thumb|Getuigschrift van vervulling van de arbeidsdienstplicht uit 1943 De Nederlandse Arbeidsdienst (NAD) (of - in de spelling van die tijd - Nederlandsche Arbeidsdienst) was een eerst vrijwillige en later verplichte werkinzetdienst (Arbeitseinsatz) voor mannen en vrouwen in Nederland tijdens de Duitse bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog.
Belangen Op 27 juni 1940 richtte Seyss-Inquart namens Nederland de Nederlandse Opbouwdienst op. Dit was een overgangsorganisatie ter ontmanteling van het Nederlandse leger. Zij moest verdere stijging van het werkloosheidspercentage ten gevolge van ontslagen binnen defensie voorkomen. Dit beleid was een voortzetting van het eerdere arbeidsverschaffingsbeleid. De Opbouwdienst was politiek neutraal. Het was verboden om tijdens de diensttijd lid te zijn van een politieke partij. In dezelfde periode speelden ook de belangen van de bezetter een rol. Deze wilde een arbeidsbemiddelingsbureau voor diensten in Duitsland opzetten. Als motief voor het oprichten van de NAD gebruikte de bezetter de noodzaak van het herstel van de oorlogsschade in Nederland. Het was een verhaal dat niet door de illegale Nederlandse pers werd geloofd. Als NAD vloeiden op 15 oktober 1940 beide initiatieven in elkaar.Schrijven J.N. Breunese 1 oktober 1940 Het motto van de NAD was: "Ick Dien".
Dienstplicht thumbtime=0:25|thumb|Propagandafilm uit januari 1942 van de Filmdienst der NSB. Vertrek van mannen van de Nederlandse Arbeidsdienst naar het oosten. thumb|250px|Gebouw in voormalig NAD-kamp Diever B Toetreden tot de Nederlandse Arbeidsdienst was in aanvang op vrijwillige basis. Een toegetredene werd arbeidsman genoemd. Het was een aantrekkelijke regeling ter voorkoming van werkloosheid voor de 55.000 Nederlandse militairen. Deze werden opgeleid tot kader. Verder stonden de vrijwilligers niet in de rij. Per circulaire waren de Nederlanders in december 1940 opgeroepen om zich bij een van de 1024 aanmeldbureaus van de NAD als vrijwilliger aan te melden. Weinigen maakten van deze oproep gebruik. Er reageerden meer vrouwen dan mannen.Gemeentearchief Midden-Drenthe Op 1 januari 1942 werd voor iedere Nederlander die in dat jaar 18 jaren werd en op het einde van dat jaar nog geen 23 was, de ongewapende dienstplicht ingevoerd, zowel voor mannen als voor vrouwen. In 1943 werd wat de mannen betreft ook daadwerkelijk de hele lichting van dat jaar opgeroepen. Vrouwen werden in de buurt van hun woonplaats aan het werk gezet en gingen bijvoorbeeld aardappels schillen voor de kazerne. Voor mannen werden ver van hun woonplaats kampen gebouwd. Zij werkten bij het aanleggen van wegen en kanalen en in de landbouw. De dienstplicht duurde een half jaar. Ook leerden de mannen exerceren met een schop aan de schouder. De training in de Nederlandse Arbeidsdienst was uiteindelijk erop gericht om de mannen op te leiden voor het graven van tankvallen en loopgraven aan het oostfront. Aan het einde van de dienstplicht werd de mannen een contract voorgehouden voor deze werkzaamheden. Bijna iedereen weigerde om te tekenen. Na enige rake klappen te hebben geïncasseerd kon de weigeraar huiswaarts gaan. De kampen werden aangestuurd vanuit Amersfoort.
'Koenraad van den Arbeidsdienst' In de propaganda van de NAD werd een soort mythologisch figuur opgevoerd die Koenraad heette. Deze stond model voor de NAD. Hij werd neergezet als een 'echte' Hollandsche jongen: rechtschapen, welopgevoed, dapper en bereid om te werken. Er verschenen aanplakbiljetten waarop Koenraad met een schop op de schouder figureerde. Zijn goede opvoeding sprak uit afbeeldingen, geplaatst in dagbladen; daarbij stond hij onder andere zijn plaats in de tram af aan een staande dame. Zijn rechtschapenheid sprak uit een reprimande, bedoeld voor een ondeugende jongen die een hond plaagde. Was op zich de presentatie van zo'n dergelijke brave hendrik voor de doorsnee Nederlander al ergerniswekkend: komend uit de koker van de bezetter was het voor hem/haar zelfs stuitend. De propaganda werkte dan ook averechts; Koenraad werd al snel Dollefie Sallefie genoemd.Meldt u aan bij gemeentehuis, arbeidsbureau of..., Geheugen van Nederland en verdween al na korte tijd.
