thumb|Ligging van de eilanden in de Grote Oceaan Hawaï of Hawaii (Engels: Hawaii; Hawaïaans: Hawaiʻi) is een eilandengroep en sinds 1959 een van de vijftig staten van de Verenigde Staten. De eilanden zijn allemaal van vulkanische oorsprong en liggen in het Polynesische deel van de Grote Oceaan. In de 19e eeuw was Hawaï een zelfstandig koninkrijk, dan van 1893 tot 1898 een republiek, dan een door Amerika geannexeerd gebied, sinds 1900 een Amerikaans territorium en in 1959 trad het als vijftigste staat toe tot de Verenigde Staten. De hoofdstad is Honolulu. De staat telt 1.440.196 inwoners (2022).https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/hi,US/PST045217. Gearchiveerd op 16 januari 2019. De standaardafkorting voor Hawaï, die als bijnaam The Aloha State heeft, is HI.
De staat is vernoemd naar zijn grootste eiland, dat ook de naam Hawaï heeft. De naam zou afgeleid zijn van een legendarische Polynesische navigator Hawaiʻiloa die de eilanden ontdekt zou hebben.
Eilanden De staat Hawaï bestaat uit 137 atollen en vulkanische eilanden (waarvan de meeste klein en onbewoond) in het midden van de Stille Oceaan, waarvan de belangrijkste de Hawaïaanse archipel vormen, een snoer van achttien eilanden waarvan acht grote van west naar oost: Niihau Kauai Oahu (met de hoofdstad Honolulu) Molokai Lanai Kaho'olawe Maui Hawaï (het grootste eiland)
Bestuurlijke indeling
Hawaï is verdeeld in vijf county's, die min of meer samenvallen met de eilandgebieden. De county's functioneren tevens als gemeente.
De belangrijkste plaatsen zijn Honolulu (390.738 inwoners), Pearl City (47.698), en Hilo (43.263).
Geologie De eilanden zijn van vulkanische oorsprong: ze liggen op een zogenaamde hotspot, waar magma vanuit het binnenste van de aarde als lava naar buiten komt. Doordat de aardkorst ten opzichte van de hotspot beweegt, ontstond er zo een rij van eilanden van west naar oost (de Hawaï-Emperorketen), waarbij de oudste, dode vulkanen in het westen liggen en de jongste, actieve vulkanen in het oosten. De vulkanen Kīlauea en Mauna Loa, beide gelegen in het Volcanoes National Park op het grootste eiland Hawaï, zijn nog steeds zeer actief. Kīlauea heeft bijna continu uitbarstingen, waardoor het eiland nog steeds groeit doordat lava aan de kust in zee stroomt. Ook moeten geregeld bewoonde gebieden geëvacueerd worden omdat ze door lava overspoeld worden. Mauna Loa heeft ongeveer elke 20 jaar een uitbarsting, Hualalai elke paar 100 jaar; voor Mauna Kea (een slapende vulkaan) wordt een uitbarsting elke 4000 jaar niet uitgesloten. Nog 30 km verder naar het oosten, ver onder de zeeoppervlakte, werkt een nieuwe vulkaan, Kamaʻehuakanaloa, aan de opbouw van een nieuw eiland dat over 10 000 jaar boven het zeeniveau uit zal komen. De vulkanen worden in de gaten gehouden door het Hawaiian Volcano Observatory.
Mauna Kea (witte berg) is, van de voet tot de top gemeten, de hoogste berg ter wereld: de berg rijst 10203 meter uit boven de zeebodem, en 4207 meter boven zeeniveau. Mauna Loa (lange berg) is de zwaarste berg ter wereld; hij is slechts enkele meters lager dan Mauna Kea, maar heeft een bredere basis. De berg Haleakala (huis van de zon), een vulkaan op Maui, is bij toeristen bijzonder geliefd. De vulkaan is onderdeel van het nationaal park Haleakala.
Door het vulkanisme komen er veel aardbevingen voor in Hawaï. Deze aardbevingen veroorzaken tsunami's met weinig waarschuwingstijd, zoals die in 1868 en 1975. Ook aardbevingen elders in de Grote Oceaan kunnen tsunami's veroorzaken die de eilanden bereiken (11 sinds 1868).https://web.archive.org/web/20120902022207/http://ptwc.weather.gov/hawaii.php Aardbevingen in 1946 in de Aleoeten en in 1960 in Chili veroorzaakten veel slachtoffers en schade in Hilo. Daarnaast zijn in het verleden grote delen van Molokai en Oahu in zee afgezakt waardoor mega-tsunami's ontstonden.
