thumb|300px|Het trolleyprobleem in een plaatje: de tram staat op het punt rechtdoor te gaan en een stel mensen te doden. De wissel omzetten doet een ander omkomen. Wat moet degene bij de wissel doen? Het trolleyprobleem is een gedachte-experiment en ethisch dilemma in de ethiek dat voor het eerst werd beschreven door Philippa Foot in 1967,, "The Problem of Abortion and the Doctrine of the Double Effect" in Virtues and Vices, Oxford, Basil Blackwell, 1978.(oorspronkelijk verschenen in Oxford Review, 5, 1967. maar is ook sterk behandeld in het werk van Judith Jarvis Thomson,, "Killing, Letting Die, and the Trolley Problem", 59, The Monist, 1976, p. 204-17., "The Trolley Problem", 94, Yale Law Journal, 1985, p. 1395-1415. Peter Unger, Living High and Letting Die, Oxford, Oxford University Press, 1996. en Frances Kamm., "Harming Some to Save Others", Philosophical Studies, 57, 1989, p. 227-60 (1989)

Hoewel er talloze varianten geformuleerd zijn van het trolleyprobleem, komt het algemeen op het volgende neer: persoon A kan een handeling verrichten die vele mensen kan helpen, maar door dit te doen wordt persoon B onterecht geschaad. De vraag is dan: onder welke omstandigheden is het moreel juist voor persoon A om de rechten van persoon B te schaden in functie van het welzijn van de groep?

Oorspronkelijke formulering De oorspronkelijke formulering van Philippa Foot van het trolleyprobleem gaat als volgt:

Binnen een utilitaristisch standpunt is de juiste keuze het opofferen van dit ene leven. Het is binnen dit perspectief niet enkel toelaatbaar, maar ook moreel gesproken de betere keuze (tegenover niets doen). Een alternatief standpunt is dat, omdat het morele kwaad al is geschied, de keuze om van spoor te veranderen ervoor zorgt dat men deelneemt aan dit morele kwaad. Hierdoor is men ten dele verantwoordelijk voor de dood van deze persoon, terwijl dit anders niemands schuld was. Een andere argumentatiestrategie is te wijzen op de onverzoenbaarheid van de waarde van menselijke levens: men kan simpelweg levens niet met elkaar vergelijken. Anderzijds kan men ook stellen dat simpelweg aanwezig zijn in deze situatie de persoon in kwestie met de morele plicht opzadelt om in te grijpen. Niet kiezen voor het spoor waarop de enkeling rondloopt, wordt dan gezien als een immorele daad.

Aangrenzende problemen Het oorspronkelijke trolleyprobleem heeft een hele reeks gelijkaardige gedachte-experimenten doen ontstaan die elk een ander aspect van dit moreel dilemma belichten. Hier volgen er een paar. De dikke man De variant over de dikke man werd geformuleerd door Judith Jarvis Thomson (trolley = tram):

Weerstand tegen deze variant lijkt veel groter te zijn dan in het oorspronkelijke geval; sommigen zijn geneigd om zelfs het ingrijpen hier af te zweren, terwijl ze het in het oorspronkelijke geval wel zouden doen. "Ethics and Intuitions", The Journal of Ethics, 2005. Dit heeft ertoe geleid om een morele distinctie te zoeken tussen deze twee gevallen.

Een verschil is dat men in het eerste geval niemand wil schaden - de schade is hier slechts een neveneffect van de hendel over te halen en de vijf mensen te redden. In het tweede geval daarentegen maakt het pijnigen van de dikke man integraal deel uit van het plan om de vijf mensen te redden. Het draait dus om de mate waarin men zelf betrokken is bij het morele kwaad. Thomson zelf betoogt dat het verschil ligt in het feit dat men in het eerste geval slechts schade verhindert, terwijl men bij de dikke man expliciet iemand kwaad berokkent die anders geen risico liep.

Het extra spoor De bewering dat het fout is om iemands dood te gebruiken om vijf mensen te redden, komt echter in de problemen bij het volgende geval:

Het enige verschil tussen dit geval en het oorspronkelijke geval is dat er een extra stuk spoor is toegevoegd, dat op zich toch een triviale toevoeging lijkt (zeker doordat de tram dit spoor normaal niet inslaat). Dus, als men oorspronkelijk besliste dat men de hendel moest overhalen, dan lijkt het intuïtief toch zo dat men in dit geval niet anders mag handelen. In dit geval is echter de dood van deze persoon een deel van het plan om deze vijf te redden.

Transplantatie Een alternatief geval, maar dan zonder tram, is ook geformuleerd door Judith Jarvis Thomson:

Externe links Should You Kill the Fat Man? Can Bad Men Make Good Brains Do Bad Things? The Trolley Problem as a retro video game

Categorie:Dilemma Categorie:Gedachte-experiment in de ethiek