thumb|Kaart van Nederlandse gemeenten anno 1812, ingekleurd op basis van het jaartal waarop deze zijn opgeheven. De geschiedenis van de gemeentelijke herindelingen in Nederland gaat terug tot het begin van de negentiende eeuw. Deze herindelingen worden vooral gedreven door een streven naar een minimumgrootte om de bestuurskracht te verhogen, maar geregeld ook vanwege de groei van een plaats. Aanvankelijk bleef het aantal herindelingen beperkt. Vanaf de jaren 1970 nam het aantal herindelingen toe, omdat men door decentralisatie meer bestuurskracht vereiste van gemeenten. Het aantal gemeenten is hierdoor teruggelopen van 1209 in 1851 naar 342 in 2023.
Achtergrond Definitie De in 1984 ingevoerde Wet algemene regels herindeling onderscheidt drie typen herindelingen. Bij een reguliere samenvoeging worden alle betrokken gemeenten opgeheven en een nieuwe opgericht. Bij een lichte samenvoeging worden niet alle betrokken gemeenten opgeheven, maar worden de opgeheven gemeenten geïntegreerd met de niet opgeheven gemeenten. Bij een grenswijziging worden er geen gemeenten opgeheven, maar wordt het grondgebied van gemeenten gewijzigd waarbij het inwoneraantal van minstens één betrokken gemeente met 10% af- of toeneemt.
Wijzigingen van gemeentegrenzen waarbij geen sprake is van een minimale toe- of afname van 10% inwoneraantal worden "grenscorrecties" genoemd in de wet en vallen erbuiten.
Geschiedenis
Op 1 mei 1798 werd voor het eerst het staatsrechtelijke begrip gemeente geïntroduceerd in Nederland, door de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk. In 1811, toen Nederland onder Eerste Franse Keizerrijk viel, werd een minimumaantal inwoners ingesteld van 500 inwoners voor een gemeente, met als streven 2000 inwoners. Ondanks de wens om gemeenten samen te voegen, lukte dit niet systematisch op Nederlands grondgebied. De gemeentewet van 1851 stelde een minimum in van 25 kiesgerechtigden per gemeenten, wat alleen belastingbetalende mannen waren.https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26331-1.html Binnen tien jaar verdwenen 74 gemeenten.
Het aantal gemeentelijke herindelingen nam snel toe vanaf 1970. Sinds de jaren 1970 heeft de Nederlandse overheid ingezet op decentralisatie, waarbij taken overgedragen werden aan de gemeenten. Omdat kleine gemeenten geacht werden onvoldoende bestuurskracht te hebben voor die taken, werd ingezet op het samenvoegen van gemeenten. Begin jaren 80 was daarom een inwoneraantal van minstens 5.000 nog de richtlijn bij herindelingen. In de jaren 90 kwamen er andere motieven bij. Door de discussie omtrent centrumgemeenten werd ook gekeken naar stedelijke en regionale voorzieningenniveau en stedenbouwkundige ontwikkelingen. Tijdens het kabinet-Kok II (1998-2002) werd het streven van het minimum aantal inwoners verhoogd naar 25.000.
Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen 2002 was Pim Fortuyn voor het afschaffen van gemeentelijke herindelingen. Onder invloed van de LPF besloot het kabinet-Balkenende I om herindelingen niet meer van bovenaf op te leggen. Geplande herindelingen werden afgelast en alleen de herindeling in de Achterhoek mocht doorgaan. Desalniettemin leidde dit beleid tijdens de kabinetten Balkenende (2002-2010) nauwelijks tot een daling van het aantal samenvoegingen.
Tijdens kabinet-Rutte II (2012-2017) werd wederom een groot aantal taken gedecentraliseerd, vooral in het sociaal domein. Minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk riep toen zelfs op tot een minimumaantal van 100.000 inwoners, maar moest dit later nuanceren.
Steun onder bevolking miniatuur|Het annexatiemonument - een grafsteen - in de voormalige gemeente Hoogland. Het fuseren van gemeenten is vaak weinig populair onder inwoners, vooral vanuit kleine gemeenten die bij grote gemeenten gevoegd werden. De mening van de bevolking werd in het verleden genegeerd, zelfs bij referenda. Een voorbeeld is de herindeling van Vleuten-De Meern bij Utrecht. In 1996 werd daar een volksraadpleging gehouden, waarin bij een opkomst van 83%, 98% van de bevolking zich tegen herindeling uitsprak. Toch vond per 1 januari 2001 de herindeling plaats.
