Israëltheologie is een benaming van het geheel van theologische opvattingen binnen met name de protestantse kerken over het Joodse volk, het land Israël, de Joodse staat en het jodendom. De shoah en de oprichting van de staat Israël, heeft er toe geleid dat in veel protestantse kerken de de Israëltheologie opnieuw is doordacht en vaak tot wijzigingen in het denken heeft geleid.
Doordat het christelijk geloof voortkomt uit het Jodendom ervaren veel christenen een verbondenheid met 'Israël'. Deze verbondenheid kent echter wel een gelaagdheid in het begrip 'Israël'. Meestal ervaart men die verbondenheid in de eerste plaats met het Joodse volk en daardoor vaak ook met het Bijbelse land Kanaän. Dat Bijbelse land wordt dan verbonden met de moderne staat Israël en deze staat wordt weer verbonden met de hedendaagse regering. Die verbondenheid met al deze lagen wordt door christenen heel verschillend geïnterpreteerd en ervaren. Hoewel deze lagen niet los van elkaar gezien kunnen worden, is er wel verschil en nuance. Liefde voor bijvoorbeeld het land Israël kan goed samengaan met afkeuring van hedendaags regeringsbeleid. En verbondenheid met bijvoorbeeld het Joodse volk kan samen gaan met de verbondenheid met Palestijnse christenen. Wat mensen onder 'Israël' verstaan is dus vaak heel verschillend.
De Israëltheologie binnen de protestantse kerken Het begin van de herwaardering van het jodendom binnen de Nederlandse protestantse theologiebeoefening wordt doorgaans gelegd bij de theoloog Kornelis Heiko Miskotte. Friedrich-Wilhelm Marquardt, Paul van Buren, Gerbern Oegema en Walter Brueggemann zijn bekende christelijke Israël- of Landtheologen.
Volgens de theoloog Coen Wessel neemt in Nederland de "Israëltheologie" een aanvang met Miskottes boek "Het wezen der Joodse Religie".Coen Wessel: Naar een Israëltheologie onder eigen verantwoordelijkheid oktober 2006
Marquardt Marquardt vond in reactie op de Holocaust dat christenen in de leer moesten bij het jodendom. De reis die hij als jonge, Duitse theoloog in 1959 naar Israël maakte, deed hem het zionisme in een eschatologisch, Bijbels perspectief plaatsen. "Israël [beschouwd als religieus jodendom] ziet de volkeren niet rechtstreeks verbonden met zichzelf, maar door zijn God met zijn God", zegt Marquardt. Enerzijds betekent dit "deelname" aan en anderzijds "distantie" tegenover de rest van de wereld. Toch noemt hij dat geen onverschilligheid, want Israël claimt dan wel de Tien Geboden, maar verbindt zich met de rest van de wereld door de Noachitische geboden. Marquardt is niet kritiekloos tegenover de staat Israël, maar hij wijst internationalisme en een algemeen universalisme en daarmee ook gelijke solidariteit met allen af. Zijn verbondenheid met Israël gaat altijd voor.
In Nederland hebben in de jaren '90 de theologen Johan Snoek en Dick Boer zich kritisch uitgelaten over de “Israëltheologie” van Marquardt. N.a.v een lezing van Boer met bezwaren tegen de Marquardts opvattingen, schreef Snoek dat hij het met Marquardt eens blijft dat er vanuit het christendom een “onopgeefbare band” hoort te zijn met het Jodendom, maar hij maakte daarbij een voorbehoud voor de staat Israël, die voor hem van een andere orde is. Hij kritiseerde Marquardt met name voor diens “blinde vlek” voor de situatie van de PalestijnenRens Kopmels,Israël als steen des aanstoots
Oegema De in Canada werkzame hoogleraar Bijbelstudies Oegema is van mening dat sinds de oprichting van de staat Israël men "vanzelfsprekend" nagedacht heeft over de vraag of de Messiaanse weeën reeds begonnen zijn. Hij noemt de staat Israël "een teken van Gods trouw aan Zijn volk", maar is niettemin kritisch "op die krachten in het jodendom, welke op al te politieke wijze het Messiaanse rijk dichterbij willen brengen".
Brueggemann De Amerikaanse oudtestamenticus Brueggemann ziet het Land van de Bijbel als "een centraal, zo niet het centrale thema van het Bijbelse geloof". Hij ziet dat geloof als "een ijveren voor een historisch thuis horen, dat een betekenis van bestemming inhoudt, ontleend aan zulk een thuis horen". Hij was daarom aanvankelijk een krachtig supporter van de staat Israël en de Bijbelse claims op het Land. Later verwierp Brueggemann "de exploitatie" door de staat Israël "van oude beloften", waarmee een "giftige ideologie" gemaakt zou zijn en hij draagt sindsdien de mening uit dat het juist niet antisemitisch is om op te komen voor het recht van de Palestijnen. Hij vindt dat de moderne, zionistische verstatelijking van het jodendom moet worden herleid tot "oud tribalisme dat niet langer geldig is in een pluralistische wereld".
Puritanisme & Nadere Reformatie De theologische hoogleraren Petrus Martyr Vermigli (1499-1562) in Oxford en Martin Bucer (1491-1551) in Cambridge waren van mening dat de woorden ”geheel Israël” in Romeinen 11:26 betrekking hebben op de nog komende bekering van het Joodse volk. Andere (belangrijke) reformatorische theologen dachten bij die tekst aan het tot geloof komen van alle uitverkorenen. Door de benoeming van deze twee theologen is hoogstwaarschijnlijk hun uitleg van Romeinen 11:25 en 26 in Engeland tot de algemeen aanvaarde uitleg geworden, aldus dr. R.J. Van Elderen. In hun voetsporen gaven veel puriteinen er blijk van te geloven in een toekomstige bekering van de Joden.
