thumb|Hendrik IV van Engeland thumb|Titelpagina van Henry IV, Part 1 uit 1598 Hendrik IV (Engelse titel: Henry IV, Part 1, of voluit The First Part of King Henry the Fourth)De oorspronkelijke ondertitel was "With the Battle at Shrewsburie, between the King and Lord Henry Percy, surnamed Henry Hotspur of the North". is een van de historische stukken van William Shakespeare. Waarschijnlijk dateert het uit de jaren 1596-1597. Het vormt het tweede deel van een tetralogie die gaat over de historische opgang van het Engelse koninklijke Huis van Lancaster: Henry IV, Part 1 volgt op het eerste deel Richard II en wordt gevolgd door Henry IV, Part 2 en Henry V. Vanaf de eerste vertoning, waarschijnlijk in 1597, was het stuk uitzonderlijk populair en werd het frequent opgevoerd. Tussen 1598 en 1622, vóór de First Folio van 1623, waren er al zeven quarto-edities - meer dan voor enig ander toneelstuk van Shakespeare.Herbert en Judith Weil, INTRODUCTION The First Part of King Henry IV (Cambridge University Press, 2013)

Hendrik IV, Deel 1 is het verhaal van prins Hal (de toekomstige koning Hendrik V van Engeland), een wilde jongeman die omgaat met criminelen en gewone burgers, zijn tijd doorbrengt in ongure herbergen en zijn 'vrienden' helpt om zijn vaders schatkist te beroven. In het verhaal verandert de jongeman van een complete nietsnut in een edele leider die de rebellenopstand tegen zijn vader bedwingt en zo het koninkrijk redt. Tegenwoordig heet zoiets een coming-of-age-verhaal.

Datering en bronnen Op 25 februari 1598 werd het toneelstuk opgenomen in het Stationers' Register, dat is een lijst die een Londense handelsgilde bijhield om de rechten van auteurs en uitgevers te beschermen. Publicatie vond plaats in hetzelfde jaar. Zoals het geval was met de meeste van zijn historische stukken, was Shakespeares belangrijkste bron waarschijnlijk Raphael Holinsheds Chronicles uit 1587, een kroniek met belangrijke historische gebeurtenissen uit het Engelse verleden. Dat werk putte op zijn beurt uit Edward Halls hoofdwerk The Union of the Two Illustrious Families of Lancaster and York (De vereniging van de twee beroemde families van Lancaster en York) uit 1542. Een andere zeer waarschijnlijke bron was het episch gedicht The Civil Wars Between the Two Houses of York and Lancaster (De burgeroorlogen tussen de huizen van York en Lancaster), geschreven in 1595 door Samuel Daniel. Ook Niccolò Machiavelli's De heerser kan van invloed geweest zijn, aangezien een van de belangrijkste thema's van het stuk het omgaan met macht is en de verantwoordelijkheid die daarmee gepaard gaat. Andere werken die soms genoemd worden in dit verband zijn het anonieme Richard II (of Thomas of Woodstock) van ca. 1592 en John Stows Chronicles of England uit 1580. Ten slotte was het 'terugkeer van de verloren zoon'-verhaal over prins Hal ook al opgenomen in een anoniem overgeleverd toneelstuk uit de jaren 1580Een aanwijzing dat dit toneelstuk geschreven is vóór 1588, is dat Richard Tarlton op de acteurslijst wordt genoemd in de rol van "Dericke", en Tarlton stierf in 1588. dat in 1598 in druk verscheen onder de titel The Famous Victories of Henry the Fifth.Volledige titel: The Famous Victories of Henry the fifth: Containing the Honourable Battel of Agin-court: As it was plaide by the Queenes Maiesties Players.

Manuscript en eerste gedrukte uitgaven Het in 1897 ontdekte Dering-manuscript is een samenvoeging van de twee delen van Henry IV tot een enkel stuk. Het werd getranscribeerd van een kopie van quarto 'Q5' van Henry IV, Part 1 (1613) en een tweede editie van Part 2 uit 1600. Het 55 folio's tellende manuscript wordt nu bewaard in de Folger Library in Washington D.C. Het is het oudste bekende manuscript van een tekst van Shakespeare.