Flora en fauna thumb|Hawaïaanse monniksrob De eilanden liggen meer dan 2.000 km van het Amerikaanse continent en bijna 4.000 km van Japan en vormen daarmee een van de meest geïsoleerde eilandengroepen ter wereld. Door de geïsoleerde ligging in de Grote Oceaan hebben planten en dieren voor de komst van de mens de eilanden bereikt via wind, golven of vleugels, en zijn er vele endemische planten en dieren. Echter vele soorten zijn bedreigd of reeds uitgestorven.http://www.fws.gov/pacificislands/ In de 19e eeuw werden door Europese zeevaarders varkens, geiten en andere dieren ingevoerd die veel inheemse dieren verdrongen.Grote Lekturama Wereldatlas, Australië, Oceanië, Poolstreken en Wereldzeeën, 1987, p. 89 Voorbeelden van endemische dieren zijn de Hawaïaanse monniksrob, de hawaïgans, de laysaneend en de Theridion grallator. Endemische planten zijn onder andere Diospyros sandwicensis en Brighamia insignis.
In Hawaï bevindt zich tussen Maui, Lanai en Molokai het Hawaiian Islands Humpback Whale National Marine Sanctuary, waar elk jaar tussen 6000 en 10000 bultruggen overwinteren (in de zomer zijn ze in de buurt van Alaska).https://hawaiihumpbackwhale.noaa.gov/ thumb|Plasticvervuiling op Laysan De kusten van Hawaï zijn tegenwoordig ernstig vervuild door de plasticsoep, die in een van de stromingen van de Grote Oceaan rond de archipel wordt aangevoerd. Een deel van het afval komt terecht in een dikke laag op de stranden.
Klimaat Het weer in Hawaï is vrijwel constant en er zijn ook weinig temperatuurverschillen. In Hawaï onderscheidt men twee seizoenen, de zomer en de winter. De zomer begint in mei en duurt tot en met oktober en wordt ook het Kau genoemd. De winter begint in november en duurt tot en met april. Dat seizoen wordt ook het Ho'oilo genoemd. De dagtemperaturen in de zomer zijn gemiddeld 29,4 °C. In de winter is de gemiddelde temperatuur 26,6 °C. De nachttemperatuur bedraagt respectievelijk gemiddeld 19,4 °C en 15,6 °C.
Temperatuur en vochtigheid worden vooral bepaald door de bijna constante passaatwind uit het oosten (die echter soms ook wegvalt). De temperaturen zijn veel lager op de vulkanen Mauna Kea en Mauna Loa, waar in de winter regelmatig sneeuw valt. De passaat bepaalt ook de hoeveelheid regen: de loefzijde van de eilanden is zeer regenrijk, terwijl de lijzijde zeer droog is. Mount Waiʻaleʻale op Kauaʻi is een van de regenrijkste plaatsen op aarde (11,7 m regen per jaar).
Hawaï wordt soms bezocht door orkanen; het orkaanseizoen is van juni t/m november. Op 11 september 1992 veroorzaakte de orkaan Iniki veel schade op Kauai.
Geschiedenis thumb|Nagebouwde Polynesische zeilkano in de haven van Honolulu thumb|Het Iolanipaleis in Honolulu, het enige voormalig koninklijk paleis in de Verenigde Staten Hawaï wordt sinds ca. 400 n.Chr. bewoond door Polynesiërs, waarschijnlijk van de Marquesaseilanden afkomstig. Latere groepen zouden omstreeks 1100 n.Chr. uit de buurt van Tahiti gekomen zijn. Beide groepen waren bijzonder goede zeevaarders die grote zeilkano's gebruikten. De eilanden met hun bevolking zouden eeuwenlang geïsoleerd blijven van de rest van de wereld.
Hoewel het goed mogelijk is dat de Spanjaarden de eilanden reeds in de 16e eeuw gezien hebben - de eilanden liggen iets ten noorden van de route van het Manillagaljoen - is James Cook de officiële Europese ontdekker van de eilanden (1778, tijdens zijn derde wereldreis), die hij de Sandwich Islands noemde naar de toenmalige First Lord of the Admiralty, Lord Sandwich (1718-1792).
Koninkrijk Hawaï
Onder invloed van de contacten met de Europeanen verenigde koning Kamehameha I in 1810 alle voordien vaak onderling vijandige eilanden tot het Koninkrijk Hawaï. Dit gebeurde op gewelddadige wijze met behulp van Europese wapens. Alleen Kauai trad vrijwillig toe tot het koninkrijk. De eilandengroep werd na verloop van tijd een constitutionele monarchie met een parlement.
