thumb|Een vrouw loopt met een emmer door de sneeuw naar een Finse sauna thumb|Een karakteristieke Finse sauna gelegen aan een van de vele Finse meren Een sauna is een verwarmde ruimte of verwarmd gebouw waar het de bedoeling is dat de bezoekers zweten. Een sauna is hierin vergelijkbaar met een stoombad (met een temperatuur van 40-60°C is, maar het relatieve waterdampgehalte kan wel 80% zijn). Het heilzame effect van een sauna en dat van een stoombad zijn vrijwel gelijk.
Het woord sauna komt uit het Fins, en betekent letterlijk "badhuis". Het gebruik van de term verwijst niet specifiek naar de verwarmingsstructuren die in Finland worden gebruikt, maar eerder naar een algemeen heteluchtbad dat bedoeld is om het lichaam te verwarmen.
De term wellnessbedrijf of wellnessresort is tegenwoordig min of meer een synoniem voor saunabedrijf en een kuuroord.
Werking thumb|Het afkoelen in open water na een saunabezoek afgebeeld op een postzegel uit Finland, 1949 De temperatuur is hoog, tussen de 60 en 120°C, zodat de saunaganger snel gaat zweten. Het verhogen van de lichaamstemperatuur tot maximaal 39°C tijdens de zweetfase (kunstmatige koorts) veroorzaakt hetzelfde effect in het lichaam als echte koorts die belangrijk zijn voor het bestrijden van infecties. Mensen met ontstekingen, acute infectieziekten, hart- en vaatziekten, veneuze trombose of spataderen wordt over het algemeen afgeraden om een sauna of stoombad te bezoeken.
Een saunabezoek zorgt voor verbeterde doorbloeding, een sterker immuunsysteem, diepe spierontspanning en stressvermindering. Saunabaden heeft een positief effect op het autonome zenuwstelsel. Het zweten wordt als reinigend ervaren. Daarom wordt het bezoeken van een sauna ook wel als “saunabad” aangeduid in de zin van persoonlijke verzorging.
Ook mentaal wordt zo’n heteluchtbad door regelmatige saunabezoekers als “reinigend”, ontspannend, ervaren. Saunabaden kan ook een sociale gebeurtenis zijn; mensen ontmoeten elkaar in de sauna. Zo kan saunabaden tegenwoordig bijdragen aan het algemeen welzijn.
Warme lucht trekt omhoog. Zo kan het dat de temperatuur bij het plafond, ruim boven de 100 graden Celsius uitkomt en het bij de vloer dan ongeveer 30 graden blijft. De meeste saunacabines hebben banken op verschillende hoogten. Saunagasten kunnen zo hun favoriete temperatuur opzoeken. Men kan de hitte vaak maar 10-15 minuten verdragen; daarna neemt men een douche om het zweet af te spoelen. Vervolgens baadt men in koud water of koelt men in de buitenlucht.
De opeenvolging van warmte gevolgd door een koud bad ontspant de spieren en heeft enkele fysiologische effecten, zoals een kortstondige sterke stijging van de bloeddruk. Door te zweten en herhaaldelijk met water te spoelen, wordt het lichaam grondig maar toch zacht gereinigd; de buitenste huidlaag zwelt op, dode huidcellen laten los en kunnen gemakkelijk worden afgespoeld. Bij een zeer droge huid wordt de structuur verbeterd door de zweetklieren te activeren en de vochtretentie in de hoornlaag te verhogen.
