thumb|Omvang volgens Charles Piot en Léon Vanderkindere De gouw Brabant of Brabantgouw was een gouw in het Frankische Rijk. Tussen 977 en 1033 raakte hij verdeeld tussen het latere hertogdom Brabant (onder meer Brussel en Tubeke), het latere graafschap Henegouwen (onder meer Halle en Aat) en het graafschap Vlaanderen (onder meer Aalst en Geraardsbergen).

Benaming Documenten uit de periode van ±700 tot ±1200 vermelden het gebied als pagus Bracbantensis en pagus Bragbantensis: de gouw (pagus) in de smalle strook (bant) met de vele broeken (brac en brag). Specifiek werd gedoeld op het langwerpige gebied tussen de Schelde (ten westen) en de Dijle (ten oosten). Dat werd doorsneden door talrijke moerassen, onder meer rond de Ronne, de Zwalm, de Dender, de Molenbeek/Vliet en de Zenne.

Geschiedenis Periode van ±650 tot ±850

De Brabantgouw was een van de gouwen in de periode na het hertogdom van Dentelinus. Historici vermoeden dat hij afgelijnd werd door de Schelde, de Rupel, de Dijle, de Lasne, het Kolenwoud en de Hene. Naarmate het Kolenwoud ontgonnen werd, kwam in het midden een nieuwe grens tot stand. Deze grens bleef bewaard als zuidgrens van het middeleeuwse aartsdiakonaat Brabant. Hij begon bij Hautrage en kronkelde voorbij Thieusies en Petit-Rœulx-lez-Braine. Tot aan de Lasne bleef hij ten zuiden van Virginal en Plancenoit, tot de oprichting van het bisdom Namen in 1559.

De 13e-eeuwse Genealogia ducum Brabantiae ampliata stelt dat Pepijn van Landen de eerste graaf van de Brabantgouw (en de Haspengouw) was. Diens echtgenote Ida en dochter Gertrudis schonken de streek rond Wambeek aan de abdij van Nijvel. Rond 688 liet Waldetrudis van Bergen Halle na aan het klooster van Bergen. Rond 800 viel de streek rond Sint-Pieters-Leeuw aan de abdij van Köln-Deutz. Op een onbekend tijdstip werd "Klein-Brabant" geschonken aan de abdij van Kornelimünster.

9e eeuw thumb|Het burggraafschap Brussel en de zuidelijke meierijen Terhulpen en Nijvel thumb|De burggraafschappen Aat en 's-Gravenbrakel binnen het graafschap Henegouwen

Vanwege de bevolkingstoename en het groeiende aantal landbouwnederzettingen werden veel gouwen al snel voorzien van bijkomende machtscentra. Zo waren ten tijde van het Verdrag van Meerssen (870) vier deelgraafschappen ontstaan, bovenop de hoger genoemde enclaves van de Kerk. Op basis van politieke en kerkelijke indelingen uit latere eeuwen wordt doorgaans uitgegaan van de volgende verdeling: Het graafschap Brussel, de voorloper van het burggraafschap Brussel. Het wordt soms ook "graafschap Ukkel" genoemd omdat daar het appelgerecht lag. In latere eeuwen was het gebied verdeeld in meierijen (Vilvoorde, Merchtem, Kapelle, Kampenhout en Rode), twee heerlijkheden (Asse en Gaasbeek) en twee "vrijheden" (Brussel en Grimbergen). Een graafschap rond Halle, waarvan de zuidwestelijke hoek uitgroeide tot het "burggraafschap 's-Gravenbrakel". Halle en diverse dorpen stonden onder voogdij van de graven van Bergen, de overige gedeelten vielen na 992 aan de graven van Leuven. In grote lijnen vielen Edingen, Halle, 's-Gravenbrakel en Kasteelbrakel onder Bergen. De meierij Terhulpen en de noordelijke uitloper van de meierij Nijvel vielen onder Leuven. Geregeld werden de grenzen betwist, onder meer in de periode 1182–1194. Het (mark)graafschap Ename, de voorloper van het burggraafschap Aalst. Dit graafschap viel in 1015 aan Reinier II van Bergen, maar deze droeg het in 1033 over aan Boudewijn IV van Vlaanderen. Deze overdracht zou weliswaar pas keizerlijke instemming krijgen rond 1062. Het graafschap Chièvres, de voorloper van het burggraafschap Aat. Het sterkte zich uit van de Hene tot de Ronne, en reikte landinwaarts tot Bever en Zinnik.

Zie landgraafschap Brabant voor het hypothetische graafschap rond Asse.

10e eeuw In het deelgraafschap Chièvres werd de burcht Mortagne in 931 veroverd door Arnulf I van Vlaanderen. Sindsdien stond Arnulf op gespannen voet met het Heilige Roomse Rijk, maar onder de heerschappij van Wichman IV van Hamaland als graaf van de Brabantgouw kwam het tot een toenadering. Arnulf huwelijkte zijn dochter Liutgarde uit aan Wichman en gaf haar de Gentgouw en de Waasgouw mee als bruidsschat. Toen Wichman zich terugtrok uit het politieke leven, werd de Brabantgouw toegewezen aan Godfried, reeds graaf van Verdun (966).

Door de veldtochten van Reinier en Lambert raakten de deelgraafschappen van elkaar gescheiden (977). Ename bleef bij Godfried, Chièvres viel aan Reinier IV, Brussel en Halle werden in leen gegeven aan Karel van Neder-Lotharingen. Een dochter van Karel, Gerberga, trouwde na 992 met Lambert I van Leuven. Volgens latere kronieken bracht zij het deelgraafschap Brussel (en de gebieden rond Halle) mee als bruidsschat. Lambert vergrootte zijn graafschap dus aanzienlijk, en werd automatisch voogd over de nabijgelegen abdij van Nijvel en diens bezittingen rond Wambeek.

11e eeuw In 1005 eiste Lambert de titel "hertog van Lotharingen", met militaire steun van Boudewijn IV van Vlaanderen die Ename kon innemen maar het weer ontruimde in 1012. Lambert zette de strijd verder maar sneuvelde tegen de Verduns tijdens de Slag bij Florennes (1015). Zijn oomzegger, Reinier II van Bergen, moest zich verzoenen met de Verduns. De vrede werd bezegeld door zijn huwelijk met een dochter van Herman van Verdun, die het markgraafschap Ename meekreeg als bruidsschat. Al in 1033 zou Reinier ingaan op een gebiedsruil, waardoor Boudewijn IV van Vlaanderen het fel begeerde markgraafschap terugkreeg. Hun gebiedsruil zou weliswaar pas keizerlijke instemming krijgen ten tijde van Boudewijn V van Vlaanderen.

Literatuur , "Quelques cadres territoriaux de l’histoire de Bruxelles (comté, ammanie, quartier, arrondissement)", Annales de la Société royale d’Archéologie de Bruxelles 38 (Brussel 1934) 5-45. , "Le pagus de Brabant", Bulletin de la Société belge d’études géographiques 5 (1935) 25-76. , "Pagus und Comitatus in Niederlothringen. Untersuchungen zur politischen Raumgliederung im früheren Mittelalter." Bonner Historische Forschungen 49 (Bonn 1983). , "Les pagi de la Belgique et leurs subdivisions pendant le Moyen Age." Mémoires couronnés et mémoires des savants étrangers publiés par l'Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique 39 (Brussel 1876) 1-260.

Verwijzingen

Categorie:Gouw in de Nederlanden Categorie:Hertogdom Brabant Categorie:Graafschap Vlaanderen Categorie:Graafschap Henegouwen