Een kathedraal of dom is de kerk waar een bisschop zetelt. De benaming valt te herleiden tot ecclesia cathedralis, kerk van de zetel. Die zetel is de zetel van de bisschop, die aan de zijkant van het priesterkoor van de kerk staat opgesteld, in de vroegchristelijke kerk in de exedra of de koorapsis. (2005) Bouwkundige termen. Leiden: Primavera Pers. . Deze zetel heet in het Latijn cathedra. thumb|De Notre-Dame van Parijs vanuit het zuidoosten in 2015 thumb|400px|Schematische plattegrond van een kathedraal
Algemeenheden De kathedraal is de belangrijkste kerk van elk bisdom. Wanneer een kerk als kathedraal is gebouwd, uit dit zich vaak in de grootse bouw en versieringen. Soms heeft de kathedrale kerk ook de status van basiliek. In dat geval spreekt men van een kathedrale basiliek. Een voorbeeld is de Kathedrale Basiliek van Sint-Jan Evangelist in 's-Hertogenbosch.
Kathedralen komen dus voor binnen de kerkgenootschappen waar sprake is van een hiërarchische organisatie met bisdommen. Dit geldt onder meer voor de Rooms-Katholieke Kerk, de Oud-Katholieke Kerk, de Grieks-Orthodoxe Kerk, de Russisch-Orthodoxe Kerk, de Anglicaanse Kerk en de Lutherse Kerk. In sommige landen wordt het woord dom gebruikt voor een kathedraal. Dit woord is via het Franse “dôme” afgeleid van het Latijnse domus, dat huis betekent in de zin van domus Dei (huis van God). Met het Engelse “dome” (koepel) heeft het woord dom niets te maken, wel met het Italiaanse “duomo”. (1997) Etymologisch Woordenboek. Utrecht/Antwerpen: Van Dale Lexicografie, p. 228.
In de oosters-orthodoxe kerken wordt de kerk van een metropoliet (bisschop) aangeduid als metropool. Het Russisch-Oekraïense woord sobor (“verzameling”) wordt ook vaak gebruikt voor bisschoppelijke kerken, maar slaat ook op kerken van andersoortige geestelijken (zoals kloosterkerken).
In de loop van de geschiedenis zijn sommige bisdommen opgeheven (of in ontkerstende landen gereduceerd tot titulaire bisdommen in partibus (infidelium)), maar de hoofdkerken van deze voormalige bisdommen worden vaak nog als kathedraal aangeduid in het spraakgebruik. Ook wordt het woord kathedraal soms oneigenlijk gebruikt voor elke grote kerk, ook als deze niet aan een bisdom verbonden is (geweest).
Kathedralen in Europa Kathedralen in België thumb|De Sint-Romboutskathedraal in Mechelen Van de huidige rooms-katholieke kathedralen in België is alleen die van Doornik als zodanig gebouwd. De overige waren collegiale kerken of parochiekerken voordat ze tot kathedraal werden verheven. De oorspronkelijke kathedraal van Luik, de Sint-Lambertuskathedraal, is tijdens de Franse Revolutie in 1794 afgebroken. Ook Tongeren heeft in de vierde eeuw korte tijd een kathedraal gehad, als voorloper van die van Luik.
De huidige negen rooms-katholieke kathedralen in België zijn: Aartsbisdom Mechelen-Brussel: Sint-Romboutskathedraal te Mechelen (sinds 1559, als hoofdkathedraal) Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele te Brussel (sinds 1961, als cokathedraal) Bisdom Antwerpen: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (1559-1803 en sinds 1961) Bisdom Brugge: Sint-Salvatorskathedraal (sinds 1834) Bisdom Doornik: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (sinds de zesde eeuw) Bisdom Gent: Sint-Baafskathedraal (sinds 1559) Bisdom Hasselt: Sint-Quintinuskathedraal (sinds 1967) Bisdom Luik: Sint-Pauluskathedraal (sinds 1801) Bisdom Namen: Sint-Aubankathedraal (sinds 1559)
Nog bestaande voormalige kathedralen, ook wel protokathedralen genoemd, zijn: Ieper: Sint-Maartenskathedraal van het voormalige bisdom Ieper (1559-1801) Malmedy: HH. Petrus, Paulus en Quirinuskathedraal van het voormalige bisdom Eupen-Malmedy (1920-1925)
Verdwenen kathedralen zijn: Brugge: Sint-Donaaskathedraal, afgebroken in 1799 onder Franse bezetting Luik: Sint-Lambertuskathedraal, afgebroken in 1794 onder Franse bezetting
Naast de rooms-katholieke kathedralen bestaat er in België een Grieks-orthodoxe kathedraal: Aartsbisdom Brussel: Kathedraal van de Heilige Aartsengelen (sinds 1969)
Kathedralen in Nederland miniatuur|De Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch thumb|De Sint-Catharinakathedraal in Utrecht Van de huidige rooms-katholieke kathedralen in Nederland zijn alleen die van Haarlem en 's-Hertogenbosch als zodanig gebouwd. De meeste andere kathedralen waren parochiekerken of collegiale kerken voordat ze tot kathedraal werden verheven. Tot 1559 was de Dom van Utrecht de enige kathedraal in de Noordelijke Nederlanden. Zij is echter al sinds 1580 geen kathedraal meer, omdat de kerk sindsdien protestants is.
De Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch is de enige middeleeuwse kathedraal in Nederland die nog actief is. Het is tevens de grootste kathedraal van Nederland.https://www.nd.nl/geloof/katholiekinside/1026499/toren-sint-jan-in-den-bosch-in-de-steigers. Gearchiveerd op 22 september 2021. In Maastricht heeft van de vierde tot zevende eeuw ook de zetel van een bisschop gestaan, vermoedelijk in een voorganger van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek.
De huidige acht rooms-katholieke kathedralen in Nederland zijn: Aartsbisdom Utrecht: Sint-Catharinakathedraal (sinds 1853); Bisdom Breda: Sint-Antoniuskathedraal (1853-1875 en sinds 2001); Bisdom Groningen-Leeuwarden: Sint-Jozefkathedraal (sinds 1981); Bisdom Haarlem-Amsterdam: Kathedrale basiliek Sint Bavo (sinds 1898); Co-kathedrale basiliek van de Heilige Nicolaas (sinds 2025); Bisdom 's-Hertogenbosch: Sint-Janskathedraal (sinds 1559); Bisdom Roermond: Sint-Christoffelkathedraal (1661-1801 en sinds 1853); Bisdom Rotterdam: HH. Laurentius- en Elisabethkathedraal (sinds 1967).
Nog bestaande voormalige kathedralen zijn: Utrecht: Dom (tot 1580); Breda: Michaëlkerk (1968-2001); Deventer: Lebuinuskerk (1559-1580); Groningen: Martinikerk (1559-1594); Haarlem: Sint-Bavokerk (1559-1578); Haarlem: Sint Josephkerk (1853-1898).
Verdwenen kathedralen zijn: Breda: Barbarakerk (1875-1968); Groningen: Sint-Martinuskerk (1956-1981); Leeuwarden: Sint-Vituskerk van het voormalige bisdom Leeuwarden (1559-1580); Middelburg: Sint-Pieterskerk (Noordmonsterkerk) van het voormalige bisdom Middelburg (1559-1579); Roermond: Heilig-Geestkerk (1559-1661); Rotterdam: Sint-Ignatiuskerk aan de Westzeedijk (1956-1967 als Sint-Laurentiuskathedraal).
Naast de rooms-katholieke kathedralen bestaan er in Nederland twee oud-katholieke kathedralen: Aartsbisdom Utrecht: Sint-Gertrudiskathedraal; Bisdom Haarlem: kathedraal Sint Anna en Maria.
Kathedralen in Italië Italië heeft met 227 kathedralen na Brazilië het grootste aantal katholieke kathedralen.
Tot de bekendste behoren:
Katholieke kathedralen in Duitsland
Daarboven telt Duitsland een katholiek legerbisdom en een exempt apostolisch exarchaat van de Oekraïense geünieerden (Byzantijnse ritus; ook voor Scandinavië) met eigen kathedraal te München
Katholieke kathedralen in Frankrijk
Daarboven is er onder meer een kathedraal volgens de Armeense ritus, Sainte-Croix-de-Paris
Kathedralen in Iberië Spanje Spanje telt 77 katholieke kathedralen, waaronder:
Portugal Portugal telt 20 sé ('zetel') katholieke kathedralen (en 2 co-kathedralen), waaronder de patriarchale van Lissabon en die van de andere aartsbisdommen Évora (de enige met de status van basiliek) en Braga.
Kathedralen op de Britse eilanden Het Verenigd Koninkrijk heeft een grote katholieke minderheid, maar de officiële religies zijn anglicaans in Engeland en Wales, presbyteriaans in Schotland.
Aartsbisdommen van de Anglicaanse Kerk Kathedraal van Canterbury (Kantelberg) Kathedraal van York Kathedraal van Armagh
Bisdommen van de Anglicaanse Kerk
Aartsbisdommen van de Rooms-Katholieke Kerk Kathedraal van Westminster Kathedraal van Southwark (in Londen) Kathedraal van Birmingham (de enige basiliek op de Britse archipel) Kathedraal van Cardiff Kathedraal van Glasgow Metropolitane Kathedraal van Liverpool Kathedraal van St.Andrews & Edinburgh
Enkele suffragane bisdommen van de Rooms-Katholieke Kerk Kathedraal van Bristol Kathedraal van Wrexham
Daarboven telt het Verenigd Koninkrijk een katholiek legerbisdom, met eigen kathedraal te Aldershot (in Hampshire), en een exempt apostolisch exarchaat van de Oekraïense geünieerden (Byzantijnse ritus), met eigen kathedraal te Londen.
