Antisemitisme is de discriminerende en racistische behandeling van Joden.
Het woord betekent letterlijk 'haat jegens Semieten'. Met antisemitisme wordt echter specifiek gedoeld op haat jegens mensen met een Joodse achtergrond, en niet op alle mensen die bijvoorbeeld een Semitische taal spreken. Joden hebben in de geschiedenis dikwijls te maken gehad met vijandigheid en haat, variërend van discriminerende overheidsmaatregelen tot georganiseerde moordpartijen, zoals pogroms en de Holocaust.
Antisemitisme wordt onderscheiden van anti-judaïsme, het afwijzen van de joodse religie of godsdienst, en antizionisme, het afwijzen van zionisme, de beweging die een Joodse staat nastreeft in het Beloofde Land. Het tegenovergestelde van antisemitisme is filosemitisme.
Volgens het Coördinatiecomité van Joodse Organisaties in België (CCOJB) leidt antisemitisme ertoe dat veel Joden niet in het openbaar voor hun afkomst of joodse religie durven uit te komen.wayback.archive.org - Het is gevaarlijk om met een keppeltje op straat rond te lopen, CCOJB, 4 januari 2008Joden voelen zich ontheemd in hun eigen Mokum, de Volkskrant, 1 november 2003
right|300px|thumb| Op deze prent van James Gilray uit 1763 is een aantal antisemitische en antikatholieke vooroordelen samengebracht.
Oorsprong Antisemitisme is een vorm van racisme. Het kan gebaseerd zijn op angst of uit afgunst, voortvloeiend uit vooroordelen, maar kan ook puur gebaseerd zijn op gevoelens van haat zonder duidelijke reden. Vooroordelen tegen Joden kunnen onder andere economisch, religieus, politiek of (biologisch-)racistisch gekleurd zijn en bijvoorbeeld worden geuit middels impertinente opmerkingen.
Economische vooroordelen zijn vaak gebaseerd op het argument dat Joden financiële macht zouden bezitten. Zij zouden alle banken bezitten en zouden hun neus ophalen voor handenarbeid. De oorzaak van het relatief hoge aantal Joden in de financiële markt lag er echter in dat de Joden in grote delen van Europa van de meeste beroepen werden uitgesloten. Tegenover een klein percentage succesvolle Joden stonden grote aantallen Joden die generatie op generatie in bittere armoede leefden.Simon Dubnow (1918), History of the Jews in Russia and Poland, Philadelphia Dergelijke vooroordelen worden overigens ook vaak gebruikt tegen Chinezen (als de 'Joden' van Zuidoost-Azië) door Indonesiërs, Vietnamezen en Thailanders.Lynn Pan (1994), Sons of the yellow emperor: a history of the Chinese diaspora, Kodansha Globe Christelijke religieuze vooroordelen zijn onder andere gebaseerd op de vermeende vijandige houding van Joden tegenover Jezus Christus en de eerste christenen. Dit speelde in de middeleeuwen sterk, maar komt nu minder voor. In de jaren 80 van de 20e eeuw kwam de familie Goeree nog met deze mening in het nieuws.OM bekijkt verboden artikel evangeliste Jenny Goeree, 6-9-2001, uit het Algemeen Dagblad Politieke vooroordelen zijn in het verleden onder andere gebaseerd op de stelling dat Joden eropuit zouden zijn de hele wereld te overheersen, onder andere gebaseerd op de Protocollen van de wijzen van Sion, ook al is dat uiteindelijk een vervalsing gebleken.Wolfgang Benz (2007), Die Protokolle der Weisen von Zion. Die Legende von der jüdischen Weltverschwörung, C. H. Beck, München Biologisch-racistische vooroordelen komen voort uit het denkbeeld dat de Joden minderwaardige mensen zouden zijn, en zijn gebaseerd op foutieve interpretaties van de genetica (Mendel), en pseudowetenschap. Dit kwam met name in Duitsland en Oostenrijk in de 19e en begin 20e eeuw voor. Men betoogde dat men Joden moest beletten zich voort te planten omdat ze het ras zouden 'degenereren'. Dit soort theorieën leidden uiteindelijk tot de excessen van het Derde Rijk. Ook allerlei andere vooroordelen werden of worden Joden voor de voeten geworpen. In de Middeleeuwen beweerde men bijvoorbeeld dat Joden de pest veroorzaakten. Dit zou af te leiden zijn uit het feit dat zij niet besmet raakten. De werkelijke reden bleek echter hun grotere mate van hygiëne, waardoor ze minder in contact kwamen met besmette vlooien en zich vaker ontsmetten.
