thumb|Professor Bas Bloem over de ziekte van Parkinson – Universiteit van Nederland De ziekte van Parkinson is een degeneratieve ziekte in het centraal zenuwstelsel waarbij zenuwcellen langzaam afsterven ("degenereren"). Dit leidt in eerste plaats tot stoornissen in de motoriek; parkinson wordt daarom als bewegingsstoornis beschouwd. Gedragsstoornissen als gevolg van Parkinson zijn echter minstens even groot als de lichamelijke gevolgen.
De symptomen komen langzaam op en worden naarmate de ziekte vordert ernstiger. In de beginfase van de ziekte bestaan de voornaamste symptomen uit schudden, spasmen, traagheid in beweging en moeite met lopen. Daarnaast kunnen ook gedrags- en cognitieve problemen voorkomen. In latere stadia is er een verhoogde kans op dementie. Ruim één derde van de parkinsonpatiënten lijdt aan depressie. De kenmerkende verschijnselen samen worden aangeduid met de naam parkinsonisme. Formeel is de term 'parkinsonisme' een verzamelnaam voor een aantal aandoeningen die lijken op de ziekte van Parkinson, maar ze zijn toch anders. Parkinsonismen veroorzaken vergelijkbare klachten als parkinson. Maar medicijnen die gebruikt worden om de symptomen te onderdrukken werken niet of minder goed bij parkinsonismen. Ook het verloop van de ziekte is anders. Vormen van Parkinsonisme zijn onder meer Lewy Body Dementie (LBD), Vasculair parkinsonisme, Progressieve supranucleaire paralyse (PSP) en Multisysteem atrofie-parkinson.
De oorzaak van de ziekte van Parkinson is doorgaans idiopathisch (onbekend). De ziekte ontstaat waarschijnlijk vanwege een combinatie van genetische en omgevingsfactoren. Familieleden van patiënten hebben een grotere kans om de ziekte ook te krijgen. Mensen die in aanraking zijn gekomen met bepaalde pesticiden en mensen die eerder hoofdletsel hebben opgelopen, lopen meer risico de ziekte te ontwikkelen, terwijl rokers en mensen die koffie of thee drinken geen verhoogd risico hebben.
Er is geen middel waarmee parkinson kan worden genezen. Wel bestaan er behandelingen, zoals medicijnen op basis van L-DOPA, die de symptomen kunnen onderdrukken.
Jaarlijks wordt op 11 april de Wereld Parkinsondag georganiseerd om extra aandacht voor deze ziekte te vragen en fondsen te werven.
Geschiedenis De ziekte is vernoemd naar de Engelse arts James Parkinson (1755-1824), die de ziekte in 1817 beschreef in zijn essay "On the Shaking Palsy". De Franse arts Jean-Martin Charcot (1825-1893) kon als eerste aantonen dat de ziekte van Parkinson (met onder andere rusttremor) en multiple sclerose (met o.a. intentietremor) twee verschillende aandoeningen zijn.
Voorkomen In 2013 leden wereldwijd 5,9 miljoen mensen aan parkinson en overleden ongeveer 103.000 mensen aan de gevolgen van de ziekte. In Nederland leden in 2006 naar schatting 50.000 patiënten aan parkinson. In Nederland leven momenteel (2025) ongeveer 67.000 mensen met de ziekte van Parkinson en een atypisch parkinsonisme. Het is belangrijk op te merken dat dit cijfer zowel de "klassieke" ziekte van Parkinson als andere vormen van parkinsonisme omvat. In 2006 was de verwachting dit in 2025 door de vergrijzing zou toenemen tot 75.000 patiënten.Wetenschappelijke bijeenkomst van het Prinses Beatrix Fonds op 26 augustus 2006 In België lijden naar schatting ongeveer 50.000 mensen aan de ziekte van Parkinson (2025). In 2006 werd het aantal patiënten in 2022 op 40.000 geschat en de verwachting (in 2025) is dat dit tegen 2040 zal verdubbelen tot 100.000.
Parkinson komt vooral voor bij mensen boven de 60. In die leeftijdscategorie komt de ziekte voor bij 1% van de bevolking. Mannen krijgen vaker parkinson dan vrouwen. Wanneer parkinson voorkomt bij mensen jonger dan 40 à 50 jaar spreekt men van een early onset, ofwel parkinson met vroeg begin. Na de diagnose is de gemiddelde levensverwachting nagenoeg gelijk aan die van gezonde mensen. Wel komt het voor dat men overlijdt aan nierfalen, de gevolgen van longontsteking of hartfalen, als gevolg van verminderde gesteldheid als gevolg van de ziekte van Parkinson.
