Pjotr Aleksejevitsj Kropotkin (Russisch: Пётр Алексеевич Кропоткин) (Moskou, 9 december 1842 – Dmitrov, 8 februari 1921) was een theoreticus van het anarchisme. Hij was in Rusland werkzaam als geograaf en geoloog en bewees onder andere dat de toenmalige landkaarten de loop van de bergketens in Siberië onjuist weergaven. Daarnaast deed hij onderzoek naar de IJstijd in Finland. Tijdens zijn ballingschap in het buitenland werkte Pjotr Kropotkin het anarchocommunisme verder uit en wist hij zijn denkbeelden hierover met succes te populariseren. Daarnaast bekritiseerde hij in zijn boek Wederzijdse Hulp, als factor in de evolutie, het denkbeeld van sommige biologen, dat zich in de natuur tussen dieren van dezelfde soort, overwegend onderlinge strijd zou afspelen.
Biografie 190px|left|thumb|De moeder van Pjotr Kropotkin, Jekaterina Nikolajevna Soelima, gepubliceerd in Memoirs of an Anarchist, 1899 Prins Pjotr Kropotkin werd op 9 december 1842 in Moskou geboren. Zijn ouders waren prins Aleksej Petrovitsj Kropotkin en Jekaterina Nikolajevna Soelima. De familie Kropotkin stamde af van de voormalige heersers van het prinsdom Smolensk en van Rurik. In het Russische tsarenrijk was de titel prins (knjaz) de op een na hoogste adeltitel. De familie van de tsaar droeg de titel grootvorst en stonden een rang hoger dan de prinsen. In april 1846 stierf de moeder van Pjotr Kropotkin op 35-jarige leeftijd aan de tering. Twee jaar later hertrouwde zijn vader.Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; Deel I
De vader van Pjotr Kropotkin was de eigenaar van ongeveer 1200 mannelijke lijfeigenen en ongeveer evenveel vrouwen.George Woodcock en Ivan Avakumovic: The Anarchist Prince. A biographical study of Peter Kropotkin; 1971 De meeste lijfeigenen werkten als boer op het land, maar anderen waren bedienden in het huis te Moskou of op het landgoed in de oblast Tambov. Pjotr Kropotkin werd een tegenstander van de lijfeigenschap door de onderdrukking van de lijfeigenen door de aristocraten. De eigenaar van de lijfeigenen was diegene die besloot wie met wie trouwde, waardoor veel gedwongen huwelijken gesloten werden. Ook kwam het vaak voor dat lijfeigenen werden verkocht of vergokt. Volgens Pjotr Kropotkin was zijn vader nog een van de meer aardige grootgrondbezitters, want veel andere eigenaren waren verantwoordelijk voor mishandeling, verkrachting, executies en gezinsbreuk in de lijfeigen families door het verkopen van hun kinderen.
Pagekorps 200px|thumb|right|Pjotr Kropotkin in uniform (1861) In augustus 1857 werd Pjotr Kropotkin op 14-jarige leeftijd naar een militaire kostschool in Sint-Petersburg gestuurd om opgeleid te worden voor het pagekorps. In dat jaar brak een groot aantal boerenopstanden in Rusland uit. Om deze opstanden te stoppen, vaardigde tsaar Alexander II in november 1857 een edict uit waarin bekend werd gemaakt dat de lijfeigenschap in de toekomst zou worden afgeschaft. Door dit edict stopten de boerenopstanden. In deze periode ging Kropotkin op zondagen naar zijn tante en nichtje in Sint-Petersburg. Zijn nichtje had illegale democratische tijdschriften in haar bezit, zoals de Poolster van Alexander Herzen. Door het lezen van deze tijdschriften werd Kropotkin een voorstander van de constitutionele monarchie.Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; Deel II
In februari 1861 ondertekende de tsaar het Emancipatiemanifest waarin werd vastgelegd dat twee jaar later de lijfeigenschap zou worden afgeschaft. In juni 1861 werd Kropotkin bevorderd tot sergeant en werd hij in het officiële pagekorps van de tsaar opgenomen. De pages zorgden bij ontvangsten, bals en galadiners in het paleis voor de beveiliging en de uitvoering van ceremoniële functies. Kropotkin was in eerste instantie een bewonderaar van de tsaar door diens streven om de lijfeigenschap af te schaffen. Door de groeiende invloed van de adel op het beleid werd Kropotkins mening over de tsaar geleidelijk echter steeds negatiever. Veel edelen probeerden de bevrijding van hun lijfeigenen tegen te houden of grote schadevergoedingen af te dwingen. Na zijn laatste schooljaar koos Kropotkin ervoor om zijn militaire dienst te gaan vervullen bij een regiment in Oost-Siberië. Dit was tegen de wil van zijn vader, die liever zag dat Pjotr bij het hof zou gaan werken.
