Leuven (Frans: Louvain) is een centrumstad en gemeente in de Belgische provincie Vlaams-Brabant. Het is de hoofdstad van deze provincie en tevens de hoofdplaats van het bestuurlijke en gerechtelijke arrondissement Leuven. Leuven heeft een oppervlakte van 57,51 km² en heeft een bevolking van 105.357 inwoners (1 januari 2026).
Leuven ligt aan de Dijle en is onder meer bekend als de vestigingsplaats van de Katholieke Universiteit Leuven, de oudste universiteit in de Lage Landen, de multinational Anheuser-Busch InBev (historisch Brouwerij Artois, naderhand ook nog Interbrew en InBev geheten), de Boerenbond en het universitair ziekenhuis Gasthuisberg. Ook verscheidene spin-offs van de KU Leuven, zoals IMEC of Materialise, zijn gevestigd in de stad. Sint-Pieter is de patroonheilige van Leuven.
Toponymie Het toponiem Leuven wordt voor het eerst teruggevonden in de Annales Vedastini bij het jaar 884 als Luuanium (Luvanium).M. GYSSELING, Toponymisch woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226) (Bouwstoffen en studiën voor de geschiedenis en de lexicografie van het Nederlands. Vl. 1), I, s.l., 1960, 610. Ook Regino van Prüm vermeldt in zijn wereldkroniek in loco qui dicitur Lovon wanneer hij de gebeurtenissen uit 884 en 886 bespreekt."Reginonis chronicon", G.H. PERTZ ed., Monumenta Germaniae Historica. Scriptorum, I, Hannover, 1826, 594 en 596; E. VAN EVEN, Louvain dans le passé et dans le présent, Leuven, 1895, 9. Vanaf de zestiende eeuw kwam de huidige schrijfwijze in gebruik.
Er bestaan meerdere theorieën over de oorsprong van de naam: één beweert dat de naam opklimt tot de prehistorische taal die in de regio gesproken werd voor de germanisering (tweede eeuw v.Chr.). In aansluiting bij Caesar mag men deze taal 'Belgisch' noemen. In het 'Belgisch' werden nederzettingsnamen doorgaans met behulp van het suffix -iom, afgeleid van persoonsnamen. Leuven is daarvan een mooi voorbeeld. De naam klimt op tot Lubaniom, hetgeen afgeleid is van de persoonsnaam Lubanios die betekent "de geliefde". Deze is op zijn beurt afgeleid van de Indo-Europese wortel leubh-, "liefhebben".
Andere, oudere verklaringen, zoals dat de naam zou afstammen van de door Julius Caesar vermelde Levaci of van de naam van de legendarische Schotse prins Lupus (wolf of herder), die de stad gesticht zou hebben, worden al lang niet meer als mogelijkheid aanzien. Sommige auteurs zochten dan weer een verklaring in de Leuvense leuze Altyd God loven. In Leuven zou, volgens deze opvatting, tijdens de Oudheid een Marstempel gestaan hebben. Volgens de negentiende-eeuwse opvatting van Edward Van Even kwam Leuven daarentegen van twee Germaanse woorden: lo ("loofbos") en ven ("veen"). Zo zou Leuven "moeras in het bos" betekenen, wat meteen de plaats waar de stad gevestigd werd omschrijft.VAN EVEN, Louvain dans le passé et dans le présent, 10-11. Maurits Gysseling opperde tot slot dat de naam komt uit het oergermaans, waarbij lubanja- "het geliefde" betekent.GYSSELING, Toponymisch woordenboek, 611.
Geschiedenis
Geografie thumb|Kaart van Leuven rond 1699-1706. Leuven ligt op slechts 25 km afstand van Brussel, 45 km van de steden Antwerpen en Namen, en 65 km van de stad Luik. Andere dichtbijgelegen steden zijn Mechelen, Vilvoorde, Tienen, Diest en Aarschot. Leuven is daarnaast een van de meest heuvelachtige steden van Vlaanderen.
