De Kosmos 954 (Russisch: Космос 954) was een satelliet van de Sovjet-Unie uit 1978. Het betrof hier een zogenaamde RORSAT (Radar Ocean Reconnaissance Satellite) gelanceerd als onderdeel van het uitgebreide Russische KOSMOS-ruimteprogramma. Deze kunstmaan veroorzaakte toentertijd grote opschudding doordat hij ongecontroleerd terugkeerde in de dampkring met een kernreactor aan boord.
Radarsurveillance op zee Deze kunstmaan werd gelanceerd tijdens de Koude Oorlog, waarbij beide kampen elkaar nauwlettend in de gaten hielden. In tegenstelling tot de Verenigde Staten beschikte de toenmalige Sovjet-Unie niet over een uitgebreid en betrouwbaar netwerk van steunpunten om verkenningen boven de oceaan uit te voeren. Daarom ontwierpen de Sovjets een observatiesatelliet met een krachtige radar, die schepen en onderzeeërs bij alle weersomstandigheden kon opsporen. Probleem was hierbij dat men door het hoge energieverbruik dusdanig grote zonnepanelen zou moeten installeren, dat door de wrijving in een lage baan de kunstmaan niet lang zou werken. Om dit te omzeilen kozen de Sovjets voor een kernreactor als energiebron. Deze reactor was gevuld met 50 kg hoogverrijkt uranium-235 (90%).When Satellites Fall: On the Trails of Cosmos 954 and USA 193 op flowtv.org. Gearchiveerd op 30 maart 2023.
Missieverloop De Kosmos 954 werd gelanceerd op 16 september 1977Van Spoetnik tot Spaceshuttle, , 1980, 4e druk, blz. 224 in een lage baan van 259 × 277 km en verbrandde in de atmosfeer op 24 januari 1978. De Kosmos 954 was ongeveer 14 m lang en had een diameter van 2 m. Het reactordeel was 6 m lang. De massa exclusief reactor bedroeg 3800 kg; de reactor woog 1250 kg dus in totaal woog deze kunstmaan ruim 5000 kg.Cosmos 954: An Ugly Death, blz. 1 Time, 6 februari 1978, geraadpleegd 17 oktober 2010 Een normale missie voor dit type satelliet duurde 60 à 70 dagen, waarna het reactorvat door een ingebouwde raketmotor in een stabiele cirkelbaan van 950 km werd gebracht.Geïllustreerde encyclopedie van de ruimtevaart, , 1982, blz. 80
miniatuur|Traject van Kosmos 954 tijdens terugkeer in de dampkring Bij de Kosmos 954 ging het mis, de raketmotor faalde. Omstreeks half december 1977 kwam hij steeds dichter bij de aardatmosfeer; de vluchtleiding gaf het commando om de satelliet op te splitsen en de reactor in een hogere, veilige baan te schieten, maar hun kunstmaan reageerde niet op het signaal. Begin januari 1978 berekenden de computers van NORAD een waarschijnlijk inslagpunt ergens in Noord-Amerika. Enige dagen later werd, na accuratere metingen, een terugkeerpunt in de atmosfeer vastgesteld boven de Koningin Charlotte-eilanden voor de kust van Brits-Columbia in Canada.Cosmos 954: An Ugly Death, blz. 2 Time, 6 februari 1978, geraadpleegd 17 oktober 2010 Veiligheidsstudies toonden aan dat door het gekozen ontwerp de reactor waarschijnlijk volledig zou verbranden in de dampkring, maar dat niet uitgesloten kon worden dat grotere radioactieve fragmenten het aardoppervlak zouden bereiken.The life and death of Cosmos 954 (Gus W.Weiss) Loyola.edu, blz.3 & 4, geraadpleegd 17 oktober 2010 Uiteindelijk stortte Kosmos 954 op 24 januari 1978 om 6.53 uur (lokale tijd) neer in het Great Slave Lake.The life and death of Cosmos 954 (Gus W.Weiss) Loyola.edu, blz. 7, geraadpleegd 17 oktober 2010
Canada ontvangt schadevergoeding In januari 1979 diende Canada bij de Sovjet-Unie een schadeclaim in van omgerekend 10 miljoen gulden.Van Spoetnik tot Spaceshuttle, , 1980, 4e druk, blz. 7 Deze kosten zouden zijn gemaakt om radioactieve fragmenten van de Kosmos 954 op te sporen. De Sovjets betaalden uiteindelijk 3 miljoen Canadese dollar.Settlement of Claim between Canada and the Union of Soviet Socialist Republics for Damage Caused by "Cosmos 954" Jaxa.jp, 2 april 1981, geraadpleegd 17 oktober 2010
Categorie:Kunstmatige satelliet Categorie:Kosmos (satelliet) Categorie:Ruimtevaart in 1977 Categorie:Ruimtevaart in 1978