Geschiedenis thumb|Een banya is een belangrijke plaats in Rusland, waar o.a. bevallingen plaatsvinden. Afbeelding van een pasgeboren baby die in de stoom wordt gehouden, 19e eeuw thumb|Zes naakte vrouwen en twee kleine kinderen zijn in een badhuis of sauna in de weer met water en zeep, sponzen en borstels etc. Naar een tekening van Albrecht Dürer, 1496-1501 thumb|Een openbare banya in Rusland, 1760 thumb|De wraak van Olga van Kiev, Radziwiłłkroniek, 15e eeuw De oudste badinrichtingen zijn vele duizenden jaren oud en waren al bekend in diverse oude culturen. Het werd gezien als toepassing om de gezondheid te verbeteren, om van ziekten te genezen en voor vrouwen om een bevalling voor te bereiden. Voorbeelden zijn: In gebieden zoals de rotsachtige Orkneyeilanden in Schotland zijn veel oude stenen bouwwerken te vinden die als normale bewoning dienden, waarvan sommige vuurplaatsen en badruimtes bevatten. Het is mogelijk dat sommige van deze bouwwerken ook stoom gebruikten op een manier die vergelijkbaar is met de sauna. De vindplaatsen stammen uit het Neolithicum, daterend van ongeveer 4000 v.Chr. Archeologische opgravingen in Groenland en Newfoundland hebben bouwwerken blootgelegd die sterk lijken op traditionele Scandinavische boerderijsauna's, sommige met badplatformen en "enorme hoeveelheden zwaar aangebrande stenen". De genezende werking van warmte werd voor genoemd in de oude Egyptische beschavingen (2400 v.Chr.), maar het waren pas artsen in het oude Griekenland die deze therapeutische benadering consequent toepasten, erkenden en benoemden: hyperthermie. Zweethuizen in Ierland zijn een soort vroege sauna, die in de 18e en 19e eeuw in Ierland werden gebruikt. De oorsprong ervan gaat mogelijk veel verder terug. Het is een rechthoekige constructie, gebouwd tegen de zijkant van een heuvel, met een dak van platte stenen en een kleine schoorsteenopening in een hoek. De vloer is geplaveid met stenen. Dat ze gestookt werden staat vast, aangezien roet aan de plafonds van sommige bouwwerken kleefde. Dit onderscheidt ze van Noord-Amerikaanse inipis, die zelden (of nooit) van steen werden gebouwd en werden verwarmd door hete stenen uit een nabijgelegen vuur. De Castrexa-sauna (of monument met oven) is een megalithische constructie en bestond uit een sauna voor ritueel gebruik (stoombadrituelen). De badhuizen van de Castrocultuur met Pedras Formosas op het Iberisch Schiereiland werden gebouwd aan het einde van de 5e eeuw v.Chr. of het begin van de 4e eeuw v.Chr. Via een kleine opening gaf deze Pedra Formosa-monoliet toegang tot de ruimte voor warme baden en stoom. Sommige sauna's bleven in de Romeinse tijd in gebruik en ondergingen daarom verbouwingen en uitbreidingen om ze aan te passen aan nieuwe thermische toepassingen. Strabo sprak al over de gewoonte van een stoombad bij de Galiciërs: “Sommige volken aan de oevers van de Douro leven zoals de Laconiërs (Sparta). Ze zalven zich tweemaal (per dag) met olie op speciale plaatsen en nemen stoombaden gemaakt met stenen die in het vuur verhit worden en (daarna) baden ze in koud water.” de temazcal in Mexico het sudatorium (Latijn: sudor = zweet) was een kleine rond zweetruimte in de Romeinse thermen. De temperatuur was daar hoger dan in het caldarium en het heeft enige gelijkenis met het laconicum. In de Nestorkroniek wordt het baden van de Slovenen of Ilmenslovenen in houten hutten, met zelfgeseling en afwisselende warme en koude baden, als opmerkelijk beschreven. Dat baden heeft een sterke gelijkenis met de huidige Finse sauna. Bij de Karo in Noord-Sumatra, Indonesië, is de oukup een traditionele vorm van sauna waarbij de bader in dekens wordt gewikkeld en er kruidige stoom uit een kokende ketel komt. De moderne oukup wordt nu uitgevoerd met stoom die via leidingen in een kleine ruimte wordt geleid. [Een soortgelijk bad, bekend als mar-tup, werd beoefend door de Batak Toba. Beide stammen voerden het bad traditioneel uit na de bevalling, maar het wordt nu gebruikt als een algemeen herstellend middel of voor ontspanning, en oukup-salons bieden doorgaans ook massages aan. De traditionele Koreaanse sauna, de hanjeungmak, is een koepelvormige constructie van steen die voor het eerst werd genoemd in de Annalen van de Joseondynastie in de 15e eeuw. De hanjeungmak, gesteund door Sejong de Grote, werd geprezen om zijn gezondheidsvoordelen en gebruikt voor de behandeling van ziekten. Traditionele Thaise kraamzorgpraktijken, met name Yu-Fai, omvatten intensieve warmtetherapieën zoals kruidenstoomsauna's en verwarmende behandelingen om nieuwe moeders te helpen herstellen, ontgiften en hun lichaam te revitaliseren na de bevalling. De eerste badhuizen in Japan ontstonden in boeddhistische kloosters tijdens de Naraperiode (710-784) en waren aanvankelijk alleen toegankelijk voor monniken, voordat ze tijdens de Kamakuraperiode werden opengesteld voor zieken en armen. Dit waren over het algemeen stoombaden. Het eerste openbare badhuis in Japan wordt vermeld in 1266. Ze bevonden zich in natuurlijke of kunstmatige rotsgrotten of stenen gewelven. In de iwaburo langs de kust werden de rotsen verhit door hout te verbranden. Vervolgens werd er zeewater over de rotsen gegoten, waardoor stoom ontstond.
