Nieuwmoer is een van de vijf dorpskernen van Kalmthout in de Belgische provincie Antwerpen. In 2024 telde Nieuwmoer 2.197 inwoners.
Geschiedenis In Nieuwmoer zijn bewerkte vuurstenen (silexen) gevonden, die wijzen op menselijke aanwezigheid in de streek tijdens de steentijd.
thumb| Voormalige turfschuur uit Nieuwmoer in het Openluchtmuseum Bokrijk|links|210x210px De oudste bekende vermelding van de naam Nieuwmoer dateert uit een handelsovereenkomst van 10 januari 1452. Daarin wordt vermeld dat een lening van 150 gouden Arnoldusguldens zou worden afbetaald door arbeid in de turfwinning van de nieuwen moer. In een akte van de Abdij van Tongerlo uit 1466 wordt de nederzetting aangeduid als Blijdenberg.Mertens, Jos (1986). De geschiedenis van Nieuwmoer. Calmpthoutania 38 (1): 1–84.
Turfwinning (zie moernering) speelde eeuwenlang een belangrijke rol in de ontginning van de streek. De turf werd langs turfvaarten vervoerd naar Roosendaal. De oudste, de Turfvaart, is gegraven omstreeks 1290. Vanaf 1449 werd de Roosendaalse Vaart gegraven. Vanuit de vennen werd het water via spuien naar de vaart geleid. Dat veroorzaakte een fijnmazig netwerk van kanaaltjes die de omgeving de naam Venetië bezorgde. Een schuit vervoerde 4 last turf of 40 000 kubusvormige blokjes naar Roosendaal. Ze voeren 10 tot 20 keer per jaar en bij hun terugkeer brachten ze mest mee die bedoeld was om de grond vruchtbaar te maken. Een tastbare herinnering aan de vroegere turfwinning in Nieuwmoer bevindt zich in het Openluchtmuseum Bokrijk. Een turfschob uit Nieuwmoer, daterend uit het einde van de 18e of het begin van de 19e eeuw, werd in 1961 naar Bokrijk overgebracht en daar in 1963 opnieuw opgebouwd. Het kleine houten gebouw diende oorspronkelijk voor de opslag van turf.
In 1511 telde Nieuwmoer reeds 42 hoeven en huizen. Omstreeks 1530 werden er bovendien twee hoeven van de abdij van Tongerlo gevestigd, Aen de Heyde en de Pastorijhoeve.
Ook oude veldnamen herinneren aan dit voormalige moerlandschap. In het gebied bij De Maatjes lag Hanneke Wiewauw, in 17e-eeuwse bronnen vermeld als Hanneken Wiewau. De naam werd zowel gebruikt voor een moergebied als voor een grenspunt tussen Kalmthout en Wuustwezel.Havermans, Robert (1965). Het moerasgebied "De Maatjes" (vervolg en slot). Calmpthoutania 17 (2): 22.
In de achttiende eeuw kreeg Nieuwmoer geleidelijk meer kerkelijke zelfstandigheid. De kapel van Nieuwmoer bezat reeds vóór 1802 dooprecht. In 1713 werden een doopregister en een dodenregister aangelegd; het bewaard gebleven doopregister bevat doopakten van 18 januari 1713 tot 27 juni 1799. In januari 1796 werd Nieuwmoer door de Franse overheid enige tijd als zelfstandige gemeente beschouwd. In mei 1797 werd bepaald dat het bij Kalmthout zou blijven. De kerkelijke verzelfstandiging zette zich in de negentiende eeuw voort: in 1842 werd Nieuwmoer een zelfstandige parochie. Kort daarna werd de oude kapel vervangen door de huidige Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte een groot deel van Nieuwmoer geïsoleerd, doordat het gebied ingesloten lag tussen de rijksgrens met Nederland en de Dodendraad, die het van de rest van België afsneed.
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog stond in Nieuwmoer een batterij Brits luchtafweergeschut om V-bommen te bestoken die vanuit Nederland werden afgeschoten.Heemkundige Kring Nieuwmoer (1996) "Nieuwmoer in beeld". Kalmthout: Drukkerij-Uitgeverij Uitdenhouwen.
Op 21 oktober 1944 rukte Clarkeforce, een Britse gevechtsgroep onder bevel van de 49th (West Riding) Infantry Division, vanuit Wuustwezel op naar Nieuwmoer. De opmars werd vertraagd door Duits verzet, onder meer vanuit bosgebieden en door zelfrijdend geschut. Britse troepen trokken die dag Nieuwmoer binnen; op 22 oktober werd de opmars in de richting van Essen voortgezet.
