miniatuur|Freek Vonk op Madagaskar met een bonte maki, tijdens de tv-opnames van zijn serie Freeks Wilde Wereld in 2024. miniatuur|Freek Vonk met een Mertens-watervaraan in het Noordelijk Territorium van Australië, tijdens de tv-opnames van zijn programma Freeks Wilde Wereld in 2025.
Freek Jacobus Vonk (Dordrecht, 24 februari 1983) is een Nederlandse evolutiebioloog, televisiepresentator en bijzonder hoogleraar.
Jeugd Vonk groeide op in zijn geboortestad Dordrecht, en was als kind al gek op dieren. Hij kocht zijn eerste slang op zijn veertiende en had een jaar later al honderd slangen in huis. Al zijn geld ging op aan dieren, voer en boeken. Vonk doorliep tot zijn achttiende het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs aan het Titus Brandsma College. Na het afronden van het VWO ging Freek biologie studeren aan de Universiteit Leiden. Ook verhuisde hij naar Den Haag, waar hij nog steeds woont.
Wetenschappelijke carrière Tijdens zijn opleiding specialiseerde Vonk zich in de evolutiebiologie van reptielen en het gif van slangen. In 2008 behaalde Vonk het doctoraalexamen in de biologie, de voorloper van het huidige masterdiploma. In datzelfde jaar kreeg Vonk een Toptalentbeurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek ter waarde van 180.000 euro waarmee hij zijn promotieonderzoek financierde. Vonk promoveerde op 6 september 2012 aan de Universiteit Leiden op het proefschrift 'Snake Evolution and the Application of Snake Venom'.
Tussen 2012 en 2014 werkte Vonk als postdoctoraal onderzoeker bij de onderzoeksgroep Moleculaire Ecologie en Evolutie aan Bangor University in Wales. In 2014 ontving hij van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek een VENI-subsidie van 250.000 euro om zijn onderzoek naar de eigenschappen van slangengif voort te zetten. Vanaf datzelfde jaar werkt hij als wetenschappelijk onderzoeker bij de afdeling Vertebrate Evolution, Development and Ecology van Naturalis Biodiversity Center in Leiden, en daar is hij nog altijd werkzaam.
Sinds 2020 bekleedt Vonk een bijzondere leerstoel aan de Vrije Universiteit Amsterdam, waar hij als hoogleraar Evolutionaire Biochemie verbonden is aan de afdeling Scheikunde & Farmaceutische Wetenschappen.Freek Vonk zoekt als bijzonder hoogleraar naar medicijnen tegen slangengif. Gearchiveerd op 29 oktober 2021. Deze leerstoel betekende het twaalfde hoogleraarschap voor Naturalis.
Wetenschappelijke publicaties Volgens PubMed en Google Scholar heeft Vonk 57 wetenschappelijke artikelen gepubliceerd in diverse internationale tijdschriften, waaronder Nature, Science, Cell en PNAS. Enkele noemenswaardige publicaties zijn de volgende.
In 2006, tijdens zijn studie, publiceerde Vonk als mede-auteur zijn eerste wetenschappelijke artikel in het wetenschappelijk tijdschrift Nature. In deze publicatie stellen Vonk en zijn collega’s een nieuwe evolutionaire groep van reptielen voor: de Toxicofera. Deze clade omvat verschillende lijnen van schubreptielen waarvan werd aangetoond dat zij een gedeelde evolutionaire oorsprong van gifklieren hebben.
In 2008, wederom tijdens zijn studie, publiceerde Vonk zijn tweede wetenschappelijke artikel. Ditmaal als eerste auteur, en opnieuw in Nature. In deze publicatie beschrijven Vonk en zijn collega’s hoe verschillende typen giftanden bij slangen zich in de loop van de evolutie hebben ontwikkeld. Door de embryonale ontwikkeling van het gebit bij diverse slangengroepen gedetailleerd in kaart te brengen en onderling te vergelijken, toonden zij aan dat alle typen giftanden ontstaan uit hetzelfde soort tandvormend weefsel achter in de bek. Het onderzoek liet zien dat de uiteindelijke positie van de giftanden, voorin of achterin de slangenbek, samenhangt met verschillen in de groei van de kaak tijdens de embryonale ontwikkeling. Bij slangensoorten met giftanden voorin de bek verschuiven deze tanden tijdens de ontwikkeling naar voren door de snelle groei van de bovenkaak, terwijl zij bij andere soorten op hun oorspronkelijke positie blijven. Dit onderzoek gaf meer duidelijkheid over hoe giftanden en gifklieren bij slangen zijn ontstaan en waarom ze per soort verschillen.