Inrichting kamp thumb|250px|Luchtfoto kamp Schoonlo Een standaard NAD-kamp had vier woonbarakken rond een appelplaats. Deze woonbarakken hadden elk drie kamers voor zestien personen. Zo’n groep van zestien personen werd een ploeg genoemd. De achtenveertig inwoners van een woonbarak vormden een groep. En alle vier de woonbarakken bij elkaar werden de afdeling genoemd. De leiding bestond uit twaalf ploegcommandanten, vier groepscommandanten en een afdelingscommandant. Deze waren apart van de manschappen gehuisvest of ingekwartierd in een naburig dorp. Naast de woonbarakken was er meestal een keuken- annex kantinebarak, een fietsenbarak, een werkplaats en een stalbarak. Alle voorzieningen waren gebouwd van geïmporteerd larikshout of douglas. De kolenberging was van steen en met pannen gedekt.
Leiding General Arbeitsführer Walter Bethmann van de Reichsarbeitsdienst was gedurende de hele oorlog hoofd van de NAD-kampen. De Nederlander majoor Jaap Breunese was in het begin waarnemend commandant. Hij had bekendheid als marsleider van de Nijmeegse Vierdaagse en was daarvoor commandant van de Nederlandse Opbouwdienst. Op 1 augustus 1941 nam hij ontslag; hij verzette zich tegen de invoering van de Hitlergroet in de NAD-kampen.Volgens Loe de Jong had Breunese het gevoel op de verkeerde weg te zijn en was hij de constante bevoogding door Bethmann beu. Zie Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 6A, pagina 498 Zijn opvolger was luitenant-kolonel Lodewijk Alexander Cornelis de Bock. De kampen liepen op 5 september 1944 (Dolle dinsdag) leeg. Aan het einde van die dag waren nagenoeg alle arbeidsmannen verdwenen, van het kader was nog 25 procent aanwezig. Op 6 september werd De Bock door Bethmann afgezet. Op 10 september 1944 werd de NAD opgeheven. Hiervoor waren velen die nog hun dienstplicht uitzaten en velen die nog werkten als leidinggevenden van de dienst verplicht voor allerlei werk voor de Wehrmacht ingezet. De laatst actieve hoofd-arbeidsleider was de NSB'er W.A. Almekinders.
Lijst van kampenzie voor een overzichtskaart met 62 kampnummers van de NAD, Ontwerp-voorschrift registratie (voorschrift registratie) 1 januari 1944 Naam Nummer Plaats Provincie Kamp Almere Huizen Noord-Holland Kamp Altweerterheide NAD 425 Weert Limburg Kamp Amerongen NAD 315 Amerongen Utrecht Kamp Ampsen (Laren) NAD 321 Ampsen Gelderland Kamp Appelsga NAD 122 Ooststellingwerf Friesland Kamp Arcen (Marnix van St. Aldegonde) NAD 334 Arcen Limburg Kamp Baarn NAD 311 Baarn Utrecht Kamp Beekvliet Sint Michielsgestel Noord-Brabant Kamp Beugelen NAD 222 Staphorst Overijssel Kamp Bergentheim NAD 233 Hardenberg Overijssel Kamp Bergen NAD 332 Bergen Limburg Kamp Borger NAD 133 Borger-Odoorn Drenthe Kamp De Bruine Enk (Hullerweg) NAD 225 Nunspeet Gelderland Kamp De Pieterberg NAD 125 Westerbork Drenthe Kamp De Roode Braak NAD 422 Vreekwijk (bij Deurne) Noord-Brabant Kamp De Valk NAD 424 Valkenswaard Noord-Brabant Kamp De Wallen (Tungebrog) NAD 426 Tungelroy Limburg Kamp De Wasberg NAD 421 Deurne Noord-Brabant Kamp Diever (De Hoardt) NAD 214 Geeuwenbrug Drenthe Kamp Dobbendal NAD 131 Gasselte Drenthe Kamp Donkerbroek (Us Hiem, Willem Barendsz) NAD 115 Donkerbroek Friesland Kamp Eerde NAD 223 Eerde Overijssel Kamp Endepoel (Albrecht Rodenbach) NAD 414 Merselo Limburg Kamp Gramsbergen NAD 231 Gramsbergen Overijssel Kamp Heitraksgoor NAD 423 Liessel (bij Deurne) Noord-Brabant Kamp Hemrik Noord (Werk Zathe) NAD 114 Hemrik Friesland Kamp Hemrik Zuid (Poostweg) NAD 113 Hemrik (Sparjebird) Friesland Kamp