Oorzaken Erfelijkheid. In 5-10% van de gevallen is de ziekte van Parkinson een erfelijke ziekte. Op dit moment zijn er ongeveer zes genen bekend die de ziekte kunnen veroorzaken. Voor diagnostische doeleinden is tegenwoordig mutatieanalyse mogelijk van LRRK2(PARK8),SNCA (PARK 1 of 4), Parkin (PARK2), PINK1(PARK6), DJ-1(PARK7) en ATP13A2(PARK9). Daarnaast zijn er genen bekend die de kans dat iemand de ziekte krijgt fors doen toenemen. Wereldwijd wordt bij 5-20% van de patiënten met de ziekte van Parkinson en een autosomaal dominante familieanamnese de LRRK2-mutatie gevonden. Deze mutatie komt ook voor bij 1-2% van de patiënten met een negatieve familieanamnese. Afhankelijk van welk gen een rol speelt, wijkt het verloop soms enigszins af van de grootste groep patiënten: erfelijke vormen beginnen meestal jonger en verlopen langzamer of juist sneller. Vergiftiging. Bij een andere minderheid is er sprake van gifstoffen. Mangaanvergiftiging is zo'n oorzaak en is door de EU als beroepsziekte erkend. Ook andere neurotoxische stoffen zoals zware metalen, koolmonoxide en insecticiden kunnen de ziekte van Parkinson veroorzaken. Door een ongeluk met vergiftigde heroïne is ontdekt dat de stof MPTP een vorm van de ziekte van Parkinson kan veroorzaken. Deze stof wordt nu gebruikt in dierproeven om muizen een op de ziekte van Parkinson gelijkende ziekte te laten krijgen. Chemische bestrijdingsmiddelen. Al meer dan honderd jaar wordt er gezocht naar insecticiden en pesticiden als oorzakelijke factor in het ontstaan van de ziekte van Parkinson. Mensen die werken en wonen in bepaalde agrarische gebieden hebben een sterk verhoogd risico om de ziekte te ontwikkelen.Hancock DB, Martin ER, Mayhew GM, et al. Pesticide exposure and risk of Parkinson's disease: a family-based case-control study. (2008) BMC Neurol 8:6. gratis volledige artikel.Onder meer besproken in Shaw G. New Study Links Parkinson's and Pesticides. Neurology Now September/October 2008; Volume 4(5); Pp 9,13.Costello S, Cockburn M, Bronstein J, et al. Parkinson's disease and residential exposure to maneb and paraquat from agricultural applications in the central valley of California. (2009) Am J Epidemiol 169:919-926. gratis volledige artikel. Daarbij worden met name maneb, paraquat, chlordaan, DDT, chloorpyrifos, diazinon, rotenon en malathion met parkinson in verband gebracht. In Frankrijk en Duitsland is parkinson daarom erkend als beroepsziekte. Als iemand de ziekte heeft opgelopen en lange tijd een risicoberoep gehad heeft, dan heeft diegene recht op een uitkering van de overheid, tenzij een andere oorzaak gevonden wordt. Pcb's. Ook beroepsmatige blootstelling aan pcb's wordt in verband gebracht met de ziekte van Parkinson. Ook in concentraties zoals die bij de bevolking in het algemeen worden aangetroffen, blijken pcb's in staat de normale dopaminefunctie in de hersenen te verstoren.Caudle WM, Richardson JR, Delea KC, et al. Polychlorinated biphenyl-induced reduction of dopamine transporter expression as a precursor to Parkinson's disease-associated dopamine toxicity. (2006) Toxicol Sci 92:490-499. gratis volledige artikel. Een aanzienlijke hoeveelheid dier- en laboratoriumonderzoek komt tot een soortgelijke conclusie. Organische oplosmiddelen. Blootstelling aan organische oplosmiddelen, met name trichlooretheen dat gebruikt wordt in stomerijen, wordt sterk in verband gebracht met parkinson. Dit is een open access artikel. Veroudering. Hoewel de ziekte van Parkinson ook bij jonge mensen voorkomt, wordt de kans om de ziekte te krijgen bij het ouder worden steeds groter (de ziekte treft gemiddeld 3 op de 1000 mensen, van de 70+'ers 20 op de 1000). Infectie. Aan de encefalitisepidemie die tussen 1917 en 1926 over de wereld ging, bleken talloze mensen (soms pas na jaren) halfzijdige parkinsonverschijnselen te hebben overgehouden. Onbekend (idiopathisch). In verreweg de meeste gevallen bleef de oorzaak onbekend. Vermoedelijk speelt hier erfelijkheid een beperkte rol. De combinatie van een genetisch bepaalde, aangeboren kwetsbaarheid met schadelijke omgevingsfactoren zou de oorzakelijke factor kunnen zijn.