In 2012 publiceerde Vonk gelijktijdig twee artikelen in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. In deze studies werden de volledige genomen van respectievelijk de koningscobra en de tijgerpython beschreven en geanalyseerd. Deze publicaties vormden een belangrijke bijdrage aan het genetisch onderzoek naar slangen, doordat zij nieuw inzicht gaven in de evolutionaire basis van eigenschappen zoals gifproductie, zintuiglijke aanpassingen en andere fysiologische kenmerken.
In 2019 was Vonk mede-auteur van een PNAS-publicatie waarin het eerste genoom van de solenodon werd beschreven en geanalyseerd. De solenodon is een zeldzaam, nachtactief zoogdier met een unieke evolutionaire positie binnen de zoogdieren.
Begin 2020 publiceerde Vonk samen met onder anderen de Nederlandse stamcelbioloog Hans Clevers van het Hubrecht Institute in Utrecht een wetenschappelijk artikel in Cell, waarin de onderzoekers beschreven hoe ze voor het eerst slangengifklieren in het laboratorium hadden gekweekt als organoïden, miniatuurversies van organen die uit stamcellen groeien. Door gifklierweefsel van slangen in vitro te laten uitgroeien tot functionele organoïden konden ze voor het eerst de productie van slangengif op celniveau bestuderen zonder afhankelijk te zijn van levende slangen. Het onderzoek liet zien dat de gifklier bestaat uit verschillende gespecialiseerde celtypen die elk specifieke toxines produceren, wat een nieuw licht wierp op de cellulaire organisatie van gifproductie bij slangen. Bovendien bleek dat de samenstelling van het gif kon worden beïnvloed door groeifactoren aan te passen. Het onderzoek leverde nieuwe inzichten op in de genetische regulatie van gifproductie en de evolutionaire ontwikkeling van gifklieren bij reptielen. Daarnaast opende de studie mogelijkheden voor toekomstig medisch en biotechnologisch onderzoek, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van antigif.
In 2021 publiceerde Vonk samen met een internationale onderzoeksgroep in het tijdschrift Nature Scientific Reports een studie over het eerste gedocumenteerde geval van voortplanting zonder seks (parthenogenese) bij een koningscobra. In dit onderzoek werd aangetoond dat een vrouwtje zonder tussenkomst van een mannetje nakomelingen had voortgebracht. De studie leverde belangrijke inzichten op in de voortplantingsbiologie van reptielen en liet zien dat parthenogenese ook bij deze sterk gespecialiseerde gifslang kan voorkomen.
Vonk heeft ook twee nieuwe slangensoorten beschreven:
In 16 juli 2018 publiceerde Vonk als mede-auteur in het wetenschappelijke tijdschrift Zootaxa de beschrijving van een nieuwe Australische slangensoort, Vermicella parscauda. Vonk vond deze slang tijdens opnames van zijn televisieprogramma in Weipa, Noord-Australie. Het onderzoek toonde aan dat het ging om een tot dan toe onbeschreven soort binnen het geslacht van de bandy-bandy’s, een groep middelgrote, nachtactieve en gravende slangensoorten die vooral andere slangen eten.
Op 19 februari 2024 publiceerde Vonk met 14 andere wetenschappers in het wetenschappelijk tijdschrift Diversity de beschrijving van een nieuwe soort groene anaconda, Eunectes akayima, oftewel de Noordelijke groene anaconda. Op 18 juli 2024 publiceerde dezelfde onderzoeksgroep een tweede artikel, waarin eerdere omissies en taxonomische onduidelijkheden uit de eerste publicatie werden verduidelijkt en in overeenstemming gebracht met de Internationale Code voor Zoölogische Nomenclatuur (ICZN).
