Kasteel Ter Elst is een (voormalig) kasteel in de gemeente Duffel (provincie Antwerpen). Van het oorspronkelijke kasteelcomplex is vandaag vooral de kasteelruïne Ter Elst bewaard gebleven. Het domein geldt als een van de oudste gekende kasteelsites in de provincie Antwerpen. Sinds 2024 is de ruïne in restauratie, met het oog op stabilisatie, betere ontsluiting van de site en een toekomstige herbestemming als historische evenementenlocatie.
Geschiedenis Tot nu toe bekend, is de oudste verwijzing naar Kasteel ter Elst te vinden in een in de 12de eeuw geschreven bron. In die tijd was het kasteel eigendom van de gebroeders Hildincshusen. Van 1356 tot de Franse Revolutie in 1789 was het kasteel in bezit van de Abdij van Tongerlo en werd bewoond door de rentmeester. Ook werd het gebruikt als verblijfplaats voor mensen van adel.
In 1584 brandde het kasteel af waarna het werd heropgebouwd. Een eeuw later, rond eind 16de eeuw was het een pastorie.
Volgens 17e- en 18e-eeuwse tekeningen was Kasteel ter Elst een omvangrijk gebouw, omgeven door slotgrachten en tuinen.
In 1799 werd het kasteel verkocht aan Louis Hermans die drie van de vier hoofdgebouwen van het complex liet slopen en het vleugelgedeelte met de torens liet restaureren. Steenbakkerij Ter Elst werd in de buurt van het kasteel opgericht in 1879 door C. Funcke. Tijdens de Eerste Wereldoorlog liep het kasteel zware schade op, en mede vanwege de concurrentie van de Kempische steenbakkerijen werd het kasteel een ruïne.
Restauratie De kasteelruïne wordt sinds 2024 gerestaureerd. De restauratiewerken gingen van start op 12 augustus 2024, nadat het lokaal bestuur het beheer van de site (in 2020) had toevertrouwd aan Stichting Kempens Landschap.
Het project richt zich op de stabilisatie en conservering van de ruïne en op het verbeteren van de toegankelijkheid en veiligheid voor publiek gebruik. In de plannen is onder meer voorzien in herstel van metselwerk en ruïnedelen, maatregelen om verdere waterinfiltratie te beperken en ingrepen aan de circulatie op en rond het kasteeleiland.
In 2025 werd in het kader van de werf een nieuwe wandelbrug gerealiseerd, onder meer als bijkomende verbinding en evacuatieroute, naast de bestaande historische toegang.
De restauratie wordt mee ondersteund via een erfgoedpremie van het Agentschap Onroerend Erfgoed. De bouwkundige uitvoering wordt gedaan door Renotec NV uit Geel
Toekomstplannen Na de restauratie krijgt de kasteelruïne Ter Elst een nieuwe invulling als historische evenementenlocatie. Het project wordt begeleid door Stichting Kempens Landschap, die sinds 2019 instaat voor het beheer van de site in samenwerking met de gemeente Duffel. De herbestemming beoogt een duurzame ontsluiting van het erfgoed, met respect voor het historische karakter van de ruïne.
In het kader van de herinrichting wordt onder meer een nieuwe permanente wandelbrug voorzien naast de bestaande historische toegang, om de toegankelijkheid en veiligheid te verbeteren. Tijdens de restauratiewerken werd een tijdelijke werfweg aangelegd om zwaar materiaal naar het kasteeleiland te vervoeren zonder schade aan de funderingen van de bestaande brug; deze wordt na afloop van de werken verwijderd.
De toekomstige inrichting voorziet dat de site opnieuw gebruikt kan worden voor culturele activiteiten en evenementen, zoals dat sinds de jaren 1980 het geval was. Bij de uitvoering van de plannen wordt rekening gehouden met natuurbehoud, onder meer via faunaonderzoek en beschermingsmaatregelen voor aanwezige diersoorten.
Zie ook Lijst van kastelen in België Lijst van kastelen in Antwerpen
Externe link Inventaris Bouwkundig Erfgoed; Monument 2710 Kasteelruïne "Ter Elst"
Categorie:Onroerend erfgoed in Duffel Categorie:Beschermd monument in Vlaanderen Elst