Homo ergaster is een uitgestorven mensensoort, die misschien de voorganger was van Homo erectus. Sommige onderzoekers zien hem als een deelpopulatie van Homo erectus. Homo ergaster is bekend uit het Vroeg Pleistoceen tussen 1,9 tot 1,4 miljoen jaar (Ma) geleden van onder andere Koobi Fora (Kenia, Oost-Afrika) en Swartkrans (Zuid-Afrika).
De eerste fossielen van Homo ergaster werden in het midden van de twintigste eeuw in Afrika gevonden. Pas later begon het besef door te dringen dat de Afrikaanse vondsten een eigen type zouden kunnen vertegenwoordigen, afwijkend van de Aziatische Homo erectus, die al goed bekend was van de Javamens en de Pekingmens. In 1975 benoemden twee paleontologen dat type als de aparte soort Homo ergaster, de "arbeidende mens". Ze kregen eerst echter weinig bijval. De meeste wetenschappers bleven de Afrikaanse fossielen bij Homo erectus onderbrengen, soms over de Aziatische vormen sprekend als "H. erectus in enge zin" waarbij dan de groep met de Afrikaanse vondsten erbij "H. erectus in ruime zin" werd.
In 1984 werd de Turkana Boy gevonden, indertijd het meest complete fossiel van een mens van hoge geologische ouderdom. Het werd eerst aan Homo erectus toegewezen maar verschafte zoveel informatie over de bouw van Afrikaanse vormen dat steeds meer onderzoekers overtuigd werden van het nut om een aparte soort Homo ergaster te onderscheiden. Dit is intussen de dominante opvatting geworden. Toch blijft het vraagstuk zeer omstreden. Het onderscheid tussen de Turkana Boy en de Aziatische tak is in veel opzichten zeer subtiel terwijl de Afrikaanse vondsten onderling vaak flink bleken te verschillen.
Homo ergaster lijkt duidelijk te onderscheiden van mogelijke voorlopers zoals Homo habilis, Homo rudolfensis, Australopithecus africanus of Australopithecus sediba. Het is onduidelijk welke daarvan precies zijn voorouder is maar hij was ten opzichte van alle langer, zwaarder, met een wat grotere herseninhoud, langere benen en een kleinere buikholte. Misschien had hij ook als eerste mens een grotendeels naakte huid die sterk gebruind was. Zijn atletische bouw en vermogen flink te zweten zouden hem in staat hebben kunnen stellen langdurig te rennen om zo prooidieren af te matten. Dat kan betekenen dat hij meer vlees at maar een groot deel van zijn voedsel moet uit planten hebben bestaan, waaronder grassen. Dat voedsel kon beter verwerkt worden doordat hij ingewikkelder stenen werktuigen maakte zoals vuistbijlen. Vermoedelijk was hij nog niet in staat vuur te maken.
Naam De naam ergaster komt van het Griekse woord dat "arbeider" betekent. De naam heeft betrekking op de vuurstenen werktuigen die bij fossielen van deze soort zijn aangetroffen. Letterlijk betekent zijn naam dus "arbeidende mens".
Ontdekkingsgeschiedenis Telanthropus Uit Zuid-Afrika beschreven de paleontologen Robert Broom en John Talbot Robinson al in 1949 de soort Telanthropus capensis op grond van een onderkaak., 1949. A new type of fossil man. Nature, 164(4164): 322-323. Hoewel dit een oudere naam is (die dus mogelijk prioriteit zou moeten hebben) werd deze kaak later vaak tot Homo ergaster gerekend., 2001. The Meaning of Homo. Ludus Vitalis, 9: 63–74 Robinson dacht dat Telanthropus een vroege voorloper van Homo was, afstammend van Australopithecus africanus. Indertijd werd deze hypothese algemeen verworpen. Nog in 1968 stelde Milford Wolpoff dat de grotere lichaamsomvang een geval was van seksuele dimorfie. Het zou dus slechts om een grote man gaan.Wolpoff, M. 1968. "'Telanthropus' and the single species hypothesis", American Anthropologist 70(3): 477-493 Hij bleef vasthouden aan de toen zeer populaire gedachte dat alle Hominini een enkele populatie of soort hadden gevormd, de single species-hypothese.Wolpoff, M. 1971. "Competitive exclusion among Lower Pleistocene hominids: The single species hypothesis", Man 6(4): 601-614 In 2025 werd de soort bij Paranthropus ondergebracht, als een Paranthropus capensis.Zanolli, C.; Hublin, J.-J.; Kullmer, O.; Schrenk, F.; Kgasi, L.; Tawane, M. & Song Xing. 2025. "Taxonomic revision of the SK 15 mandible based on bone and tooth structural organization". Journal of Human Evolution. 200: 103634
Homo ergaster wordt benoemd maar niet erkend In de jaren veertig waren uit Azië al vormen bekend die duidelijk tussen de australopitheken en meer moderne typen instonden. Eerst was de Javamens ontdekt en toen de Pekingmens. In de jaren vijftig werd het de gewoonte die in één soort van het geslacht Homo onder te brengen als een Homo erectus. Tegelijkertijd drong het besef door dat zulke vormen direct uit de australopitheken voortgekomen moesten zijn. Sommige onderzoekers dachten dat dit in Azië had plaatsgevonden, met Ramapithecus als voorouder, maar anderen meenden dat Afrika, waar alle zekere australopitheken gevonden waren, als oorsprong van H. erectus voor de hand lag. thumb|left|KNM ER 3733 Inderdaad werden in de jaren zeventig door de teams van Richard Leakey en Alan Cyril Walker een reeks verder geëvolueerde mensachtige fossielen gevonden op de oever