miniatuur|'Het leven is groter dan ik zelf ben'Monument voor nabestaanden suïcide, de Stentor, 11 november 2009 door Hanspeter Nagtegaal, monument waar nabestaanden kunnen stilstaan bij de zelfgekozen dood van een naaste. (Deventerstraat, Apeldoorn) miniatuur|De tragisch-romantische zelfmoord van Romeo en Julia (Frederic Leighton, 1855)
Zelfmoord, zelfdoding of suïcide (Latijn: suicidium, van sui = zelf/zichzelf en caedere = doden)Lewis, C.T. & Short, C. (1879). A Latin dictionary founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary. Oxford: Clarendon Press. is het opzettelijk beëindigen van het eigen leven.
Een poging het eigen leven te beëindigen die niet tot de dood heeft geleid noemt men een zelfmoordpoging (Latijn: ; afkorting TS) of poging tot zelfdoding.
Een situatie waarbij iemand onbedoeld door eigen handelen overlijdt, bijvoorbeeld door onopzettelijke inname van een te grote hoeveelheid medicatie of drugs, is geen zelfdoding, maar een ongeval.
In sommige situaties is het niet goed mogelijk om onderscheid te maken tussen zelfmoord en een ongeval, zoals bij Russische roulette, extreem roekeloos gedrag of bij personen die niet wilsbekwaam zijn.
In juridische zin is zelfmoord in België en Nederland geen 'moord'; het is in deze landen geen strafbaar feit, los van het feit dat een overledene niet bestraft kan worden. Als de wijze van zelfdoding een onrechtmatige daad is, kan de door anderen geleden schade wel ten laste van de nalatenschap komen (zie bijvoorbeeld treinsuïcide).Spoorbedrijf wil kosten zelfmoord verhalen op verzekering
Volgens bepaalde geloofsovertuigingen handelt men bij zelfdoding tegen normen en waarden.
Een variant van zelfmoord is zelfeuthanasie, waarbij men de nabestaanden in het proces betrekt. Zelfeuthanasie verschilt van euthanasie, waarbij het leven door een arts wordt beëindigd. Dit laatste is in Nederland onder bijzondere omstandigheden toegestaan. Iemand helpen of aanzetten om het eigen leven te beëindigen is strafbaar in vele landen, zo ook in Nederland, België en Suriname, tenzij het gaat om helpen onder vergelijkbare voorwaarden als die voor euthanasie.
Motief, risicofactoren en gedrag miniatuur|Wat drijft iemand tot zelfmoord? - Universiteit van Vlaanderen miniatuur|"The Drunkard's Progress", 1846, prent over alcoholisme en kans op armoede, misdaad en zelfmoord Het motief voor zelfdoding is niet altijd duidelijk. Soms laat de overledene een document (bijvoorbeeld een afscheidsbrief of een bericht op sociale media) achter, waaruit blijken kan wat de persoon in kwestie heeft bewogen om tot deze daad over te gaan. Sommige geneesmiddelen kunnen depressies en zelfmoordgevoelens veroorzaken of verergeren.Geneesmiddelengeïnduceerde depressie en suïcidaliteit Geneesmiddelenbulletin, 30 juni 2015
Émile Durkheim deed in Le Suicide uit 1897 onderzoek naar zelfmoord en wist met behulp van statistiek een ogenschijnlijk heel psychologisch onderwerp te beschrijven als een sociaal feit beïnvloed door de sociale cohesie van de samenleving. Hij maakte daarbij onderscheid tussen egoïstische, altruïstische, anomische en fatalistische zelfmoord. Een Europees onderzoek uit 2017 benoemt vier redenen waarom mensen een zelfmoordpoging kunnen doen volgens de Feuerlein-schaal: dood willen, zichzelf schade willen toebrengen, willen ontsnappen aan een ondraaglijke situatie en als schreeuw om hulp of aandacht.
Risicofactoren die leiden tot een verhoogde kans op zelfmoord zijn psychische stoornissen (90% van de plegers) zoals depressie, dysthymie, bipolaire stoornis, rejection sensitive dysphoria of schizofrenie. Middelenmisbruik, zoals alcoholisme en het gebruik van sommige medicatie als sedativa, verhoogt het risico.A Closer Look at Substance Use and Suicide, Michael Esang, M.B.B.Ch., M.P.H., Saeed Ahmed, M.D., Published Online:1 Jun 2018 Meer impulsieve zelfmoord of zelfmoordpogingen kunnen worden veroorzaakt door hoge stress naar aanleiding van financiële problemen, problemen met relaties en werk, een uitzichtloze medische conditie, sociale isolatie, pesten, seksueel misbruik en mishandeling.