Het Ronde Huis (Eperweg) NAD 226 Nunspeet Gelderland Kamp Hilvarenbeek NAD 433 Hilvarenbeek Noord-Brabant Kamp Hooghalen NAD 123 Hooghalen Drenthe Kamp Kloosterhaar Kloosterhaar Overijssel Kamp Mookerheide (Mookerheid of Lodewijk van Nassau) NAD 331 Mook Limburg Kamp Nuis NAD 111 Nuis Groningen Kamp Odoorn NAD 135 Borger-Odoorn Drenthe Kamp Overbroek Kesteren Gelderland Kamp Overloon-Smakt NAD 411 Overloon Noord-Brabant Kamp Overloon-Zuid NAD 412 Overloon Noord-Brabant Kamp President Steyn NAD 236 Holten Overijssel Kamp Rhenen NAD 317 Rhenen Utrecht Werkkamp Roden Roderesch Drenthe Kamp Roggel NAD 415 Roggel Limburg Kamp Schoonloo (Kamp Elp) NAD 124 Schoonloo Drenthe Kamp Sellingen (Slangenborg) NAD 132 Slangenborg Groningen Kamp Steenwijk (Lakeweg) NAD 215 Eese Overijssel Kamp Ten Arlo (Witte Corneliszn De With) NAD 221 Ten Arlo Drenthe Kamp Ter Apel (Johan Maetsuycker) NAD 134 Barnflair Groningen Kamp Tilburg NAD 432 Noord-Brabant Kamp De Vecht NAD 224 Dalfsen Overijssel Kamp Vierhouten (De Vosseberg) Vierhouten Gelderland Kamp Vlakwater NAD 413 Venray Limburg Kamp Vledder Vledder Drenthe Kamp Vries Drenthe Kamp Waterloo I NAD 312 Leusden Utrecht Kamp Waterloo II NAD 313 Leusden Utrecht Kamp Wierden I NAD 234 Wierden Overijssel Kamp Wierden II NAD 235 Wierden Overijssel Kamp Vosseveld (Kloetenseweg) NAD 324 Winterswijk Gelderland Kamp Wolvega NAD 213 Wolvega Friesland Kamp Workum (It Romme Fjild) NAD 211 Workum Friesland Kamp Zweeloo NAD 126 Zweeloo Drenthe Kamp Den Bosch Den Bosch Noord-Brabant Kamp Deventer Deventer Overijssel Kamp Diemen Diemen Noord-Holland Kamp Diepenheim Diepenheim Overijssel Kamp Diessen Diessen Noord-Brabant Kamp Doesburg Doesburg Gelderland Kamp Doorn NAD 314 Doorn Utrecht Kamp Driebergen Driebergen Utrecht Kamp Ede Ede Gelderland Kamp Eibergen NAD 323 Eibergen Gelderland Kamp Eindhoven Eindhoven Noord-Brabant Kamp Elden Elden (bij Arhnem) Gelderland Kamp Elst NAD 316 Elst (bij Rhenen) Utrecht Kamp Etten-Leur Etten-Leur Noord-Brabant Kamp Fochteloo NAD 121 Fochteloo Friesland Kamp Gaasterland NAD 212 Gaasterland Friesland Kamp Geleen Geleen Limburg Kamp Gennep Gennep Limburg Kamp Goirle Goirle Noord-Brabant Kamp Havelte Havelte Drenthe Kamp Heemse NAD 232 Heemse (bij Hardenberg) Overijssel Kamp Heerde Heerde Gelderland Kamp Hees Hees (bij Nijmegen) Noord-Brabant Kamp Helmond Helmond Noord-Brabant Kamp Hoenderloo Hoenderloo Gelderland Kamp Hulten Hulten (bij Tilburg) Noord-Brabant Kamp Lage Mierde NAD 434 Lage Mierde Noord-Brabant Kamp Lemmer Lemmer Friesland Kamp Lierop Lierop (bij Helmond) Noord-Brabant Kamp Lochem Lochem Gelderland Kamp Maartensdijk Maartensdijk Utrecht Kamp Maastricht Maastricht Limburg Kamp Marum NAD 112 Marum Groningen Kamp Meppel Meppel Drenthe Kamp Milheeze Milheeze Noord-Brabant Kamp Neede NAD 322 Neede Gelderland Kamp Nijmegen Nijmegen Gelderland Kamp Nistelrode NAD 431 Nistelrode Noord-Brabant Kamp Noordoostpolder Noordoostpolder Flevoland Kamp De Wiekslag NAD 333 Well Limburg
Zie ook Arbeitseinsatz Joodse werkkampen
Literatuur `Ick dien` in Sellingen en Ter Apel; J.J. Spanninga; Mussert, Arbeidsdienst. M. Meulendijk, Arbeidsdienst. Zangbundel Nederlandsche Arbeidsdienst. Konstant Hierl; De Arbeidsdienst; Uitgeverij Westland Amsterdam. Vorming, maandblad van de Nederlandsche Arbeidsdienst. Ick Dien; Het boek van de Arbeidsdienst; Uitgeverij Hamer W.F. van Breen, Nederlandse Arbeidsdienst 1940-1945. Ontstaan, opkomst en ondergang. Walburg Pers, Zutphen D.A. van Hilten, Van capitulatie tot capitulatie. Blz. 27-31