Televisieprogramma's 2012: Freek op Safari, een educatief jeugdprogramma bij de VPRO, uitgezonden op NPO Zapp. 2012–2013: Freek in het wild, een educatief jeugdprogramma bij de VPRO, uitgezonden op NPO Zapp. 2014–heden: Freeks Wilde Wereld, een educatief jeugdprogramma bij de VPRO, uitgezonden op NPO Zapp. In het programma neemt Vonk jonge kijkers mee naar uiteenlopende plekken in de wereld om dieren in hun natuurlijke leefomgeving te tonen. In elke aflevering staat een diersoort of leefgebied centraal, waarbij hij toelicht hoe dieren leven, jagen, zich voortplanten en zich hebben aangepast aan hun omgeving. In november 2025 werd het veertiende seizoen van dit programma uitgezonden. 2014: Freek Vonk in Australië, een achtdelige natuur- en documentairereeks voor volwassenen bij BNNVARA, uitgezonden op NPO 3. In de serie ging Vonk op expeditie in onder meer woestijngebieden, tropische regenwouden en langs de kust, waar hij kenmerkende Australische diersoorten en hun leefomgeving onderzocht. 2014: DWDD University, een hoorcollege van een uur over ‘Gif in het dierenrijk’ bij BNNVARA, uitgezonden op NPO 1 en bekeken door circa 1,5 miljoen kijkers. 2014: De Nationale Wetenschapsquiz Junior, een programma van de VPRO en uitgezonden op NPO 3, waarin Vonk basisschoolleerlingen vragen stelde over wetenschap. 2015: Freek tegen de Stropers, een vierdelige natuur- en documentairereeks voor volwassenen bij BNNVARA en uitgezonden op NPO 3, waarin Vonk zich richt op de illegale jacht op neushoorns. In de serie volgt hij de strijd tegen stroperij van dichtbij en laat hij zien hoe stropers te werk gaan, welke gevolgen dit heeft voor neushoornpopulaties en welke rol internationale handel in hoorn daarbij speelt. 2015: Freek Vonk in Latijns-Amerika, een achtdelige natuur- en documentairereeks voor volwassenen bij BNNVARA en uitgezonden op NPO 3. In de serie maakte Vonk een off-roadreis door Latijns-Amerika, waarbij hij uiteenlopende dieren en ecosystemen verkende. Er werd gefilmd in Brazilië, Ecuador (zowel in het Ecuadoriaanse Amazonegebied als op de Galapagoseilanden) en Costa Rica. 2016: DWDD University, Vonks tweede hoorcollege van een uur over over ‘Evolutie’ bij BNNVARA en uitgezonden op NPO 1. 2016: De Super Freek Show, een tiendelige serie bij BNNVARA, uitgezonden op zaterdagavond op NPO 1. In dit programma moesten twee teams van drie personen zoveel mogelijk vragen over dieren goed beantwoorden onder leiding van Vonk en presentatrice Evi Hanssen. Vonk gaf na het eerste seizoen aan niet met het programma door te willen 2017: DWDD University, Vonks derde hoorcollege van een uur over over superzintuigen bij BNNVARA, uitgezonden op NPO 1. 2017: Freek naar de Haaien, een vierdelige documentairereeks bij BNNVARA, uitgezonden op NPO 3, waarin Vonk de wereldwijde bedreigingen voor haaien onderzoekt, waaronder overbevissing en de internationale handel in haaienvinnen, en de impact daarvan op oceaanecosystemen en natuurbehoud belicht. Tijdens het filmen van Caribische rifhaaien op de Bahama's werd Vonk gebeten (zie ook beneden bij 'incidenten'). 2020–heden: Freeks Jungle School, een educatief jeugdprogramma bij BNNVARA en uitgezonden op NPO Zapp waarin Vonk vanuit een studio in Hilversum lesgeeft over dieren en natuur. In elke aflevering behandelt hij verschillende diersoorten en natuuronderwerpen, waarbij hij uitleg geeft over gedrag, leefgebieden en bijzondere aanpassingen van dieren. In januari 2026 werd het vijfde seizoen van dit programma uitgezonden. 2023: Freeks Saturday Night Safari, een achtdelige serie bij BNNVARA, uitgezonden op de zaterdagavond op NPO 1. Het programma werd vanuit de studio gepresenteerd en combineerde natuuronderwerpen met spelelementen en quizvragen. Aan de hand van studiogesprekken en natuurbeelden gaf Vonk uitleg over diergedrag, leefgebieden en bijzondere aanpassingen van soorten, in een opzet gericht op een breed familiepubliek. 2025: De Freek Tapes, een 16-delige jeugdserie gebaseerd op de jeugd van Freek Vonk, uitgezonden bij de VPRO, uitgezonden op NPO Zapp. De afleveringen laten zien hoe zijn fascinatie voor dieren en wetenschap ontstond en combineren jeugdherinneringen met uitleg over dieren en hun leefomgeving. De jonge Freek Vonk wordt in de serie vertolkt door acteur Junte te Winkel.
Prijzen 2008 Vonk wordt genomineerd voor de Academische Jaarprijs.