Zowel Nederlandse Nadere reformatoren als Engelse en Schotse puriteinen hebben voorzegd dat Israël eens tot bekering komt. Dit zal volgens hen positieve gevolgen hebben voor de hele wereld. Zij baseren zich hierbij op de uitleg van Romeinen 11, waar Paulus schrijft over Israël.
Dat er binnen het puritanisme een verwachting was voor het joodse volk, blijkt ook uit hun Grote Catechismus van Westminster en de Westminster Confessie (1648). Hierin was een prominente plaats ingeruimd voor het Joodse volk. Op grond van de blijvende kracht van Gods verkiezing van Israël geloofden zij, dat Israël tot bekering zal komen en Jezus als de Messias zal erkennen. De puriteinen gingen hiermee in tegen de vervangingstheologie die lang in veel kerken aanwezig was en is.
Evangelicale eindtijdtheologen Binnen de stroming van het evangelisch christendom doet zich een vorm van Israëltheologie voor die zich verbindt met de opvatting dat de eindtijd nabij is. Bekende bijbelleraren zijn Jan van Barneveld (overleden in 2022) en Henk Poot. Er wordt hier in het bijzonder gewezen op het ontstaan van de staat Israël als een teken van de Tweede Komst van Christus. Radicale richtingen in deze evangelicale stroming willen de emigratie naar Israël van alle Joden versnellen, in de verwachting zo ook de terugkeer van Christus te bespoedigen.
PKN In Nederland bleek tijdens een synodezitting van de PKN in 2007 verschil van inzicht te bestaan over de in deze kerk gebezigde formule van de "onopgeefbare band met Israël". Er blijken met name verschillende interpretaties rond te gaan, in hoeverre hiermee religie, volk, land, maar ook de staat Israël worden bedoeld, alsmede over de verhouding tussen het Oude en het Nieuwe verbond en de uniciteit van Jezus Christus. Sabeel, Kairos Palestina en verscheidene predikanten onder wie Henri Veldhuis spelen een belangrijke rol bij het aandacht vragen binnen de PKN voor de situatie van Palestijnse christenen en een kritische evaluatie van de Israëltheologie. Daartegenover staat bijvoorbeeld de Gereformeerde Bond die binnen de PKN zit.
Binnen de PKN is Kerk en Israël de centrale instantie die de relaties met het Jodendom verzorgt. Ze beschouwt op de eigen website "de relatie met Israël" als "een essentieel element van de eigen identiteit en belijden". Dat dit nadere uitleg behoeft, spreekt uit deze toelichting: "Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de Bijbel en van daaruit in de geschiedenis tot op vandaag. Hier liggen de wortels van ons geloof. Dat is dus meer dan een historische bepaling".Steven Paas, Israëlvisies in beweging, Is het huidige Israël gelijk te stellen aan het verbondsvolk van het Oude Testament? Wereldraad van kerken uit kritiek op Israël
Christelijke Gereformeerde Kerken Binnen de Christelijke Gereformeerde Kerken kreeg het Israëlvraagstuk veel aandacht. Het kerkverband zoekt het getuigende gesprek met Israël. Waar men oorspronkelijk koos voor 'zending' onder het Joodse volk, spreekt men tegenwoordig over het 'gesprek' met het Joodse volk. De synode van dit kerkverband heeft uitgesproken dat er sprake is van „een onverbrekelijke en onopgeefbare verbondenheid tussen Israël en de christelijke gemeente uit de heidenen.”
Gereformeerde Gemeenten Binnen de Gereformeerde Gemeenten was men tot aan 1990 nauwelijks actief met het thema kerk en Israël. Daar is verandering in gekomen en dit heeft geleid tot het doordenken van hun Israeltheologie. Dit heeft geleid tot een deputaatschap dat zich inzet voor de verkondiging van het Evangelie en het doen aan hulpverlening onder het Joodse volk.
Hersteld Hervormde Kerk Binnen de Hersteld Hervormde Kerk is er sinds 2014 een speciale commissie die zich richt op de relatie tussen het kerkverband en Israël. De Hersteld Hervormde Kerk spreekt in een brochure onder meer uit dat God „omwille van het verbond met Abraham” de landbelofte in stand houdt, al laat de precieze invulling hiervan zich „niet eenvoudig vaststellen”. Daarnaast wordt onder meer uitgesproken dat de kerk geroepen is om antisemitisme „te ontmaskeren als haat tegen de God van Israël”.
Nederlandse Gereformeerde Kerken Dit kerkverband is het resultaat van de fusie tussen de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerken. Binnen de voorlopers van dit kerkverband kreeg het Joodse vraagstuk weinig aandacht. "Daar zijn kerkelijk-historische redenen voor", zegt Jan-Henk Soepenberg in het Nederlands Dagblad. "Zo werd in de voormalige Gereformeerde Kerken vrijgemaakt in het verleden geleerd dat de kerk in plaats van Israël is gekomen, de zogenoemde vervangingstheologie". Wel was sinds 1980 de Stichting tot bevordering van de Evangelieverkondiging onder het Joods Volk (Stevaj) actief, die later opging in de kerkelijke organisatie Yachad (zie Yachad.nl), dat in 2023 ook weer een Stichting werd (zie het blad Onderweg, Jaargang 9, 6 oktober 2023). Er werd wel gesteld dat men zich met het Joodse volk verhoudt zoals men zich ook tot andere volkeren verhoudt. Anderen evenwel benadrukken dat voor het Joods volk ook onder het 2e (nieuwe) verbond, nog steeds onvervulde beloften gelden.
De Israëltheologie binnen de Rooms-Katholieke Kerk