Sonneberg, in het plaatselijke Oost-Frankische dialect: Sumbarch, is een stad in het zuiden van de Duitse deelstaat Thüringen. Ze is de Kreisstadt van de Landkreis Sonneberg. De stad telde op de peildatum van de meest recente statistiek inwoners. Een naburige grote stad is Coburg, ten zuidwesten van Sonneberg, in Beieren.

Geografie

Sonneberg ligt in de dalen van de in zuidelijke richting naar Oberfranken stromende riviertjes: de door het stadje zelf stromende RöthenDe 26 km lange Röthen heet over de Beierse grens Röden. In de regionale dialecten: Rüed'n. Te Coburg mondt de Röden uit in de Itz, die weer een zijrivier van de Main is. en, meer oostelijk, de Steinach. Sonneberg grenst aan de deelstaat Beieren. De stad ligt aan de zuidelijke flank van het Thürings-Frankische Leisteengebergte, dat weer aan de zuidoostkant van het Thüringerwoud ligt.

Op de berg Erbisbühl bij Neufang, gemeente Sonneberg, staat sinds eind 1925 een sterrenwacht, die in 1961 vernieuwd werd, met daarbij een aan de astronomie gewijd museum.

Indeling Sinds de invoering van de versie d.d. 13 januari 2020 van de Hauptsatzung, hoofdgemeenteverordening,Zie de website van de gemeente; menukeuzes: Rathaus; Satzungen und Verordnungen. wordt het stadsgebied onderverdeeld in de 24 ortsteile Altstadt, Bettelhecken, Blechhammer (&), Eschenthal (&), Friedrichsthal (&), Georgshütte (&) , Haselbach (&), Hasenthal (&), Hönbach, Hüttengrund (&), Hüttensteinach, Innenstadt, Köppelsdorf, Malmerz, Mürschnitz, Neufang, Oberlind, Schneidemühle (&), Spechtsbrunn (&), Steinbach, Unterlind, Vorwerk (&), Wehd en Wolkenrasen.

Sinds de annexatie van de gemeente Oberland am Rennsteig, het noordelijke gedeelte van de huidige gemeente, op 1 januari 2014, zijn de 10 met een & gemerkte plaatsen Ortsteile geworden van de stad Sonneberg.

Naburige gemeentes In het noorden: Gräfenthal, in de Landkreis Saalfeld-Rudolstadt In het noordoosten: Tettau in de Landkreis Kronach In het oosten en zuiden: de in 2018 uit Föritz, Judenbach en Neuhaus-Schierschnitz ontstane fusiegemeente Föritztal; deze gemeente en Steinach knippen het gebied van Sonneberg in tweeën In het zuidwesten: Neustadt bei Coburg in de Landkreis Coburg, in Beieren In het westen: Frankenblick In het westen: Steinach (Thüringen) In het westen: Lauscha In het noordwesten, ten noorden van Lauscha: Neuhaus am Rennweg

Verkeer Sonneberg ligt direct ten oosten van de verkeersweg Bundesstraße 89. Via Neustadt bei Coburg en de Bundesstraße 4 bij de stad Coburg bereikt men op 15 à 18 kilometer van Sonneberg afrit 8 van de dichtstbijzijnde autosnelweg, de Autobahn A 73.

Station Sonneberg (Thüringen) Hauptbahnhof bedient Sonneberg en omgeving met een tweetal spoorlijnen, waaronder een lijn naar Station Coburg. De treinen rijden slechts één keer in de twee uur, in de spitsuren vaker. Openbaar vervoer per bus is te verwaarlozen.

Economie De stad is reeds sinds de 19e eeuw bekend als producente van speelgoed, o.a. door de firma Piko, onder andere van modeltreintjes en poppen. Daarnaast is er een aantal kleine en middelgrote fabrieken gevestigd in uiteenlopende branches. Enkele daarvan zijn spin-offs van voormalige VEB's uit de DDR-periode.

Geschiedenis Zie ook: Hertogdom Saksen-Coburg.

Sonneberg ontstond in de middeleeuwen rondom een door opeenvolgende adellijke families bewoond kasteel, dat op een heuvel lag, die tegenwoordig Schloßberg heet. In 1850 verrees op de plaats van het voormalige slot een uitgaansgelegenheid; tegenwoordig staat er een klein hotel met event location.

In 1349, toen het gebied korte tijd in het Graafschap Henneberg lag, verleende edelvrouwe Jutta von Henneberg aan Sonneberg stadsrechten. Vanaf 1353 lag de stad enige tijd in het Markgraafschap Meißen. In dat jaar ontstond het stadswapen van Sonneberg, met de leeuw van Meißen, dat nog steeds wordt gebruikt.