Sauna's spelen soms een belangrijke rol in de geschiedenis, zoals in de beschrijving van de gebeurtenis in 945 in het verhaal van de strijd van Olga van Kiev tegen de Drevljanen na de dood van haar man in de Radziwiłłkroniek: "De Drevljanen...selecteerden de beste mannen die het Derevskaya-land bezaten en lieten hen komen. Toen de Drevljanen in Kiev aankwamen, gaf Olga hen opdracht een badhuis klaar te maken en zei: 'Was je – kom naar mij.' De sauna werd goed verhit en, eenmaal daarin verzameld, begonnen de Drevljanen zich te wassen. De sauna werd achter hen op slot gedaan en Olga gaf opdracht de deuren in brand te steken, waarna ze allemaal verbrandden"
Het ontstaan van de sauna in Noordse landen thumb|Badstuga (een Zweedse term voor een sauna, vaak een houten huisje buiten, en letterlijk "saunahuis" of gewoon sauna). Afbeelding uit het Nordisk familjebok. Deze afbeelding werd weergegeven in de eerste, tweede en derde druk (18763–1937). De geschiedenis van sauna's gaat meer dan duizend jaar terug bij de Noordse volkeren. Men gelooft dat deze volkeren de sauna al 2000 jaar kennen, maar de eerste schriftelijke vermeldingen dateren van ongeveer 1000 jaar geleden.
Verschillende etnische groepen hebben verschillende soorten sauna's ontwikkeld. De bekendste vorm is de Finse sauna, ook wel Fins bad genoemd. In de vroege geschiedenis van Finland woonden de mensen in deels onder de grond gebouwde hutten. Om deze te verwarmen werden stenen (kiuas), die eerst in een vuur lagen, in deze hutten gelegd, waardoor de temperatuur opliep. Het grote voordeel van deze methode was dat de warmte gelijkmatig gedurende de gehele nacht werd afgegeven. Men kwam erachter dat wanneer water over die hete stenen werd gegoten, de ruimte ineens veel warmer werd en de aanwezigen begonnen te zweten.
Hoewel bedoeld als verwarming is hiermee de sauna, of beter gezegd de “holsauna”, geëvolueerd. Deze structuur is vergelijkbaar met de inipi (een zweethut) van de Lakota. Later is men blokhutten gaan bouwen die specifiek als heteluchtbadhuis waren bedoeld. Een goed verwarmde "savusauna" (rooksauna) levert warmte op gedurende maximaal 12 uur. Het natuurlijke materiaal, hout, absorbeert en geeft vocht af aan de binnenkant van de sauna. Dit voorkomt schimmelvorming die kan optreden bij volledig luchtdichte isolatie. Hout biedt hygiënische en klimatologische voordelen, vooral bij gebruik van zogenaamde blokhutplanken.
Saunassa is het Finse woord voor "in de sauna" en verwijst naar de traditionele Finse heteluchtbadervaring zoals weergegeven in het beroemde schilderij Saunassa van Akseli Gallen-Kallela. Badstuga is een Zweedse term voor een traditionele Finse sauna (bastu), wat letterlijk 'badhuis' betekent en een verwarmde ruimte is voor rituele reiniging, die ook diende voor het drogen van voedsel. Badstue is de Deense en Noorse term en in IJsland wordt een sauna gufubað (stoombad) genoemd.
De kachel thumb|Een savusauna waar op traditionele wijze wordt gestookt. thumb|Traditioneel Finse ritueel met berkentakken en löyly door professioneel saunatherapeut Kaisu Mokkila. thumb|Rook rondom de rooksaunas in Finland In de oostelijke Finse provincie Karelië werd een houtgestookte open kachel in de blokhut geplaatst. Omwille van de gelijkmatige verwarming werden ook hier stenen gebruikt en op de kachel gelegd en vervolgens door de vlammen verhit. Door de convectie van de warme stenen walmde de rook van het houtvuur door de ruimte en deze werd via een opening of de openstaande deur afgevoerd. Dit waren de eerste savusauna’s (rooksauna's). Vanwege de geur van het hout en de wijze van opwarming is dit nog steeds bij de Finnen hét saunamodel. In het oosten en noorden van het land doet men dit nog vaak op deze wijze.