Deelgemeenten thumb|Gezicht op Leuven Leuven bestaat sinds 1 januari 1977 uit de volgende deelgemeenten: Heverlee, Leuven, Kessel-Lo en Wilsele. De woonkern Wijgmaal werd van Herent overgenomen, ook werden gedeeltes van de vroegere gemeenten Korbeek-Lo ("Leuvens Korbeek-Lo") en Haasrode ("Leuvens Haasrode") bij Leuven gevoegd. Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 Leuven (centrum) 5,70 32.375 5.683 24062A 1a Leuvens Korbeek-Lo 2,86 3.330 1.166 24062E 1b Leuvens Haasrode 2,38 174 73 24062E 2 Wilsele 8,94 10.478 1.172 24062B 3 Kessel-Lo 13,30 30.978 2.329 24062C 4 Heverlee 19,75 23.650 1.197 24062D 5 Wijgmaal 4,59 3.921 855 24062F
Demografie Demografische evolutie van deelgemeente Leuven
Bronnen: NIS en Stad Leuven - Opm: 1831 tot en met 1970=volkstellingen; 1976= inwonertal per 31 december; 2002 en later inwonertal per 1 januari
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 100 1992 85.573 100,0 1993 85.592 100,0 1994 86.328 100,9 1995 87.165 101,9 1996 87.132 101,8 1997 87.789 102,6 1998 87.907 102,7 1999 88.245 103,1 2000 88.014 102,9 2001 88.581 103,5 2002 89.152 104,2 2003 90.406 105,6 2004 89.777 104,9 2005 89.910 105,1 2006 90.706 106,0 2007 91.942 107,4 2008 92.692 108,3 2009 94.290 110,2 2010 95.463 111,6 2011 96.942 113,3 2012 97.656 114,1 2013 97.692 114,2 2014 98.292 114,9 2015 98.376 115,0 2016 99.288 116,0 2017 100.291 117,2 2018 101.396 118,5 2019 101.624 118,8 2020 102.275 119,5 2021 101.032 118,1 2022 102.236 119,5 2023 103.009 120,4 2024 104.009 121,5 2025 104.906 122,6 2026 105.357 123,1
Bezienswaardigheden
Leuven kent diverse bezienswaardigheden: Het stadhuis De Grote Markt Het Martelarenplein De collegiale Sint-Pieterskerk in Brabantse hooggotiek (1425-ca. 1500) Het Tafelrond, het derde (neo)gotische gebouw op de Grote Markt Het Fonske, een standbeeld aan de Sint-Pieterskerk De Fiere Margriet (een standbeeld) De Lakenhal (1317-1345) Meerdere colleges uit verschillende tijdperken, waaronder het Pauscollege (1523, 1786-1788), het Atrechtcollege, het Amerikaans College, het Collegium Trilingue, het Van Dalecollege, het Koningscollege, het Sint-Annacollege, het Villerscollege, het College van Premonstreit, het Hollands College, het Iers College, het Heilige Geestcollege, het Luiks College, het Divaeuscollege, het Sint-Ivocollege, het Luxemburgcollege, het Hogenheuvelcollege, het Vigliuscollege, het Justus Lipsiuscollege en Pedagogie De Valk De Sint-Michielskerk (1650-1666) De hooggotische Sint-Kwintenskerk De laatgotische Sint-Antoniuskapel, met grafcrypte van pater Damiaan De Universiteitsbibliotheek (1921-1929) op het Ladeuzeplein De Onze-Lieve-Vrouw-ten-Predikherenkerk De Sint-Jacobskerk Het Groot Begijnhof Het Klein Begijnhof De stadsschouwburg Het Arenbergkasteel De Hortus Botanicus Lovaniensis, beter bekend als de Kruidtuin De stadsbibliotheek Tweebronnen, oude Technische School RITO en Wittevrouwenklooster De Sint-Geertruikerk De Abdij van Keizersberg De Oude Markt Het station De abdij van Park Het Sint-Donatuspark Het Museum M van de hand van architect Stéphane Beel Het Monarkengraf en ringwalheuvel De Bondgenotenlaan en de Diestsestraat Tal van religieuze (onder andere kerken) en profane bouwwerken De Verloren Kosttoren De Handbooghof
Musea Op zondag 20 september 2009 openden de Belgische prinses Mathilde en de Nederlandse prinses Máxima het M - Museum in de binnenstad van Leuven. Het museum heeft een totale oppervlakte van 13.500 vierkante meter en een eigen collectie van ongeveer 46.000 werken. thumb|none|M - Museum
Japanse honingboom In de Naamsestraat staat op de binnenkoer van het Atrechtcollege een imposante Japanse honingboom. Deze boom werd geplant in de eerste helft van de 19de eeuw.
Natuur en landschap Leuven ligt op een hoogte van 24-62 meter. De belangrijkste waterloop is de Dijle, die van zuid naar noord door de stad loopt. Vanuit het noorden leidt het Kanaal Leuven-Dijle naar de stad. De Voer mondt in de stad uit in de Dijle. Vanuit het oosten komt ook de Molenbeek in de Dijle uit. In de stad zijn enkele parken, namelijk De Bruul, het Noormannenpark, het Sluispark, het Mariapark, het Dijlepark en de tuinen van de Abdij van Keizersberg. Daarnaast is er de Kruidtuin: de botanische tuin van de universiteit van Leuven.
