Charles King. The ghost of freedom: a history of the Caucasus, 2008, p. 10. De kanaten verkeerden voortdurend in staat van oorlog onderling en konden zo geen vuist maken tegen de hen omringende mogendheden. Het Russische Rijk, dat door de Kaukasusoorlog zijn invloedssfeer steeds verder over de Kaukasus verspreid had, bereikte daarop ook het Azerbeidzjaans gebied. Aan de andere zijde verkreeg Nader Sjah, soms met behulp van de Russen, steeds meer macht en wist de Ottomanen terug te dringen uit de Kaukasus. Na de regeringsperiode van zijn opvolger Karim Khan kwam de dynastie van de Kadjaren in 1779 aan de macht.Tadeusz Swietochowski & Brian C. Collins, (1999) Historical Dictionary of Azerbaijan, The Scarecrow Press, Inc., Lanham, Maryland, VS, De Russische tsaren loerden echter op de Perzische bezittingen in de Kaukasus, hetgeen aanleiding gaf tot de Russisch-Iraanse Oorlogen, die uitmondden in het Verdrag van Gulistan (1813) en het Verdrag van Torkamanchai (1828). Bij het laatste verdrag werd Perzië gedwongen om het Kaukasische deel van het rijk (het Kanaat van Jerevan en Kanaat van Nachitsjevan en de overgebleven delen van het Kanaat van Talysh) op te geven en kwam Azerbeidzjan in handen van de Russen.Audrey Altstadt, (1992) The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule, Hoover Institution Press,
miniatuur|upright|Mammed Amin Rasulzade was een van de leiders van de Azerbeidzjan Democratische Republiek in 1918 en wordt gezien als een van de grondleggers van Azerbeidzjan.