Bepaalde bevolkingsgroepen met verhoogde sociale isolatie hebben een verhoogd risico zoals homoseksuelen en transgenders. Familieachtergrond, jeugdtrauma, posttraumatische stressstoornis, blootstelling aan zelfmoordgedrag van anderen en beschikbare middelen zijn ook kansverhogend. Volgens de organisatie Kidsrights laten studies in 2025 een direct verband zien tussen intensief internet- en socialemediagebruik en een toename van pogingen tot zelfdoding onder jongeren onder de 19 jaar. Volwassenen met meerdere jeugdtrauma's of psychische aandoeningen hebben een sterk verhoogd risico. Degenen die eerder zelfmoord hebben gepoogd, lopen een duidelijk hoger risico op toekomstige pogingen.Nieuwe gegevens over suïcidaliteit in de bevolking Resultaten van de 'Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2' (NEMESIS-2), Trimbos.nl, 2011, R. de Graaf, M. Tuithof, S. van Dorsselaer, M. ten Have, p 35-41,
Een van de meest gebruikte theorieën over zelfmoord spreekt van een gevoel tot last te zijn voor de omgeving samen met de gedachte er alleen voor te staan, sociaal geïsoleerd te voelen, de meest gevaarlijke combinatie is waarin het denken aan zelfmoord ontstaat. En zeker wanneer dit gevoel als stabiel en onveranderlijk wordt ervaren. Om vervolgens tot zelfdoding over te gaan, heeft de persoon vaak ook een aangeleerde verminderde doodsangst of een grotere tolerantie tegenover pijn.The Interpersonal Theory of Suicide; Kimberly A. Van Orden, Tracy K. Witte, Kelly C. Cukrowicz, Scott Braithwaite, Edward A. Selby, and Thomas E. Joiner, Jr.; Psychol Rev; 2011 Jul 6.
Acute waarschuwingssignalen voor zelfmoord zijn: praten over zelfmoord of praten over geen reden tot leven meer te hebben en zoeken naar middelen en methoden.About Suicide - Warning Signs for Suicide, Suicide Prevention Resource Center www.sprc.org, bezocht 3 juni 2018Warning Signs of Suicide, Health Center of the University of Maryland, bezocht 21 juli 2018 Vaak treden ook combinaties van verschillende negatieve gedrags- en gemoedsgesteldheidveranderingen op zoals, exteme zelfhaat, woede-uitbarstingen, verhoogde angst en paniek, meer drugsgebruik, afzonderen, slechter slapen, apathie, verwaarlozing en signalen van afscheid nemen. Vaak wordt zelfmoord beschreven als een proces: van gedachte en wens, naar plan en actie, gedurende enkele maanden of jaren.Depressie en zelfmoord, depressiehulp.be, bezocht 16 januari 2022 Naar schatting zocht 30% van de mensen die door zelfdoding omkwamen in Nederland hulp om hun gedachten te bespreken.
Behandeling voor depressieve zelfmoordgedachten bestaat uit inzicht geven aan patiënten dat uitzichtloosheid, zware wanhoop en zelfmoordgedachten symptomen zijn van een eventuele depressie en dat de meeste depressies tijdelijk zijn; en vervolgens een dergelijke depressie te behandelen met begrip, coaching en gezonde leefregels.Hoe praat je over zelfmoordgedachten?, psychosenet.nl, bezocht 6 februari 2022
Economische crisissen en een dalend consumentenvertrouwen zijn gerelateerd aan een (tijdelijke) stijging van het aantal zelfmoorden.Zelfdoding in Nederland: een overzicht vanaf 1950; Tanja Traag, Jan Hoogenboezem; www.cbs.nl; 18-8-2021 In landen waar euthanasie verboden is, of moeilijk te verkrijgen, komt zelfdoding meer voor bij mensen met sommige chronische en terminale ziekten.Hundreds of terminally ill Brits take their own lives in UK each year, latest estimates suggest, www.dignityindying.org.uk, 17th October 2021
Nederlands onderzoek van Lin Zhang richt zich op de rol van P2RX7 en de apoptose van microglia bij suïcidale gedachten.Focus, NPO2, 9 September 2025, 21:00 CEST.