Cultuur Leuven werd op 24 september 2025 geselecteerd in 2030 zich voor te stellen als Culturele hoofdstad van Europa.
Bijnamen De bijnamen van de Leuvenaars zijn Pietermannen en Koeienschieters. De eerste naam verwijst naar de inwoners van de oudste parochie (Sint-Pieter) en de tweede bijnaam verwijst naar het historische feit van 1691 toen de inwoners van Leuven op een zekere nacht het vuur op verdachte gestalten openden. De Leuvenaars werden op dat moment belegerd door de Fransen en waren in de waan dat ze op vijandige soldaten schoten. De volgende morgen bleek echter dat ze een kudde koeien hadden beschoten.Standbeelden in Leuven: de Koeieschieter. Gearchiveerd op 5 juli 2023.
De stad zelf werd door sommige van haar inwoners spottend aangeduid als Tobbackgrad,Evaluatie 20 jaar Tobbackgrad, Veto, 30 november 2015 Tobbackville of Louisville. Dit verwees naar het jarenlange burgemeesterschap van Louis Tobback. Voor zijn opvolger, Mohamed Ridouani, verzon de Vlaamse pers de bijnaam Mo-town.Leuven wordt Mo-town Het Belang van Limburg, 15 oktober 2018
Vanwege de eeuwenlange aanwezigheid van zowel de brouwerij Artois als het studentenleven wordt Leuven ook wel de bierhoofdstad van Vlaanderen/België genoemd.
Symbolen Vlag
De Leuvense vlag bestaat uit drie horizontale banden: rood, wit en rood. Volgens de legende zou dit verwijzen naar de slag tegen de Vikingen in 891. Arnulf van Karinthië bracht de Vikingen toen een verpletterende nederlaag toe. Tijdens de veldslag zou er zoveel bloed gevloeid zijn dat de twee oevers van de Dijle rood kleurden (de twee rode banden), waartussen de Dijle stroomde (de witte band). In werkelijkheid draagt de Leuvense vlag de kleuren van Neder-Lotharingen en is heraldisch niet ouder dan de dertiende eeuw. De vlag lijkt sterk op de Oostenrijkse vlag, die dezelfde oorsprong heeft.
Wapenspreuk De wapenspreuk van Leuven luidt: "Loven boven, altijd God loven."
Uitgaan Leuven is nationaal bekend om zijn uitgaansleven. Er zijn zeer veel uitgaansgelegenheden in de stad, overwegend cafés. De Oude Markt van Leuven wordt, vanwege zijn aaneenschakeling van kroegen, ook wel De Langste Toog van Europa genoemd. De donderdagavond (wegens het studentenleven), de vrijdagavond en de zaterdagavond zijn de drukste uitgaansmomenten. De Muntstraat profileert zich als het culinaire hart van de stad. De straat, die gedomineerd lijkt door Italiaanse restaurants, heeft na een grondige opknapbeurt ook stilaan een tweede adem gevonden. Ook telde Leuven enkele cafés speciaal voor holebi's, waar in 2018 alleen nog een café onder het Holebihuis Vlaams-Brabant van over is.Veto.be: Een holebigeschiedenis van Leuven, 20 mei 2017.
Evenementen Er worden verschillende jaarlijkse evenementen georganiseerd in Leuven, waaronder: Paasfeesten Leuven: folklorefestival met internationale groepen, tijdens het Paasweekend. Afrika Filmfestival (april-mei). Docville: internationaal festival gewijd aan de documentaire film (begin mei). Leuven in Scène (pinksterweekend). Mundo Moves Wereldfeest (eind mei of begin juni). Terrasfilms: gratis openluchtfilmfestival, projecties op twee grote schermen in het STUK (juni). Beleuvenissen: gratis muziekfestival met (inter)nationale artiesten, drie vrijdagen lang op drie pleinen in de stad. Atletiekmeeting voor Mon: atletiekwedstrijd eind juli. Vlaanderen Zingt: samenzangspektakel op de laatste zaterdag van de maand juli. M-idzomer, vier-daags muziek- en kunstenfestival eind juli of begin augustus Hapje-Tapje: eet- en drinkfestival in het centrum van Leuven (Grote Markt, Oude Markt, Muntstraat, 's Meiersstraat, Hogeschoolplein, Naamsestraat ...) (jaarlijks, eerste zondag van augustus).