In de 16e eeuw werd er leisteen gedolven, o.a. voor gebruik als schrijfmateriaal en dakbedekking. In 1526 werd de stad als gevolg van de Reformatie evangelisch-luthers.

Vanaf 1681 behoorde Sonneberg tot het Hertogdom Saksen-Meiningen.

In 1840 werd Sonneberg door een grote stadsbrand bijna geheel verwoest.

Sedert de 17e eeuw worden te Sonneberg poppen en ander speelgoed gemaakt, sedert de 19e eeuw grootschalig, vooral voor de export naar o.a. de Verenigde Staten. De stad noemde zich vanaf 1913 Weltspielwarenstadt, Wereldspeelgoedstad. Lange tijd, wel tot in de jaren-1920, gebeurde dit (ter besparing van de kosten van investeringen in fabriekspanden en machines) in zeer kleine ambachtelijke bedrijfjes. Veel speelgoedmakers werkten thuis. Hun loon was zeer laag, en zij konden alleen rondkomen, als ook de inwonende kinderen meewerkten. Daar kwam bij, dat er geen geld was voor onderwijs en goede hygiëne. De buurten in Sonneberg, waar veel thuiswerkende speelgoedmakers woonden, waren berucht vanwege het grote sterftecijfer als gevolg van tuberculose. Een door politiek links gestarte protestactie, in 1913, leidde tot oproer, dat door de politie met de blanke sabel letterlijk werd neergeslagen.

In 1921 opende het Siemens-concern in Sonneberg een fabriek voor kleine elektrotechnische materialen, zoals schakelaars en zekeringetjes. Rond 1925 werd de stad tijdelijk uitgebreid met voor die tijd moderne kantoorpanden, en speelgoed werd nu ook in nieuwe fabrieken gemaakt in plaats van door thuiswerkers. Amerikaanse en Engelse concerns, waaronder Woolworth hadden de speelgoedindustrie ontdekt en lieten er export/importkantoren en handelsgebouwen neerzetten. De bloei was kortstondig: de economische crisis van de jaren 1930 maakte er een einde aan.

Omstreeks 1933 was wel 50% van de arbeidskrachten in en om Sonneberg werkloos. Dit feit werd door Adolf Hitlers NSDAP propagandistisch uitgebuit. Bij verkiezingen in 1933 wist de partij van de nazi's ook de stemmen van de arbeiders te verwerven, en bereikte in Sonneberg een absolute meerderheid. Ten tijde van het Derde Rijk werden joden, communisten en andere tegenstanders van het nazi-regime ten dode toe vervolgd. Tussen 1934 en 1943 werden 687 mensen uit Sonneberg en omgeving gedwongen gesteriliseerd of gecastreerd; de nazi's achtten het, om uiteenlopende redenen, ongewenst, dat deze mensen kinderen kregen. In stadsdeel Bettelhecken werd in 1935 een tandwielenfabriek geopend. Eén voormalige speelgoedfabriek in Sonneberg ging in 1937 militaire zweefvliegtuigen maken, waaronder de DFS 230, die tijdens de Tweede Wereldoorlog, in mei 1940, ingezet werd bij de Duitse aanval op het Belgische Fort Eben-Emael. Andere nieuwe fabrieken in Sonneberg gingen voor de Luftwaffe vliegtuigonderdelen en uniformen maken. De uniformdienst van de Luftwaffe liet in de stad een pompeus kantoorgebouw, het Luftwaffenbekleidungsamt, neerzetten.Dit gebouw kreeg na de oorlog andere bestemmingen en werd pas in 2003 afgebroken.

In 1944 werd veel werk in de Sonneberger industrie, o.a. de tandwielenfabriek, door dwangarbeiders verricht; vanaf september was hier een buitenkamp van concentratiekamp Buchenwald gevestigd; de gevangenen moesten in april 1945, toen de geallieerde troepen de streek naderden, op een dodenmars naar andere kampen lopen; de meeste gevangenen overleefden dit niet. Op 14 februari 1945 werd de stad door Amerikaanse vliegtuigen gebombardeerd. Daarbij kwamen 28 mensen om het leven.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de stad door troepen van het Rode Leger bezet. Tientallen tieners uit Sonneberg werden vanaf 1946 door de Sovjets, in veel gevallen ten onrechte, verdacht van terroristische Werwolf-activiteiten, gefusilleerd of in Goelag-kampen opgesloten; sommige daar omgekomen jongelui zijn posthuum, in 1990, door de Sovjet-Russische autoriteiten gerehabiliteerd. Van 1949 tot 1990 lag de stad in de DDR. De industrie werd weer opgestart, ook die van speelgoed en kerstversiering; Sonneberg had omstreeks 1950, mede door de instroom van Heimatvertriebene, een record-aantal inwoners van circa 30.000. De ligging nabij de Duits-Duitse grens, tot circa 1972 in een beperkt toegankelijk grensgebied (Sperrzone), heeft de economische ontwikkeling van Sonneberg belemmerd. De Aktion Ungeziefer (1952 en 1961) leidde tot gedwongen deportatie van honderden inwoners van de huidige gemeente. Het is voorgekomen, dat mensen om privé-redenen bij de autoriteiten als anti-communistisch werden aangegeven en gedeporteerd.