Dialect Het Nieuwmoers is een dialect. Taalkundige Wilfried Verhaert wijdde in 1965 zijn licentiaatsverhandeling aan de syntactische kenmerken van het dialect van Nieuwmoer. In 1967 en 1968 publiceerde hij in het heemkundige tijdschrift De Spycker de tweedelige studie Dialect aan de Nederlandse grens: het dialect van Nieuwmoer. Enkele Nieuwmoerse dialectwoorden zijn seweille (af en toe, soms), dorbizzeme (braambessen), plets (binnenplaats) en keus (varken).
Bij de heraanleg van de kerkomgeving werden bovendien woorden uit het Nieuwmoerse dialect in de boordstenen rond de Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk aangebracht.
Natuur en landschap Nieuwmoer omvat naast het dorpscentrum de buurten Zilverenhoek, Venetië, Puytenhoek, Heikant en Maatjes. Nieuwmoer ligt in de Noorderkempen, in het oostelijke deel van de gemeente Kalmthout, tussen Essen en de Nederlandse grens. Ten zuidoosten van het dorp ligt het natuurreservaat De Maatjes, een grensoverschrijdend natuurgebied dat zich in Nederland voortzet als Matjens.
Vlak bij Nieuwmoer, op het grondgebied van Wuustwezel, staat de zeven meter hoge uitkijktoren De Klot, vanwaar men uitkijkt over het grensoverschrijdende natuurgebied De Maatjes. Bij de toren bevindt zich een reconstructie van de Dodendraad, de elektrische grensversperring die tijdens de Eerste Wereldoorlog door de Duitse bezetter werd aangelegd.Toerisme Wuustwezel, Hoog in de lucht – Uitkijktoren De Klot, in: Gids Kempen, 2018.
In De Maatjes zijn nog relicten van de vroegere turfwinning zichtbaar. Nadat het turfsteken vanaf het einde van de 17e eeuw minder rendabel werd en uiteindelijk stopte, ontstonden moerassen en open plassen; op de lager gelegen delen vormde zich in de daaropvolgende eeuwen opnieuw veen.
Onderwijs In Nieuwmoer bevindt zich de Gemeentelijke Basisschool Maatjes aan Nieuwmoer-Dorp. De school biedt zowel kleuteronderwijs als lager onderwijs aan.
Tot 1868 werd in Nieuwmoer onderwijs gegeven in een schoolhuis bij de kerk, dat later als veldwachterswoning werd gebruikt. In 1868 werd aan de Zilverenhoeksesteenweg een nieuwe school met onderwijzerswoning gebouwd. Op 1 oktober 1889 kwamen de eerste zusters van Berlaar naar Nieuwmoer en namen zij hun intrek in het schoolhuis.
Religie
Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk In 1842 werd Nieuwmoer een zelfstandige parochie. De huidige Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk werd in 1844–1846 gebouwd naar ontwerp van architect Ferdinand Berckmans. De eerste steen werd gelegd op 13 juni 1844 en op 7 augustus 1854 werd de kerk plechtig ingewijd. De oorspronkelijke houten toren werd in 1909–1911 vervangen door een westtoren naar ontwerp van architect Jan Sel.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de kerktoren door de Duitse bezetter als uitkijkpost gebruikt. Op 21 oktober 1944 werd de toren tijdens de Duitse terugtocht opgeblazen, waarbij ook de kerk beschadigd raakte. Tijdens het herstel van de kerk, dat tot 1948 duurde, deed de parochiezaal dienst als noodkerk.
Na de oorlog kreeg de kerk drie nieuwe klokken. Op 6 mei 1948, bij de heringebruikneming van de herstelde kerk, werden deze ingewijd door Emiel Stalmans, prelaat van de Abdij van Tongerlo.
Lucia-verering Een bijzondere plaats in de kerk en het parochieleven bekleedt de heilige Lucia van Syracuse. Norbertijn Eligius Rigouts bracht op 16 december 1712 vanuit Rome een relikwie van de heilige, een stukje been, naar Nieuwmoer. Lucia werd er aangeroepen tegen oogziekten, rode loop en keelpijn. Op haar feestdag, 13 december, trok de verering traditioneel bedevaarders naar Nieuwmoer. Zij brandden kaarsen en namen gewijde zijden draadjes als devotionalia mee naar huis.