Ethische en culturele aspecten miniatuur| The Wood of the Self-Murderers: The Harpies and the Suicides (1824–1827) door William Blake; illustratie bij het deel Inferno van de middeleeuws christelijke De goddelijke komedie (1308-1320) van Dante Alighieri miniatuur|Berlin-Grunewald-zelfmoordbegraafplaats 1931 thumb| De zeven zonden: "Wanhoop" van Giotto di Bondone, 1305
Zelfdoding is een verschijnsel dat zich in vrijwel alle samenlevingen manifesteert, maar naargelang van plaats, tijd en levensbeschouwing verschillend beoordeeld werd en wordt.
Het boeddhisme, het hindoeïsme, het jodendom, de islam en het christendom wijzen zelfdoding af, het shintoïsme niet (zie seppuku en kamikaze). Van de wereldgodsdiensten hebben het jodendom en het christendom zelfdoding het scherpst veroordeeld. Het Concilie van Arles (452) veroordeelde zelfmoord als een misdaad en de Rooms-Katholieke Kerk beschouwt zelfmoord als iets dat ernstig in strijd is met de rechtvaardigheid, de hoop en de liefde en verboden is door het Vijfde Gebod. Zware psychische storingen, angst of ernstige vrees voor beproevingen, lijden of foltering, kunnen de verantwoordelijkheid van degene die zelf zijn leven beëindigt, echter verminderen.Catechismus van de Katholieke Kerk (1997), paragrafen 2280-2281 en 2325
In de Oudheid kwam zelfdoding vrij frequent voor in Griekenland, het Romeinse Rijk en Indië. Bekend zijn de zelfdodingen van Cato in 46 v.C. en van Seneca in 65 n.C.
In culturen waar op zelfdoding een taboe rust, wordt vaak getracht potentiële zelfdoders op andere gedachten te brengen. Daartoe zijn onder meer praatgroepen en telefonische hulplijnen in het leven geroepen. Nabestaanden en mensen die vermoeden dat iemand in hun familie of kennissenkring met zelfmoordplannen rondloopt, kunnen daar ook terecht.
Rituele of gedwongen zelfmoord miniatuur|Hindoe weduweverbranding (1820) miniatuur|De dood van Socrates (1787) door Jacques-Louis David miniatuur|Dood van Seneca (1684) door Luca Giordano (1634-1705) miniatuur| Lucretia (1666) door Rembrandt van Rijn
miniatuur|Generaal Akashi Gidayu, seppuku (1582) miniatuur|Zelfmoord van Cato de Jongere (1524) door Domenico Beccafumi In sommige culturen was gedwongen zelfmoord een methode van executie, meestal voorbehouden aan aanzienlijke personen. In andere culturen wordt zelfmoord gezien als een manier om schande uit te wissen en gezichtsverlies te vermijden. In beide gevallen geldt het dus als een vrij eervolle dood.
In het oude Griekenland werd dit vonnis voltrokken door het drinken van een beker met vergif (welk gif is niet precies bekend; mogelijk was het gevlekte scheerling). De bekendste persoon die dit lot onderging was de filosoof Socrates.
In het Romeinse Rijk is de dood van Seneca een andere bekende gedwongen zelfmoord. Seneca sneed zijn aderen door gedwongen door keizer Nero op beschuldiging van deelname aan een moordaanslag tegen Nero.
De Egyptische koningin Cleopatra liet zich opzettelijk bijten door slangen, na verslagen te zijn door de Romeinse keizer Octavianus.
In de samoeraiperiode in Japan waren seppuku, harakiri en Jigai geritualiseerde vormen van zelfmoord om bijvoorbeeld schande en gezichtsverlies te ontgaan middels een 'eervolle dood'.
In sommige streken in India was het gebruikelijk voor weduwen om, vaak onder sociale of religieuze druk en dus niet vrijwillig, zelfmoord te plegen door op de brandstapel van hun overleden man te springen. Deze vorm van weduweverbranding (sati/suttee), is sinds 1829 verboden.Sharma, Ramashraya (1971) - A socio-political study of the Vālmīki Rāmāyaṇa (pagina 7 t/m 8). Wie een mislukte poging doet of op een andere manier goedkeuring aan de sati geeft kan tot zeven jaar gevangenisstraf opgelegd krijgen.
De hindoeïstische vorsten van Bali en Lombok stierven liever dan dat zij zich door de Nederlanders lieten overwinnen. Deze rituele zelfdoding van vorst en hofhouding, soms ging het om 3500 gedode mannen, vrouwen en kinderen, wordt Perang Poepoetan genoemd.