Onder koning Kamehameha II werd in 1819 het oude kastenstelsel met het kapu (taboe) systeem afgeschaft. Vrouwen mochten voortaan samen met mannen eten of voedsel eten dat daarvoor voor hen verboden was. Mensenoffers werden verboden en de strikte regels betreffende hoge personen werden afgezwakt. Deze veranderingen werden gestimuleerd door Keōpūolani, de moeder van Kamehameha II, en Kaahumanu. Beide vrouwen waren echtgenotes van Kamehameha I. Ook de Hawaïaanse godsdienst (met onder anderen de goden Pele en Kupua) werd afgeschaft, hoewel nog steeds aanhangers ervan te vinden zijn. Deze politiek werd versterkt door de komst van de eerste Amerikaanse protestantse missionarissen in 1820. De Hawaïaanse koningen voerden een politiek van gastvrijheid voor vreemdelingen, waarbij zij echter wel de Engelsen tegen de Amerikanen uitspeelden. Zo wist het eilandenrijk ondanks zijn strategische ligging het grootste deel van de 19e eeuw een onafhankelijke staat te blijven. Wel vonden enkele kortstondige invasies plaats door de Britten en de Fransen.
Revolutie & annexatie In 1842 werd een handelsverdrag gesloten tussen het Koninkrijk Hawaï en de Verenigde Staten. De Amerikaanse missionarissen en plantage-eigenaren begonnen meer zeggenschap op te eisen en pleitten voor annexatie door de Verenigde Staten. In 1893 pleegden een aantal Amerikaanse suikerplanters een staatsgreep, zij plaatsten koningin Liliuokalani onder arrest en openden de deur voor Amerikaanse inlijving. Toen duidelijk werd dat de nieuwgekozen Amerikaanse president Grover Cleveland tegen annexatie was, probeerde de aftredende president Benjamin Harrison nog snel een annexatiewet door het parlement te jagen. De Senaat haastte zich echter niet en had de wet nog in behandeling toen op 4 maart 1893 de overdracht in Washington plaatsvond. Een week later trok Cleveland de wet terug.
Tussen 1893 en 1898 was Hawaï een republiek. Wel vond in 1895 de Wilcox rebellion plaats waarbij aanhangers van Liliuokalani de monarchie probeerden te herstellen. In de verkiezingen van 1897 werd Cleveland verslagen en vormden de Republikeinen weer de regering. Toen president McKinley echter weinig haast maakte met de annexatie van Hawaï, verzon de onderminister van marine Theodore Roosevelt op 22 maart 1898 een incident met een Japanse kruiser, waarna McKinley in actie kwam. Op 7 juli 1898 werd de annexatiewet geratificeerd, en vanaf 30 april 1900 behoorde het gebied tot de Verenigde Staten als Territorium Hawaï.Barbara Tuchman, De trotse toren. Een portret van de jaren voor de eerste Wereldoorlog 1890-1914. 8e druk 2007 Vanwege de strategische ligging van de eilanden werd in 1899 de marinebasis Pearl Harbor gesticht.
In de loop van de tijd verschoof de belangrijkste bron van inkomsten van Hawaï van de export van sandelhout naar walvisvaart, suikerriet, ananas en ten slotte toerisme. Om te werken in de landbouw zijn vanaf de 19e eeuw veel arbeiders naar Hawaï gekomen uit achtereenvolgens Japan, China, de Filipijnen en Portugal.
De nog altijd geldige Jones Act van 1920 veroorzaakte dat kosten van producten in Hawaï veel hoger zijn dan in de rest van de Verenigde Statenhttps://case.house.gov/news/documentsingle.aspx?DocumentID=412. Pogingen deze wet ongedaan te maken of te wijzigen hadden geen succes.
Vanaf 1941 thumb|De brandende USS West Virginia tijdens de aanval op Pearl Harbor. De Japanse aanval op Pearl Harbor (op het eiland O'ahu) op 7 december 1941 door de Japanse Keizerlijke Marine betrok de Verenigde Staten in de Tweede Wereldoorlog. De Japanse bevolking op de eilanden werd gewantrouwd en velen werden preventief vastgezet in kampen. Er waren ook veel Japanse Amerikanen die in het leger gingen. Het 442nd Infantry Regiment en het 100th Infantry Battalion bestonden bijna helemaal uit Japanse Amerikanen waarvan de meerderheid van Hawaï kwam. Het 100th Infantry Battalion zou de geschiedenis ingaan als het meest geëerde bataljon met de bijnaam The purple heart brigade. Bijna één op de drie van zijn infanteristen zou de oorlog niet overleven.