Bouwkundig erfgoed In Nieuwmoer zijn verschillende gebouwen opgenomen in de Inventaris Onroerend Erfgoed. Tot het vastgesteld bouwkundig erfgoed behoren onder meer de Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk, de pastorie aan de Wuustwezelsteenweg en Café De Kroon aan Nieuwmoer-Dorp. De Kroon is een negentiende-eeuws woonstalhuis van tien traveeën onder een zadeldak. Aan de Essensteenweg staat daarnaast een bakstenen kapel uit 1866, bestaande uit twee traveeën en een lagere rechthoekige apsis. Ook de voormalige pastorie aan Pastorijhoef 5, een hoevecomplex met losstaande bijgebouwen en mogelijk een oudere kern, is als bouwkundig erfgoed vastgesteld.
Cultuur en verenigingsleven Nieuwmoer heeft een historische schutterstraditie. De Sint-Jorisgilde is een voetbooggilde waarvan het oudste aangetroffen schriftelijke bewijs uit 1613 dateert. Mogelijk bestond de gilde al eerder; in 1498 werd in de toenmalige kapel van Nieuwmoer een altaar gesticht dat onder meer aan Sint-Joris was gewijd, maar een rechtstreeks verband met de gilde is niet bewezen. De Sint-Jorisgilde is nog steeds actief als voetbooggilde. Naast het schieten met de traditionele voetboog beoefent zij ook oude gildegebruiken als gildedansen, vendelen en roffelen en neemt zij deel aan schietingen en gildefeesten.
Naast de Sint-Jorisgilde kent Nieuwmoer een lange muzikale verenigingstraditie. In 1860 werd de zangvereniging Sint-Cecilia opgericht, die in 1916 de naam De Heidebloem aannam. Uit deze vereniging ontstond op 1 februari 1921 de Toneel- en fanfaremaatschappij De Heidebloem, die tegenwoordig voortleeft als Muziekvereniging De Heidebloem. Muziekvereniging De Heidebloem organiseert jaarlijks verschillende evenementen, concerten en optredens. Ook het opleidingsorkest New Musica en Twirling De Heidebloem nemen aan activiteiten deel.
In het voorjaar vindt de Dorpsdag Nieuwmoer plaats. Daarnaast is Chiro Sloepi actief als jeugdvereniging in Nieuwmoer.
De kermis van Nieuwmoer kent een lange geschiedenis. In het reglement van een schuttersprijskamp uit 1697 worden 16 en 17 september uitdrukkelijk genoemd als de kermisdagen van Nieuwmoer. In de periode 1857–1867 werd de jaarlijkse kermis gehouden op de derde zondag na Pinksteren en de daaropvolgende maandag.
Recreatie In en rond Nieuwmoer zijn verschillende wandel- en fietsroutes uitgezet. De wandelroute Rondje Nieuwmoer verbindt de dorpskern met natuurgebied De Maatjes en uitkijktoren De Klot.
Sport Nieuwmoer heeft verschillende sportverenigingen. De voetbalclub KFC Nieuwmoer werd opgericht in 1953 en draagt stamnummer 5627 bij de Belgische voetbalbond. De vereniging heeft zowel jeugd- als volwassenenploegen. KFC Nieuwmoer is aangesloten bij Voetbal Vlaanderen en speelt op terreinen aan de Essensteenweg.
In Nieuwmoer zijn onder meer de wielertoerclub WTC De Maatjes en de fietstoerismeclub Turftrappers Nieuwmoer actief. WTC De Maatjes organiseert groepsritten met verschillende afstanden en snelheden; de Turftrappers richten zich op recreatieve fietstochten en organiseren ook langere tochten.
Sinds 2022 wordt in Nieuwmoer de Turfkoers georganiseerd. De eerste editie bestond uit wedstrijden voor nieuwelingen en junioren. In 2026 werden tijdens de Turfkoers ook provinciale kampioenschappen voor meisjesnieuwelingen en -junioren verreden. Datzelfde jaar maakte ook een Dikke Banden Race deel uit van het programma.
Ook hengelvereniging De Maatjes is in Nieuwmoer actief. De vereniging organiseert initiaties en wedstrijden en beschikt over een visvijver aan Hanneke Wiewauw.
In Nieuwmoer is de Nieuwmoerse Vriendenclub actief in de duivensport. De vereniging is aangesloten bij de Koninklijke Belgische Duivenliefhebbersbond (KBDB) en kreeg voor 2026 580 wedstrijdringen toegewezen.
Economie en bedrijvigheid