Het arrest Streefland/Van der Graaf (HR 3 januari 1964, NJ 1965/16) beter bekend als Tante Bertha, is een arrest van de Nederlandse Hoge Raad dat betrekking heeft op samenloop van wanprestatie tussen twee partijen en –daarmee samenhangend– onrechtmatige daad door een derde.
Samenvatting Tante Bertha heeft haar huis en de bijbehorende grond tweemaal verkocht, en daarna geleverd aan de tweede koper. De Hoge Raad oordeelt, dat het handelen van de tweede koper op zich niet onrechtmatig hoeft te zijn jegens de eerste koper. Maar in combinatie met de omstandigheden van het geval kán zulks wel onrechtmatig zijn. In casu heeft neef Hendrik onrechtmatig gehandeld –dat wil zeggen: in strijd met de zorgvuldigheid die in het maatschappelijk verkeer betaamt– jegens de weduwe van zijn broer.
Casus In 1949 heeft tante Bertha haar huis in Lekkerkerk met tuin, erf en boomgaard verkocht aan neef Adri met de bepaling, dat betaling en transport zou plaatsvinden vóór of op 1 januari 1970, terwijl de koper bij eerder overlijden van tante Bertha het recht heeft de transactie meteen af te wikkelen. De voorlopige koopakte is bij de notaris opgemaakt, de erven van beide partijen zijn ook aan de overeenkomst gebonden. Als de neef in 1955 overlijdt, worden de rechten en plichten van de onderhavige koopovereenkomst bij notariële akte van scheiding toebedeeld aan de weduwe.
Tante Bertha verkoopt het huis met tuin, erf en een deel van de boomgaard in 1960 aan neef Hendrik (de broer van Adri), die het vermogen van tante Bertha beheert. Later wordt de rest van de boomgaard ook aan Hendrik verkocht. Tante Bertha is in 1962 overleden, tijdens het hoger beroep van dit geding.
Rechtsvraag Tante Bertha pleegt wanprestatie jegens de weduwe van Adri. Handelt Hendrik onrechtmatig jegens zijn schoonzus? (Ja.)
Procesgang De weduwe van Adri (Van der Graaf) heeft een vordering ingesteld tegen Hendrik (Streefland). Ze eist levering van het onroerend goed onder dwangsom, tegen betaling van een bepaalde koopsom. Deze vordering is door de rechtbank toegewezen. Dit vonnis is in hoger beroep door het hof bekrachtigd. Het cassatieberoep is verworpen.
Rechtbank en hof De rechtbank heeft beslist:
Het hof overwoog:
Hoge Raad Eerste middel Als een onroerend goed tweemaal is verkocht en aan de tweede koper wordt geleverd, dan is het handelen van de tweede koper op zich niet onrechtmatig jegens de eerste koper. Maar in combinatie met de omstandigheden van het geval kán zulks wel onrechtmatig zijn. In het arrest volgt de Hoge Raad de redenering, dat de handelwijze van Hendrik een onrechtmatige daad kán opleveren jegens de weduwe van Adri; dat het hof een aantal omstandigheden van het geval in aanmerking heeft genomen en in onderlinge samenhang heeft gewaardeerd; dat het hof op basis hiervan terecht heeft beslist dat de handelwijze van Hendrik in strijd is met de zorgvuldigheidsnorm van 1401 BW.
Dienaangaand overwoog de Hoge Raad:
Hierbij heeft de Hoge Raad een aantal omstandigheden genoemd. De Hoge Raad overwoog:
Overigens heeft het hof de volgende omstandigheden expliciet genoemd (r.o. 2):
Tweede middel Het tweede cassatiemiddel maakt bezwaar tegen de veroordeling tot leveren van het onroerend goed –dat wil zeggen inschrijven van een notariële akte bij het Kadaster– in plaats van een financiële schadevergoeding. Ook wordt een probleem gesignaleerd, omdat tante Bertha intussen is overleden. Dit alles wordt door de Hoge Raad met weinig woorden van tafel geveegd, maar intussen was de advocaat-generaal tot de conclusie gekomen dat het geding zou moeten worden terugverwezen naar het hof.
Tot besluit Dit arrest neemt een belangrijke plaats in, in een reeks van arresten inzake samenloop van wanprestatie tussen twee partijen en –daarmee samenhangend– onrechtmatige daad door een derde. Het optreden van de buitenstaander veroorzaakt de wanprestatie. De vordering tot levering vindt navolging in het arrest Pos/Van den Bosch.
Zie ook Samenloop van wanprestatie (tussen partijen) en onrechtmatige daad (door een derde): HR 03-05-1946, NJ 1946, 323 Staat/Degens HR 17-11-1967, NJ 1968, -42 Pos/Van den Bosch HR 12-10-1979, NJ 1980, 117 Radio Modern/Edah HR 01-12-1989, NJ 1990, 217 Scheerders/Van Hoek HR 29-05-1998, NJ 1999, -98 Mooijman/Netjes
Tante Bertha