In Siberië In 1862 kreeg Pjotr Kropotkin van de gouverneur van Transbaikalja de opdracht om het strafsysteem in Siberië te onderzoeken. Tijdens zijn bezoek aan de goudmijnen zag Kropotkin dat gedetineerden de hele dag tot hun buik in ijskoud water werkten. In de zoutmijnen constateerde hij dat veel Poolse dwangarbeiders aan tuberculose of scheurbuik stierven. Kropotkin beschouwde de straffen barbaars en trachtte met de gouverneur om het systeem van dwangarbeid te hervormen, maar dit was niet mogelijk.George Woodcock: Anarchism; A History of Libertarian Ideas and Movements; 1962; A Pelican Book
Op 19 februari 1863 werd de lijfeigenschap definitief afgeschaft. Bij de afschaffing van de lijfeigenschap slaagden de meeste grootgrondbezitters erin om veel geld te verdienen. De bevrijde boeren moesten hoge schadevergoedingen betalen aan de grootgrondbezitters om in hun huizen te mogen blijven wonen. De boeren moesten voor het gebruik van landbouwgrond een hoge jaarlijkse pacht of hypotheek betalen.Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; Deel III Het land van Peters vader dat voor de bevrijding getaxeerd was op elf roebel per hectare, werd nu voor veertig roebel verkocht. De landbouwgrond bij het landgoed in de oblast Tambov werd twaalf jaar lang verpacht aan de dorpsgemeenschap voor een prijs die tweemaal zo hoog was als de opbrengsten van het land toen Peters vader het landgoed beheerde.
In de zomer van 1863 ging Kropotkin mee met een expeditie om dorpen aan de rivier Amoer te bevoorraden. Na deze expeditie werd hij de adjudant voor Kozakken-aangelegenheden van de gouverneur-generaal. De daarop volgende winter ging hij op expeditie om te onderzoeken of er een korte route bestond tussen Transbaikalja en de rivier de Amoer. Kropotkin maakte in 1864 een andere expeditie om de rivier Sungari in kaart te brengen. Door deze expedities kreeg Kropotkin respect voor de zelfredzaamheid van de plaatselijke bevolking, die met weinig staatsbemoeienis veel voor elkaar kreeg. In deze periode las hij een aantal illegale politieke boeken van onder andere Pierre-Joseph Proudhon en John Stuart Mill. In 1866 werd een opstand van Poolse krijgsgevangenen in Siberië hard neergeslagen door het Russische leger. Pjotr en zijn broer Alexander Kropotkin namen ontslag uit het leger nadat ze het nieuws over het bloedbad hoorden. Hun vader was woedend over hun ontslag en stuurde geen geld meer naar Pjotr en Alexander.
Wetenschapper en Revolutionair 200px|thumb|right|Pjotr Kropotkin circa 1870 Pjotr Kropotkin begon in 1867 een wiskundestudie aan de Petersburgse Universiteit. Hij besteedde ook veel tijd aan geografie. Kropotkin was er door zijn Siberische expedities achter gekomen dat de toenmalige landkaarten de bergketens in Siberië fout weergaven. Hij probeerde door het verzamelen van de waarnemingen van verschillende onderzoekers de structuurlijnen van de Siberische bergketens te ontdekken.Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; Deel IV In 1871 ging hij op expeditie om de ijsafzettingen ten gevolge van de ijstijd in Finland te onderzoeken. Hij wees toen het aanbod af om secretaris van het Russisch Geografisch Genootschap te worden. Op 7 september 1871 stierf de vader van Pjotr Kropotkin.