Na de Duitse hereniging in 1990 werd de industrie geprivatiseerd en om economische redenen ingekrompen. Daardoor daalde het bevolkingscijfer licht. De speelgoedfabricage werd gemoderniseerd. Sinds 2021 is in Sonneberg een HySON genaamd instituut in het leven geroepen, dat de praktische toepassing van waterstof-technologie moet onderzoeken. Er wordt in Sonneberg sterk gepropageerd, dat jongeren op school en in vervolgstudies de zogenaamde STEM-vakken leren. De Duitse afkorting luidt: MINT. Dat staat voor Mathematik (wiskunde); Informatica; Natuurwetenschappen; Techniek. Dit, om genoeg juist opgeleide mensen een baan in de 21e-eeuwse maatschappij te kunnen aanbieden.

Bezienswaardigheden, toerisme De evangelisch-lutherse Stadskerk Sint-Petrus Het stadje ligt aan de toeristische route Deutsche Spielzeugstraße. Te Sonneberg staat sinds 1901 het Duitse Speelgoedmuseum (Deutsches Spielzeugmuseum), met enkele oude diorama's, dat in 2022 is uitgebreid en gemoderniseerd. De historische sterrenwacht beschikt over een astronomiemuseum. Jaarlijks wordt, doorgaans medio november, op verspreide locaties in Sonneberg, een jazzfestival gehouden (Sonneberger Jazztage), waar vaak ook internationaal beroemde musici komen optreden

Afbeeldingen

Partnergemeentes Sonneberg onderhoudt jumelages met de aangrenzende stad Neustadt bei Coburg, in Beieren, en met Göppingen in Baden-Württemberg.

Bekende personen in relatie tot de gemeente Geboren te Sonneberg Hermann Pistor (1875-1951), wis- en natuurkundige, leraar, optometrist; geldt in Duitsland als pionier der optometrie of oogmeetkunde; een prestigieus opleidingsinstituut te Jena, waar men oogmeetkundige kan worden, is naar hem genoemd Cuno Hoffmeister (1892-1968), sterrenkundige; oprichter van de sterrenwacht te Sonneberg; evenals zijn opvolger bij de sterrenwacht, Wolfgang Wenzel, (1929-2021), ook geboren in Sonneberg, gespecialiseerd in het onderzoek naar veranderlijke sterren Tankred Dorst (1925 in stadsdeel Oberlind - 2017), toneelschrijver en -regisseur Werner Stötzer (1931-2010), beeldhouwer Freddy Breck (1942-2008), zanger Reinhard Häfner (1952-2016), voetballer Detlef Ultsch (1955), judoka (in 1979 en 1983 wereldkampioen middengewicht); daarna tot 2015 succesvol judo-trainer, o.a. van het Duitse nationale team Frank Dundr (1957), roeier, Olympisch goud in 1980 Silke Kraushaar-Pielach (1970), rodelaarster, Olympisch goud in 1998 Sebastian Lang (1979), wegwielrenner, reed 7 x de Tour de France uit Jan Eichhorn (1981), rodelaar David Möller (1982), rodelaar Felix Loch (1989), rodelaar

Overigen Karel Willem van Saksen-Meiningen (1754-1782, te Sonneberg overleden), hertog van Saksen-Meiningen Paul Oswald Ahnert (1898-1989, te Sonneberg overleden), sterrenkundige, uitgever van een astronomisch jaarboek, dat van 1948-2014 bestond Eva Ahnert-Rohlfs (1912-1954, te Sonneberg overleden), astronome, echtgenote van de voorgaande

Externe links (Duitstalig) www.spielzeugmuseum-sonneberg.de Website Duits Speelgoedmuseum www.astronomiemuseum-sonneberg.de Website Astronomiemuseum www.son-jazz.de/programm.html Website Sonneberger Jazztage

Referenties