Term en definities Eerste definities De term 'antisemitisme' is voor het eerst gedocumenteerd in 1860 bij de joodse oriëntalist Moritz Steinschneider. (1860), Hebräische Bibliographie. Blätter für neuere und ältere Literatur des Judenthums, vol. III, nr. 13, blz. 16 - Lees op Google Books: "Hoe meer het glanzende, dialectische en stilistische talent van Renan de lezer met zich meevoert, hoe groter de noodzaak om de consequenties, of juister de inconsequenties van zijn antisemitische vooroordelen te onthullen - die uiteindelijk ook niet zonder specifieke bijstelling konden blijven (zie hier blz. 336)." Het verschijnsel zelf is echter veel ouder dan de 19e eeuw. Steinschneider gebruikte het woord in een kort stuk waarin hij zijn steun uitsprak voor een artikel van Heymann Steinthal, die zich kritisch had uitgelaten over een werk van de Franse linguïst Ernest Renan., "Zur Charakteristik der semitischen Völker. Auf Anlaß von E. Renan, Nouvelles considérations sur le caractère général des peuples sémitiques (...)", in: Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft (ZfVS) 1/1860, blz. 330 Renan had Semieten beschreven als volkeren met een neiging tot monotheïsme, voortvloeiend uit gewelddadige en zelfzuchtige instincten., "Nouvelles considérations sur le caractère général des peuples sémitiques et en particulier sur leur tendance au monothéisme", in: Journal asiatique ou Recueil de Mémoires, d’extraits et de notices relatifs à l’histoire, à la philosophie, aux langues et à la littérature des peuples orientaux, februari-maart 1859, blz. 214-282 en april-mei 1859, blz. 417-450 Steinthal en Steinschneider bestreden dit concept omdat het gevaarlijke essentialisme ervan zou toelaten om Semieten weg te zetten als radicaal en onverbeterbaar anders. (2008), Du « caractère des peuples sémitiques » à une « science de la mythologie hébraïque » (Ernest Renan, Heymann Steinthal, Ignác Goldziher)", Revue Germanique Internationale, nr. 7, blz. 169-184
Tussen 1870 en 1880 ging Wilhelm Marr de term gebruiken voor een openlijk anti-Joodse campagne, onder andere in zijn Antisemitische Hefte uit 1879. Het overnemen van de wetenschappelijk klinkende term "Semiet" moest zijn onderneming objectiever doen lijken, maar zijn eigenlijke doelwit waren de Joden. In die tijd waren de Joden nog het enige Semitische volk dat prominent in Europa leefde. Van dat moment werd "antisemitisme" dus vereenzelvigd met "anti-Joods".
IHRA-werkdefinitie
In 2016 werd door de International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA) een werkdefinitie van antisemitisme aangenomen, kortweg "IHRA-definitie".Adoption of a Working Definition of Antisemitism. IHRA Fact Sheet, 31 mei 2016 Deze werd ontworpen door een coalitie van Joodse organisaties onder aanvoering van het American Jewish Committee (AJC).AJC Disappointed by OSCE Failure to Adopt Antisemitism Definition. AJC, 9 dec 2016. "AJC, the global Jewish advocacy organization, was instrumental in developing the definition [...] The definition is an educational tool and guide for civil society monitors and government authorities to help them better understand the problem and how to combat it." De definitie werd aangenomen door de landen die lid zijn van de IHRA, waaronder Nederland en België.About the IHRA working definition of antisemitism. IHRA, Engelse tekst + landen De definitie zou als handleiding moeten dienen voor maatschappelijke monitors en autoriteiten die antisemitisme bestrijden.About the IHRA Working Definition of Antisemitism. ADL (feb 2021 bekeken). "The IHRA Definition is an important tool for education and guidance on antisemitism. ... The definition should not be viewed as a substitute or replacement for existing laws. It is not a "charging authority.""