Hoewel het huidige beleid erop gericht is dat herindelingen alleen plaatsvinden met goedkeuring van de gemeenten zelf, kan het toch nog voorkomen dat een gemeente tegen haar zin wordt heringedeeld, bijvoorbeeld als de zogenoemde 'bestuurskracht' van een kleine gemeente onvoldoende blijkt te zijn. Er gaan nog geregeld stemmen op voorstedelijke gemeenten in met name de Randstad (bijvoorbeeld Diemen, Rijswijk of Schiedam) desnoods gedwongen in te lijven bij grote steden.
Gevolgen Uit onderzoek van de Centrum voor onderzoek van de economie van de lagere overheden (Coelo) in 2014 bleek dat gemeentelijke herindelingen niet leidden tot kostenbesparingen. Na een herindeling daalt de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen met gemiddeld 2,5 procent.
Komende herindelingen Herindeling 1 januari 2027 Noord-Holland: Hilversum en Wijdemeren: Vanwege gebrek aan bestuurskracht van de verschillende gemeenten was de inzet van de provincie om per 1 januari 2021 Hilversum en Wijdemeren alsmede Huizen, Blaricum en Laren samen te voegen. In november 2018 is dit besluit ingetrokken in verband met het nieuwe herindelingskader van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.GS zetten streep door fusies in Gooi, Binnenlands Bestuur, 21 november 2018. Gearchiveerd op 18 november 2021. In 2023 heeft de gemeenteraad van Wijdemeren besloten toch te komen tot een gemeentelijke herindeling. De gemeente Stichtse Vecht bedankte daarvoor, maar Hilversum en Gooise Meren hebben wel verder onderzoek uitgevoerd. Op 10 juli 2024 namen de gemeenteraden van Hilversum en Wijdemeren het besluit om de fusie in gang te zetten. De gemeenteraden van Hilversum en Wijdemeren hebben op 27 maart 2025 het herindelingsadvies vastgesteld. Op 26 september 2025 is de ministerraad akkoord gegaan met de herindeling en is besloten het herindelingsontwerp voor advies door te sturen naar de Raad van State. Het wetsvoorstel is op 4 december 2025 ingediend bij de Tweede Kamer. Op 26 mei 2026 heeft de Tweede Kamer het wetsontwerp aangenomen. De Eerste Kamer heeft het voorstel op 7 juli 2026 aangenomen. De datum voor deze herindeling is 1 januari 2027.
Herindeling 1 januari 2028 Noord-Brabant: De gemeenten Best en Oirschot hebben besloten per 1 januari 2028 te fuseren tot de nieuwe gemeente Best-Oirschot. De gemeenteraden van beide gemeenten namen op 10 maart 2026 het definitieve besluit door in te stemmen met het herindelingsadvies. Eerder, in december 2025, hadden de raden al het herindelingsontwerp vastgesteld, waarna inwoners en organisaties gedurende acht weken hun zienswijze konden indienen. Als het verdere besluitvormingstraject bij provincie en Rijk volgens planning verloopt, vinden in november 2027 herindelingsverkiezingen plaats en start de nieuwe gemeente op 1 januari 2028.
Gemeenten die een herindeling verkennen of voorbereiden Gelderland: De gemeenten Doesburg, Duiven, Westervoort en Zevenaar werken toe naar de vorming van één nieuwe gemeente. De colleges van de vier gemeenten stelden in september 2026 het herindelingsontwerp Op weg naar De Liemers vast. De vier gemeenteraden behandelen het ontwerp op 16 november 2026. Als het wordt vastgesteld, ligt het van 17 november 2026 tot en met 12 januari 2027 ter inzage. De beoogde nieuwe gemeente telt ongeveer 95.000 inwoners en omvat zeventien steden en dorpen; De Liemers is als naam voorgesteld. De beoogde ingangsdatum is 1 januari 2029. De gemeenten Brummen en Rheden besloten begin 2026 verder te gaan met een bestuurlijke fusie. De nieuwe gemeenteraden bevestigden deze koers op respectievelijk 30 juni en 9 juli 2026 en gaven de colleges opdracht gezamenlijk een concept-herindelingsontwerp op te stellen. Dit ontwerp moet uiterlijk in de tweede helft van 2027 worden vastgesteld. Als beoogde fusiedatum geldt 1 januari 2029, waarbij de gemeenteraad van Rheden heeft bepaald dat zorgvuldigheid en kwaliteit van de besluitvorming zwaarder wegen dan het strikt vasthouden aan deze planning. De gemeente Rozendaal onderzoekt een mogelijke herindeling met Arnhem of aansluiting bij de toekomstige fusiegemeente van Brummen en Rheden. In 2026 werd een verkenning uitgevoerd naar de kansen, risico's en gevolgen van beide varianten. Een definitieve keuze voor een herindeling of fusiepartner was in september 2026 nog niet gemaakt.
Noord-Holland: De gemeenten Landsmeer en Purmerend rondden in 2026 een eerste verkenning naar een mogelijke herindeling af. Op 24 september 2026 namen beide gemeenteraden een positief voortgangsbesluit en besloten zij de verkenning in een tweede, verdiepende fase voort te zetten. Daarbij worden onder meer de financiële en organisatorische gevolgen, verschillen in beleid en dienstverlening en de uitkomsten van participatie onderzocht. Landsmeer gaat daarbij uit van een mogelijke lichte samenvoeging met Purmerend per 1 januari 2031. De gemeente Oostzaan besloot op 2 juli 2026 verkennende gesprekken met Purmerend te starten over een mogelijke bestuurlijke fusie. Een Burgeradviesraad had in maart 2026 een voorkeur voor Purmerend uitgesproken. Het besluit hield nog geen definitieve keuze voor een fusie in. De gemeenteraad van Purmerend stemde op 24 september 2026 in met het voeren van deze gesprekken. De gemeente Wormerland sprak op 30 juni 2026 een voorlopige voorkeur uit voor Purmerend als mogelijke fusiepartner en besloot verkennende gesprekken te laten voeren. Daarnaast verzocht de gemeenteraad Alkmaar om verkennende gesprekken te starten over een mogelijke aansluiting van Spijkerboor bij die gemeente. Er was daarbij nog geen definitief besluit genomen over een fusie of grenswijziging. Purmerend stemde op 24 september 2026 in met het voeren van verkennende gesprekken met Wormerland. De gemeenten Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo werken sinds 2017 ambtelijk samen in de Werkorganisatie BUCH. In april 2026 begonnen de vier gemeenteraden gezamenlijk een verkenning naar een mogelijke bestuurlijke fusie. Daarbij wordt onderzocht of er voldoende overeenstemming bestaat over de uitgangspunten en randvoorwaarden voor de vorming van één nieuwe gemeente. Iedere gemeenteraad neemt na afloop van de verkenning afzonderlijk een besluit over het vervolg.
Afgeblazen herindelingen sinds 2010 Gelderland: De gemeenten Doetinchem en Oude IJsselstreek onderzochten een fusie van de twee gemeenten per 1 januari 2016, maar begin 2013 zijn de plannen op de lange baan geschoven.Fusie Doetinchem en Oude IJsselstreek in koelkast, De Gelderlander, 5 februari 2013. Gearchiveerd op 6 april 2023. De meeste partijen in de gemeenteraad van Renkum concluderen vanwege de werkdruk en financiële problemen na onderzoek dat een fusie met Wageningen of Arnhem of opsplitsing van de gemeente de meest logische stap is. Op 26 november 2025 besloot de gemeenteraad dat een zelfstandige gemeente Renkum de enige wenselijke toekomstvariant is. Vanwege gebrek aan draagvlak gaat de fusie tussen Hattem, Heerde en Oldebroek niet door. De drie gemeenten koersten naar een fusie per 1 januari 2017.Oldebroek zet herindeling op laag pitje, Binnenlands Bestuur, 23 februari 2015. Gearchiveerd op 28 oktober 2021. De gemeenten Zaltbommel en Maasdriel hebben een onderzoek laten doen naar hoe toekomstige samenwerking vorm kan krijgen. Het onderzoek adviseerde om per 2020 over te gaan tot een herindeling. Het nieuwe college van burgemeester en wethouders in Zaltbommel, dat in 2018 is aangetreden, ziet een bestuurlijke fusie niet zitten.Een gemeente Bommelerwaard is nog ver weg Brabants Dagblad, 10 november 2018. Gearchiveerd op 8 augustus 2022.