Het stuk werd voor het eerst gedrukt in 1598 op initiatief van de Londense uitgever Andrew Wise. Het was zo populair dat er snel op elkaar nieuwe edities volgden: in 1599, 1604, 1608, 1613, 1622, 1632, 1639 en 1692. Het stuk werd ook opgenomen in de First Folio uit 1623.

Achtergrond De gebeurtenissen vinden plaats in de jaren 1402–1403, twee eeuwen voor Shakespeares tijd. In het algemeen beschrijft het verhaal waargebeurde historische feiten, alhoewel Shakespeare de geschiedenis verandert of uitvindt al naargelang het hem zo uitkomt. Het stuk sluit aan bij de prequel "Richard II", zodat het helpt om vertrouwd te zijn met wat er in dit deel gebeurde om de motieven van de verschillende personages in Henry IV, Part 1 beter te begrijpen. Als het toneelstuk begint, is de positie van Hendrik IV op de troon niet veilig. De burgeroorlog die hij zelf heeft veroorzaakt door de vorige koning, zijn oom Richard II, te laten vermoorden,Hendrik claimde de troon als afstammeling van Hendrik III, die over Engeland heerste van 1216 tot 1272, liet Richard II gevangennemen en vermoorden. is nog maar pas achter de rug of er breken nieuwe bloedige onlusten uit. Hij ergert zich ook aan het grillige gedrag van zijn zoon, prins Hendrik (ook Hal genoemd), die zich laat adviseren door een vreemde figuur, 'Sir' John Falstaff. Deze Falstaff wordt door critici en gewone lezers als een van de meest fascinerende creaties van Shakespeare beschouwd. De vadsige, gedegenereerde oude schurk sleurt de jonge prins (door hem "Hal" genoemd) mee in een milieu van dieven en struikrovers. Door het contrast tussen de twee milieus - paleis en herberg - en het voortdurend wisselen van focus maakt dit stuk een verrassend moderne indruk. Ook in onze tijd is het nog zeer genietbaar, niet in het minst door de legendarisch oneerbiedige humor van John Falstaff. Op een heel vernieuwende manier wordt in het stuk geschiedenis en komedie vermengd. Verheven scènes met koningen en veldslagen worden afgewisseld met taferelen met dronken schurken en diefstallen. De climax van het toneelstuk is de historische Slag bij Shrewsbury,Shrewsbury ligt aan de grens van Wales en Engeland waarbij koning Hendrik slag levert met het opstandelingenleger van Hendrik "Hotspur" Percy uit Northumberland.

Thema's en motieven de al dan niet door God gelegitimeerde macht van de koning: een probleem waarmee Shakespeares personages in zijn historische stukken worstelen, is de vraag of de koning van Engeland de vertegenwoordiger van Gods macht op aarde is. Immers, als dit waar is, dan zou afzetten van de koning of koningsmoord - zoals Hendrik IV doet - een daad van godslastering zijn; schuldgevoel over oneerlijk verkregen winst - sluit aan bij het vorige thema; koning Hendrik IV wordt verteerd door wroeging omdat hij de vorige koning, Richard II, heeft laten vermoorden om de troon te usurperen; het begrip eer: Hotspurs begrip van eer is niet hetzelfde als wat prins Hendrik eronder verstaat. Zijn grootsheid, moed en kracht verworden soms tot arrogantie, trots en gebrek aan zelfcontrole. Hotspur offert desnoods de liefde van zijn eigen vrouw op voor dat soort eer.Bedrijf II, toneel IV/V Bij prins Hendrik is uiteindelijk persoonlijke eer ondergeschikt aan het belang van de natie. In contrast met de heetgebakerde Hotspur geeft de jonge Hendrik blijk van diplomatieke en manipulatieve talenten; het slagveld vormt grote leiders - een bekend literair-historisch motief: op het slagveld bewijst Prins Hal wat hij waard is, en zo wint hij het respect terug dat hij door zijn jeugdige dwaasheden verloren was; carpe diem tegenover verantwoordelijkheid: Prins Hal wordt in zijn jeugd verleid door Falstaffs filosofie van het carpe diem (Bedrijf 3, toneel 3: "I live out of all order, out of all compass" - Ik leef buiten alle orde, zonder richting) - maar als de tijd komt zal hij zijn verantwoordelijkheid als troonopvolger nemen; variatie in idioom en tongval: de taal zoals ze aan het hof wordt gesproken wordt gecontrasteerd met de taal van gewone mensen uit achterbuurten van Londen, uit Wales of Schotland. Achter het schijnbaar oppervlakkige gedrag van prins Hendrik schuilt ook een overtuiging, namelijk dat hij zijn eigen volk goed moet kennen en met gewone mensen op hun niveau moet leren omgaan als hij later een goede koning wil zijn.