van het Turkanameer, bij Koobi Fora. De belangrijkste daarvan waren de schedels KNM ER 3733 en KNM ER 3883. Met hun hersenvolume van respectievelijk 848 and 803 cc benaderden ze aardig het volume van de veel jongere Javamens, zo'n 950 cc. Ze werden aldus aan H. erectus toegewezen. Met een ouderdom van zo'n 1,8 tot 1,6 miljoen jaar oud leken ze precies de leeftijd te hebben die men van een vroege Afrikaanse H. erectus zou verwachten. De leeftijd van de fossielen is met name bepaald op basis van datering van lagen vulkanische as boven en onder de exemplaren. KNM ER 3733 werd in 1975 gevonden door Bernard Ngeneo en betreft wellicht de schedel van een vrouw. Het kwetsbare fossiel werd door Walker persoonlijk met veel moeite gereconstrueerd. Onmiddellijk viel hem de overeenkomst met Telanthropus op. De schedel, indertijd de oudste die van H. erectus bekend was, kwam uit lagen die ook australopitheken voortgebracht hadden. Daarmee was volgens een artikel dat Leakey en Walker in 1976 schreven de single species-hypothese beslissend weerlegd.Leakey, R.E. and Walker, A. 1976. "Australopithecus, Homo erectus, and the single species hypothesis", Nature 261: 572-574Walker A. & Leakey R. 1978. "The hominids of East Turkana". Scientific American 239(2): 44-56 thumb|Replica van het holotype KNM-ER 992 In 1971 vond Leaky bij Ileret een mandibula (gepaarde onderkaken), specimen KNM-ER 992, dat anderhalf miljoen jaar oud is. In 1972 beschreef hij het als een Homo indet., dus van een onbepaalde soort (species indeterminata).Leakey R. 1972. "Further evidence of lower Pleistocene hominids from East Rudolf, North Kenya". Nature 237: 264-269 In 1975 maakten Colin Groves en Vratislav Mazák dit het holotype van een nieuwe soort: Homo ergaster. Verschillende specimina werden aan de soort toegewezen, waaronder het gedeeltelijke skelet KNM ER 803., 1975. An approach to the taxonomy of the Hominidae: Gracile Villafrancian hominids of Africa. Casopis pro Mineralogii Geologii, 20: 225–247. De nieuwe soort vond in eerste instantie geen genade in de ogen van andere onderzoekers.
Geleidelijke erkenning Een van de meest bekende Homo ergaster-fossielen is de 'Turkana Boy' (vondstcode KNM-WT 15000). Dit compleetste skelet van deze soort werd in 1984 bij toeval gevonden op de oever van de Nariokotome rivier ten westen van het Turkanameer. De vondst werd gedaan door de paleontoloog Kamoya Kimeu die deel uitmaakte van een onderzoeksgroep van Alan Walker. Tijdens een wandelingetje viel zijn oog op een botje dat de grond uitstak en dat de aanleiding vormde voor een opgraving. Het botje bleek geen losse vondst maar deel uit te maken van een vondstcomplex dat de resten bleek te bevatten van een grotendeels bewaard skelet. Dit werd in 1985 nog aan H. erectus toegewezen maar in 1992 door Bernard Wood aan Homo ergaster.Wood, B.A. 1992. "Origin and evolution of the genus Homo". Nature, 355: 783-790 thumb|left|KNM-ER 3883 Ook zulke fossielen van hoge kwaliteit leidden niet meteen tot een aanvaarding van Homo ergaster.Rightmire G.P. 1990. The evolution of Homo erectus: comparative anatomical studies of an extinct human species. Cambridge University Press, Cambridge Wel werd men zich steeds meer bewust van de verschillen tussen de Oost-Aziatische vormen en die uit Afrika. Men loste dat vaak op door bij de eersten te spreken van Homo erectus sensu stricto, "in engere zin", en met de Afrikaanse vormen erbij van Homo erectus sensu lato, "in ruimere zin". De zaak werd nog verder gecompliceerd door de vondst van Homo georgicus die even oud was als de Koobi Fora-vondsten maar kennelijk Afrika al verlaten had. Men loste dit soms op door drie ondersoorten te onderscheiden: een H. erectus ergaster, een H. erectus georgicus en een H. erectus erectus. Dit bleek echter weinig nuttig want van het hele begrip "ondersoort" is geen operationele definitie gangbaar, zodat het onderscheid niet empirisch kan worden getoetst. In 2008 concludeerde Karen Baab dat het bekende fossiel materiaal verenigbaar was met een interpretatie als één enkele maar zeer variable soort, maar ook met een verzameling ondersoorten of met het bestaan van verschillende soorten. De variatie in schedelvorm was groter dan bij de, toch vrij variable, moderne mens.Baab, Karen L. 2008. "The taxonomic implications of cranial shape variation in Homo erectus". Journal of Human Evolution. 54(6): 827–847 thumb|De schedel van KNM-WT 15000 Nieuwere fossiele en genetische gegevens leken uit te wijzen dat de Oost-Aziatische populaties een doodlopende tak waren en dat de moderne mens van de Afrikaanse tak afstamt. Dat leek te rechtvaardigen om het begrip Homo erectus te beperken tot de Aziatische tak en de Afrikaanse tak met Homo ergaster aan te duiden. Zo'n onderscheid is in de eenentwintigste eeuw niet ongebruikelijk geworden. Het maakt het mogelijk om wat begripsmatige duidelijkheid te scheppen in wat een verwarrende veelheid aan allerlei vaak flink verschillende typen was geworden die drie continenten en bijna twee miljoen jaar besloeg. thumb|left|Replica OH 9