Men neemt aan dat door deze of nog andere oorzaken de cellen van de zwarte kernen hun eigen celdood (apoptose) programmeren. In de afstervende cellen worden bij microscopisch onderzoek "lewy-lichaampjes" aangetroffen, die het eiwit alfa-synucleïne bevatten, waarmee bij de ziekte van Parkinson kennelijk iets mis gaat.
Rol van dopamine
De cellen van de substantia nigra hebben als taak dopamine te produceren en die via hun uitlopers naar het striatum, onderdeel van de basale ganglia, te brengen. Dit is het zogeheten nigrostriatale circuit. Er lopen ook zenuwbanen vanuit basale ganglia naar het limbische systeem (het mesolimbische circuit) en naar de prefrontale cortex (het mesocorticale circuit). Bij het ouder worden treedt een verlies op aan neuronen in de substantia nigra, dat geschat wordt op 3% per tien jaar. Bij de ziekte van Parkinson is sprake van een sterkere reductie van neuronen door apoptose in dit gebied. Men schat dat symptomen pas ontstaan als er sprake is van een reductie van 60 tot 70% van de neuronen van deze zwarte stof. Naast de degeneratie van dopamineproducerende neuronen vindt ook degeneratie plaats van andere neuronen, waaronder adrenerge, serotonerge en cholinerge neuronen. Stoornissen in motoriek. Door het dopaminetekort in de basale ganglia, gaan hersenkernen, die belangrijk zijn voor het uitvoeren van bewegingen middels voortdurende inhibitie en selectieve excitatie van corticale gebieden (zie ook extrapiramidaal systeem), slechter functioneren. Hierbij is dus vooral het nigrostriatale circuit betrokken. Langzaam en weinig bewegen, trillen, voorovergebogen lopen en stijve spieren zijn het gevolg (zie verder). Naast controle van excitatiepatronen in motorische gebieden van de cortex lijken de basale ganglia dezelfde functie te vervullen ten opzichte van delen van de cortex geassocieerd met cognitieve en affectieve functies. Celafbraak in andere delen van het zenuwstelsel leidt onder meer tot reukstoornissen, stoornissen van het autonome zenuwstelsel, psychische stoornissen (depressie, initiatief verlies) en cognitieve stoornissen (geheugen, tempo van informatieverwerking en executieve functies) als gevolg (zie verder). Bewegingstraagheid en trillingen. Het dopaminetekort veroorzaakt bewegingstraagheid, stijfheid en (bij sommige patiënten) een overmaat aan trillingen. De trillingen blijken vooral veroorzaakt te worden door een circuit tussen globus pallidus, cerebellum en thalamus.Annals of Neurology, 2011 Vol. 69, Issue 2 Pages A9–A15, 221–431. Pallidal dysfunction drives a cerebellothalamic circuit into Parkinson tremor Rick C. Helmich MD1,2 et al.
Symptomen miniatuur|Een man die lijdt aan de ziekte van Parkinson die met een gebogen houding loopt (1892)Foto gemaakt door Arthur Londe, uit Nouvelle Iconographie de la Salpètrière, vol. 5, p. 226 miniatuur|Handschrift van een patiënt met parkinson De ziekte van Parkinson veroorzaakt in eerste instantie motorische symptomen. De symptomen beginnen meestal aan één zijde van het lichaam en blijven aan die zijde altijd het ernstigst. Niet-motorische symptomen zijn onder andere autonome stoornissen, neuropsychiatrische problemen (zoals verstoringen van de stemming en cognitie), zintuiglijke stoornissen en verstoorde slaappatronen. De niet-motorische symptomen komen vaak 10-20 jaar voordat een parkinsondiagnose gesteld kan worden.
De eerste verschijnselen zijn vaak erg subtiel, waardoor het lastig kan zijn de juiste diagnose te stellen. In de vroegste stadia kan het voorkomen dat een van de armen niet meezwaait bij het lopen, of dat men klein en kriebelig gaat schrijven (zie de afbeelding rechts). Geleidelijk aan worden bewegen en alledaagse bezigheden steeds moeilijker. De snelheid waarmee de ziekte voortschrijdt verschilt van patiënt tot patiënt.