Personages thumb|180px|Koning Hendrik V, in Shakespeares toneelstuk Henry IV opgevoerd als "Prins Hal" 180px|thumb|'Falstaff mit Kanne', schilderij door Eduard von Grützner. 180px|thumb|Sir Henry Percy, bijgenaamd Hotspur. Illustratie door I. Neagle. Hendrik IV, koning van Engeland, ook bekend als (Hendrik) Bolingbroke.genoemd naar zijn geboorteplaats Bolingbroke in Lincolnshire De wat afstandelijke en trotse koning is niet echt de protagonist van het stuk, ook al draagt het zijn naam; Prins Harry, Prins van Wales: door zijn vrienden "Hal" genoemd, zoon van Hendrik IV die de troon zal overerven als Hendrik V. Hij verzaakt aan zijn zorgeloos leventje als de natie hem nodig heeft; Lord John van Lancaster: de broer van prins Hendrik die het vredespact verbreekt en het rebellenleger verslaat; Graaf van Westmorland: een bevelhebber in het leger van de koning; Sir Walter Blunt: een trouwe edelman en boodschapper van de koning; Sir John Falstaff (John Oldcastle): lolbroek, schavuit en kameraad van Prins Hal; Mistress Quickly: uitbaatster van de herberg Boar's Head Tavern in Eastcheap; Edward (Ned) Poins: handlanger van Falstaff; Russel en Harvey, bondgenoten van Falstaff - hun namen werden later veranderd in Peto en Bardolph naar aanleiding van de Oldcastle-controverse; Gadshill, een andere dief en medewerker van Falstaff; Wijnhandelaar, twee dragers, stalknecht in herberg, kamerheer, sheriff, reizigers, lords, officieren, boodschappers en bedienden.

Aan de zijde van de rebellen Graaf van Worcester: probeert als lid van de familie Percy zijn neef Hotspur te manipuleren; Percy, Graaf van Northumberland, zijn broer: hielp de koning op de troon, maar kiest nu de zijde van de rebellen; Henry Percy, ook "Hotspur" genoemd, Northumberlands zoon, de jongeIn Shakespeares toneelstukken wordt Hotspur afgeschilderd als een man die jong genoeg is om de zoon van koning Hendrik IV te zijn. In werkelijkheid was Hotspur twee jaar ouder dan Hendrik. onstuimige leider van de opstand; Kate, Lady Percy, de speelse, geduldige en geestige vrouw van Hotspur, die haar verwaarloost - meer dan eens dreigt ze vanwege zijn gebrek aan interesse in seks zijn penis te 'breken'; Lord Edmund Mortimer, Graaf van March, Lady Percy's broer - was door Richard II als zijn troonopvolger aangeduid, daardoor wil de huidige koning geen losgeld betalen als hij door de rebellen is gevangengenomen; Lady Mortimer, zijn vrouw: heeft geen tekst in het stuk, zingt wel een Welsh liedje; Owain Glyndŵr (in het Engels: "Owen Glendower"), Lady Mortimers vader: een leider van de Welshe rebellen, hij schept op over magische krachten waarover hij zou beschikken; Graaf van Douglas: een moedige strijder, hij doodt Walter Blunt en bijna ook de koning, maar prins Hal belet hem dat; Sir Richard Vernon, bondgenoot van Worcester die in tegenstelling tot Hotspur een redelijke koers wil varen; Scrope, aartsbisschop van York; Sir Michael, een lid van het huis van de aartsbisschop.

Inhoud