Telt Schotland ook negen vroegere katholieke kathedralen dat sinds 1560 presbyteriaanse parochiekerken, en geen kathedralen meer zijn, waaronder: Kathedraal van Aberdeen Kathedraal van Edinburgh Kathedraal van Glasgow Kathedraal van Kirkwall
Het heel eiland van Ierland (beide de Republiek Ierland en Noord-Ierland) telt 26 katholieke bisdommen, en elf anglicaanse bisdommen (Kerk van Ierland).
Kathedralen in Noordse landen Omdat ze massaal protestants werden zijn de meeste katholieke kathedralen er overgedragen tot de lutherse kerk of buiten gebruik. Nog in dienst is telkens één Roomse kathedraal in Denemarken, IJsland, Noorwegen, Zweden en Finland.
Er zijn vijftien lutherse kathedralen in Zweden, twaalf in Denemarken, elf in Noorwegen, tien in Finland. IJsland en de Faeröer hebben elk één.
Enkele kathedralen in Rusland Tot de belangrijkste kathedralen (sobora, doorgaans Russisch-orthodox) van Rusland behoren: in Moskou: Oespenski-kathedraal, in het Kremlin; uit de 15e eeuw, een van de belangrijkste kerken van het land Kathedraal van de Voorbede van de Moeder Gods (Basiliuskathedraal) aan het Rode Plein; uit de 16e eeuw, een van de meest beeldbepalende kerken van Rusland Christus-Verlosserkathedraal, uit de 20e eeuw, de grootste kerk van Rusland en de grootste Russisch-orthodoxe kerk ter wereld Kazankathedraal (Sint-Petersburg), uit de 19e eeuw Izaäkkathedraal (Sint-Petersburg) , uit de 19e eeuw Drievuldigheidskathedraal (Sint-Petersburg) Sofiakathedraal (Novgorod), in het Kremlin van Veliki Novgorod; uit de 11e eeuw, zetel van de aartsbisschop Oespenski-kathedraal (Vladimir), uit de 12e eeuw, de moederkerk van Rusland in de 13e en 14e eeuw Demetriuskathedraal (Vladimir), uit de 12e eeuw
Rusland telt ook katholieke kathedralen: in Moskou, Irkoetsk, Novosibirsk en Saratov.
Kathedralen in andere Europese ex-Sovjetrepublieken Katholieke kathedralen zijn er doorgaans zeldzaam: vier in Wit-Rusland, zeven in Litouwen, vier in Letland, één in Estland, één in Moldavië, één in Georgië. Enkel Oekraïne telt er twaalf, maar dat is een 'nationale' geünieerde kerk. Lutherse kathedralen zijn ook er doorgaans zeldzaam: drie elk in Estland en Letland.
De Orthodoxe kerken zijn er behalve in het Balticum sterk verweven met de nationale identiteit Kathedraal van Etsjmiadzin in Armenië, naar verluidt de oudste kathedraal ter wereld Svetitschoveli-kathedraal in Georgië
Kathedralen in ex-Joegoslavische landen Kroatië telt zestien katholieke kathedralen, Servië zeven, Montenegro twee, Slovenië zes, Bosnië en Herzegovina en Noord-Macedonië elk een.
Kathedralen in andere Europese ex-Oostbloklanden Er zijn veertien katholieke kathedralen in Hongarije, 44 in Polen, negen in Tsjechië, twaalf in Slowakije, twaalf in Roemenië, drie in Bulgarije. Het overwegend islamitische Albanië telt toch vier katholieke kathedralen.
Beroemd zijn: Slowakije: de Sint-Elisabethkathedraal van Košice Tsjechië: de Sint-Vituskathedraal (Praag) Hongarije: de Sint-Adalbertkathedraal
Kathedralen in andere Europese landen thumb|Kathedraal van Fortaleza De miniatuurstaatjes Andorra, Gibraltar, Liechtenstein, Monaco en San Marino hebben elk één katholieke kathedraal, de vroegere Johannieters-staat Malta twee. Vaticaanstad is een uniek geval als zetel van de paus, een soevereine enclave in de Italiaanse hoofdstad Rome.
Oostenrijk telt elf katholieke kathedralen, Zwitserland acht.
Griekenland heeft acht katholieke kathedralen, Cyprus geen, maar beide zijn overwegend Grieks-orthodox.
Beroemd zijn: Stephansdom (Wenen) Kathedraal van Lausanne Kathedraal van Monaco