In februari 1872 maakte Kropotkin een reis door Zwitserland. In Genève ging hij uit nieuwsgierigheid naar een bijeenkomst van de Zwitserse staatssocialistische afdeling van de Internationale Arbeiders-Associatie. Kropotkin was het niet eens met het besluit van het afdelingsbestuur dat een staking van bouwvakkers niet door mocht gaan. Kropotkin nam contact op met anarchisten in Genève. Op uitnodiging van de anarchisten ging hij naar de stad Neuchâtel en verbleef daar een week bij een horlogemaker die lid was van de Jura-Federatie. De Jura-Federatie was de Zwitserse anarchistische sectie van de Internationale Arbeiders-Associatie. De theoreticus van de Jura-federatie was Michael Bakoenin die tijdens Kropotkins bezoek niet aanwezig was. Deze week had grote invloed op Kropotkin. Kropotkin schreef erover in zijn memoires: “En toen ik uit de bergen kwam na een week bij de horlogemakers geweest te zijn, had ik mijn mening gevestigd. Ik was anarchist.”Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; 1978; Uitgeverij: Het Wereldvenster (Baarn); blz. 230
In mei 1872 was Kropotkin terug in Sint-Petersburg en werd uitgenodigd om geheime bijeenkomsten van de Tsjaikovsy-groep bij te wonen. De groepering hield zich voornamelijk bezig met het verspreiden van liberale en socialistische literatuur. Kropotkin was de enige anarchist in dit gezelschap.Peter Kropotkin; Tekstboek; Bloemlezing uit zijn boeken, pamfletten en brieven; 1972; Begin 1874 arresteerde het Russische regime een groot aantal leden van de Tsjaikovsy-groep. Daarom was Kropotkin van plan om te vluchten naar het zuidwesten van het Russische Tsarenrijk, maar hij wilde nog een discussiebijeenkomst van het Geografisch Genootschap op 25 maart 1874 bijwonen over zijn werk over de IJstijd. Na deze bijeenkomst werd Kropotkin opgepakt.
Gevangenschap in Rusland Na zijn arrestatie werd Pjotr Kropotkin gevangen gehouden in de Petrus- en Paulusvesting. Alexander Kropotkin ging de Petersburgse universiteit rond met een petitie die aan de tsaar vroeg om Pjotr Kropotkin de mogelijkheid te geven om zijn boek over de IJstijd af te maken. Dankzij de petitie gaf de tsaar hiervoor toestemming. Kropotkins verslag over de structuurlijnen van de Siberische bergketens werd in deze periode door het Geografisch Genootschap uitgebracht. In dit verslag bewees Kropotkin dat de bergketens in Siberië van zuidwest naar noordoost liepen.Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; Deel V
Voor Pjotr Kropotkin was het een harde klap toen hij te horen kreeg dat zijn broer Alexander was gearresteerd. Alexander was gearresteerd omdat hij een brief had gestuurd naar Pjotr Lavrov in Londen, waarin hij klaagde over de slechte omstandigheden in Peters cel. Maanden later werd Alexander verbannen naar Siberië.
In april 1876 werd Pjotr Kropotkin overgeplaatst naar de gevangenis bij het Peterburgse gerechtshof, omdat zijn zaak zou voorkomen. Door de vochtige cel in de Petrus- en Paulusvesting was de gezondheid van Kropotkin hard achteruit gegaan. Volgens de gevangenisdokter zou Kropotkin sterven als hij niet naar een ziekenhuis werd gebracht. Kropotkin werd naar een militair hospitaal aan de rand van Sint-Petersburg gebracht. Kropotkin kreeg na een aantal weken toestemming om, onder bewaking, wandelingen op de binnenplaats te maken. Tijdens zijn wandelingen had Kropotkin gezien dat de poort van het militaire hospitaal open stond zodat boeren stookhout konden brengen. Na verbetering van zijn gezondheid legde hij in het geheim contact met zijn vrienden om een ontsnappingspoging te wagen. Het plan was dat de bevrijders een huurrijtuig in de buurt van de openstaande poort zouden zetten als Kropotkin zijn wandeling aan het maken was. Een violist zou met het spelen van muziek aan Kropotkin doorgeven wanneer de straat vrij was voor het rijtuig. Begin augustus 1876 maakte Kropotkin zijn gebruikelijke ronde. Toen de violist voor de eerste keer muziek speelde was Kropotkin nog te ver weg van de poort. Toen hij dichter bij de poort kwam, hield het vioolspel op, omdat paardenkarren met stookhout de weg voor het rijtuig blokkeerden. Toen de violist weer begon te spelen, rende Kropotkin richting de openstaande poort. De soldaten zetten de achtervolging in, maar het lukte Kropotkin om in het rijtuig te springen, dat daarna hard wegreed.Peter Kropotkin: Memoires van een Revolutionair; Deel VI
In Zwitserland 200px|thumb|right|Sofja Kropotkin circa 1880