De IHRA-definitie wordt bekritiseerd vanwege de vage en onnauwkeurige formulering, en Nederland zou deze niet moeten overnemen.IHRA-definitie, waarom Nederland hem niet moet overnemen. Een Ander Joods Geluid, 12 sep 2018Thirty-nine words about antisemitism are splitting the Jewish community. Arno Rosenfeld, The Forward, 26 jan 2021Nieuwe definitie van antisemitisme om onrust te beteugelen nrc.nl, 25 maart 2021
Jerusalem Declaration of Antisemitism
Zowel Joodse als niet-Joodse organisaties maken zich zorgen over politisering van het begrip antisemitisme. Zij stellen dat de IHRA-definitie zodanig is geformuleerd, dat deze gemakkelijk kan worden gebruikt om legitieme kritiek op Israël en het opkomen voor Palestijnse rechten gelijk te stellen met antisemitisme. Zij menen dat dit juist de mondiale strijd tegen het antisemitisme ondermijnt.Internationale Joodse verklaring over BDS, Nederlandse versie. EAJG, 21 juli 2018. De Engelse oproep. "De strijd voor Palestijnse rechten gelijk stellen aan antisemitisme ondermijnt zówel de Palestijnse roep om vrijheid, gerechtigheid en gelijkheid áls de mondiale strijd tegen het antisemitisme." Naar aanleiding hiervan is een alternatieve definitie van antisemitisme ontwikkeld, de Jerusalem Declaration on Antisemitism (JDA) die in maart 2021 werd gepresenteerd en door meer dan 200 internationale wetenschappers is ondertekend.
"Nieuw antisemitisme" en Nexus Task Force
In de zeventiger jaren kwam de controversiële term nieuw antisemitisme in zwang als vormen van kritiek en vijandigheid jegens Israël.The ‘new antisemitism’ Antony Lerman, Open Democracy, 29 sep 2015 Meer specifiek werd het in twijfel trekken van de legitimiteit van de Joodse staat – aangeduid als 'delegitimering van Israël' – onder dit begrip geplaatst. In 1973 gebruikte de Israëlische minister Abba Eban de term 'nieuw antisemitisme' in een speech voor het American Jewish Congress om antizionisme gelijk te stellen met antisemitisme. Begin 21ste eeuw, na het mislukken van het vredesproces rond de Oslo-akkoorden en het uitbreken van de Tweede Intifada, verscheen er een vloed aan artikelen en boeken over 'nieuw antisemitisme'. Het centrale thema was antizionisme en de belastering van Israël.The Myth of the New Anti-Semitism. Brian Klug, The Nation, 15 jan 2004. "It goes like this: "Given the principle of self-determination for nations, the Jewish people have a right to their own state, like everyone else. To deny that right, especially if this means singling Jews out, is anti-Semitic."This argument assumes that Jews, or the Jewish people, constitute a nation in the relevant sense, the sense in which the principle of self-determination applies. But this question is no less a burning issue today–not least for Jews themselves–than it was in 1917, when the Conjoint Committee disputed it. (It has been disputed from the beginning of political Zionism in the late nineteenth century down to the present day.)"
De Nexus Task Force, opgericht in november 2019, “analyseert kwesties op het snijvlak van Israël en antisemitisme”. De groep publiceerde enkele basisdocumenten: Nexus Document, getiteld "Understanding Antisemitism at its Nexus with Israel and Zionism", en omschreven als "een hulpmiddel voor beleidsmakers en opinievormers voor het beoordelen van kwesties op het raakvlak van antisemitisme, Israël en zionisme"; Guide to Identifying Antisemitism in Debates about Israel.
Manifestaties en stereotypen thumb|180px|Een antisemitische Slowaakse propagandaposter uit de Tweede Wereldoorlog die lezers aanspoort om niet "een dienaar van de Jood" te zijn. Antisemitisme kan voortkomen uit verschillende ideologieën, zoals fundamentalistisch christendom, islam, nationalisme, racisme, nationaalsocialisme en fascisme, waarbij Joden of het jodendom als religie als tegenstander, vijand of verwerpelijke religie gezien worden (bijvoorbeeld als vijand van Christus of Allah, vreemdeling, kapitalist, communist enzovoorts).
Het anitsemitisme komt tot uiting in stereoptypische denkbeelden over joden. De volgende stereotypen worden onderscheiden: