thumb|Zuivelfabriek Freia, Nederlands Openluchtmuseum thumb|Stoommachine van de Laiterie des Bruyères in Schoten thumb|Kaaspersen in "Freia" Een zuivelfabriek (ook wel melkfabriek genoemd, wat feitelijk onjuist is) is een fabriek waarin melk van boerderijen wordt verwerkt tot zuivelproducten. In de beginperiode, eind 19e eeuw en begin 20e eeuw, werd zo'n fabriek ook wel melkinrichting of (stoom)melkerij genoemd.
Geschiedenis Tot eind 19e eeuw werd de melk meestal door boeren zelf verwerkt tot zuivelproducten en rondgebracht. Vanaf eind 19e eeuw zijn vele veelal kleine zuivelfabrieken ontstaan, waar een deel van de productie en verdere distributie van de boeren werd overgenomen. De eerste zuivelfabrieken werden opgericht door ondernemende pioniers, en niet veel later door zuivelcoöperaties.
In 1870 startte in Engeland de eerste zuivelfabriek de productie.Volksvlijt (1875). Vereeniging voor volksvlijt te Amsterdam. p.175.
Op 1 mei 1878 ging een melkinrichting in Utrecht van start.Binnenland, 'Zutphense Courant', 25 maart 1878. Dit om de bevolking gegarandeerd onverdunde koemelk te kunnen bieden. Door het verdunnen van melk met vervuild water waren uit Engeland typhus-uitbraken onder de bevolking bekend.Melkverdunning, in 'de Gooi- en Eemlander', 5 mei 1877. Na de melkinrichting in Utrecht werden korte tijd later plannen aangekondigd voor het oprichten van vergelijkbare bedrijven – volgens het Utrechtse systeem – in Amsterdam en Rotterdam. In Friesland werd in 1879 een van de eerste zuivelfabrieken, Zuivelfabriek Freia, gesticht.Willem Jan Van den Bremen (1977) Verandering en continuiteit: Een studie over de dynamiek in en van de ruimtelijke organisatie van de bedrijvigheid met speciale aandacht voor het stelsel van melkverwerking in het ruraal-urbaan spanningsveld in Nederland. VRB drukkerijen. p.97. Ook in Delft werd in dat jaar de 'Delftsche Stoom-IJs-Boter & Kaasfabriek en Melkinrichting' B. Veth & Co. opgericht. Een gouden jubileum in stilte gevierd, in 'De Standaard', 3 mei 1929.
In België werd in 1883 de eerste coöperatieve melkfabriek opgericht.
De melk werd vanuit de omgeving aangevoerd met wagens en soms met speciale melkboten. Vele kleine fabriekjes werden met handkracht aangedreven en specialiseerden zich op boterbereiding.Techniek in Nederland in de 19e eeuw, deel I, p.127 e.v. Aan het eind van de negentiende eeuw werden de eerste stoommelkerijen opgericht, waarin de machines door stoomkracht werden aangedreven; dit werd rendabel geacht voor een dagelijkse verwerking van minimaal vijfduizend liter melk. M.A. Honlet, 'Stoommelkerijen', in: Eerste congres van maatschappelijke en godsdienstige werken in Limburg, 19 september 1901, Hasselt, Ceysens, 1901 (pp.52-62)
In de begintijd lag de nadruk veelal op het vergroten van de afzet van de boeren. Verder speelde de hygiëne een belangrijke rol. Naast het steriliseren of pasteuriseren van de melk, vond ook de bereiding van boter en soms kaas in de zuivelfabrieken plaats. Aanvankelijk waren er alleen al in Nederland honderden van deze fabrieken. Melk werd vanaf een melkveehouderij aangevoerd met melkbussen, die met trekker of vrachtwagen door een zogenaamde melkrijder (vrachtwagenchauffeur) vervoerd werden. Omstreeks 1970 werd dit systeem vervangen door roestvrijstalen melkkoeltanks, die geplaatst werden op de boerderij; de inhoud wordt overgeheveld in een tankvrachtwagen, de zogenaamde Rijdende Melk Ontvangst, en getransporteerd naar de zuivelfabriek. Dit stimuleerde tevens de schaalvergroting in de melkveehouderij.
Onder druk van efficiency en kostenbesparing fuseerden veel zuivelfabrieken in de tweede helft van de 20e eeuw tot grote zuivelconcerns, met in 2008 nog de fusie tussen de coöperatieve zuivelconcerns Campina Melkunie en Friesland Foods tot FrieslandCampina. Deze fusies leidden tot de sluiting van vele, ook grotere, zuiverfabrieken. Ook verschenen er in de loop van de 20e eeuw steeds meer zuivelproducten op de markt.
Andere (kleinere en gespecialiseerde) coöperatieve zuivelondernemingen zijn onder meer CONO Kaasmakers in Noord-Holland die de beroemde Beemsterkaas produceert, en DOC Kaas in Hoogeveen. Tot de particuliere zuivelondernemingen behoort onder meer Leerdammer in Schoonrewoerd.
Zuivelproducten Bekende zuivelproducten zijn: karnemelk boter boterolie kaas slagroom, zure room yoghurt pap, vla, pudding andere toetjes roomijs.
Erkenning van bereiders van zuivelproducten De meeste bereiders van zuivelproducten moeten op grond van EG-Verordening (Nr.) 853/2004 worden erkend. De volgende bedrijven zijn erkenningsplichtig: Bereiders van zuivelproducten. Bedrijven die kaas rijpen, versnijden, raspen en/of verwerken. Ompakkers en/of verpakkers van zuivelproducten. Koelhuizen of opslag onder geconditioneerde omstandigheden van zuivelproducten.
Niet erkenningsplichtig zijn bedrijven die zuivelproducten bereiden en deze geheel direct aan de eindverbruiker of consument verkopen.
In Nederland houdt het Centraal Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel (COKZ) deze erkenning bij in het "Register van in Nederland erkende zuivelbedrijven in het kader van EU-hygiënepakket".
Aan de hand van het EG-erkenningsnummer kan in dit register de producent gevonden worden. Zo komt bijvoorbeeld een pak melk van Albert Heijn met de code 'NL Z0039 EG' uit de zuivelfabriek van FrieslandCampina in Rotterdam.
Zuivelproducenten Hier volgt een lijst van de grootste zuivelproducenten ter wereld, gemeten naar de omzet in miljarden euro's over 2013, 2011 en 2006.Friesland Foods: Koerier, jaargang 11, no. 1 (jan. 2008), p. 15 Vaak is de recente groei vooral het gevolg van de overname van andere bedrijven.
Bedrijf Land 2013 2011 2006 Nestlé Zwitserland 21,3 (1) 18,6 (1) 14,8 (1) Danone Frankrijk 15,3 (2) 14,0 (2) 8,8 (2) Lactalis Frankrijk 14,6 (3) 13,5 (3) 8,3 (4) Fonterra Nieuw-Zeeland 11,5 (4) 11,3 (4) 6,7 (7) FrieslandCampina Nederland 11,2 (5) 9,7 (5) 8,3 (3) Dairy Farmers of America Verenigde Staten 9,3 (6) 11,2 (6) 6,3 (8) Arla Foods Denemarken en Zweden 9,4 (7) 7,4 (8) 6,9 (6) Saputo Canada 6,6 (8) 4,9 (12) (?) Dean Foods Verenigde Staten 6,5 (9) 8,4 (7) 7,4 (5) Yili China 5,7 (10) 4,2 (15) (?) Unilever Nederland en Groot-Brittannië 5,6 (11) 5,2 (11) 4,3 (10) Meiji Japan 5,6 (12) 5,3 (10) (?) DMK Duitsland 5,3 (13) 4,6 (13) (?) Mengniu China 5,3 (14) 4,2 (16) (?) Sodiaal Frankrijk 5,0 (15) 4.4 (14) (?) Bongrain Frankrijk 4,4 (16) 4,0 (17) (?) Kraft Foods Verenigde Staten 4,4 (17 5,5 (9) 5,1 (9) Muller Duitsland 3,8 (18) 3,3 (18) (?) Schreiber Foods Verenigde Staten 3,8 (19) 3,2 (19) (?) Morinaga Milk Ind. Japan 3,6 (20) (?) (?)
Nederlandse zuivelfabrieken In onderstaande tabel staan de in Nederland aanwezige zuivelfabrieken opgesomd.MJA Sectorraport 2012 Zuivelindustrie, Agentschap NL, 2012websites betreffende zuivelproducenten
Bedrijf Plaats Product Capaciteit melk Arla Nijkerk Dagverse zuivel (daarnaast levering zuivelproducten andere delen Arla concern) Ausnutria Hyproca Zwolle Babyvoeding Hyproca Dairy (Ausnutria Hyproca) Ommen (Biologische) koemelkpoeder, geitenmelkpoeder en (biologische) boter Lyempf (Ausnutria Hyproca) Kampen Melkontvangst, drogen, half-fabricage flesvoeding Lypack (Ausnutria Hyproca) Leeuwarden Verwerkt en verpakt poeders van Lyemph te Kampen tot o.m. flesvoeding A-Ware Fresh Dairy Coevorden Yoghurt, melk, room (was tot 2013 Katshaar Zuivel) A-Ware Food Group Heerenveen Kaas (geopend december 2014, capaciteit 100.000 ton) 1 miljoen ton Royal Lactalis Leerdammer Schoonrewoerd Leerdammer kaas (samen met Dalfsen en Wageningen in 2014: 70.000 ton) 340.000 ton Royal Lactalis Leerdammer Dalfsen Leerdammer kaas in folieverpakking, capaciteit 42.500 ton 425.000 ton Royal Lactalis Leerdammer Wageningen Leerdammer kaas CONO Kaasmakers Middenbeemster Beemster kaas + weipoeder (in 2014: 30.000 ton kaas) 300.000 ton CZ Rouveen Rouveen Kaasspecialiteiten, eigen merk Bastiaansen + private labels (in 2014: 15.000 ton) 150.000 ton De Graafstroom (Deltamilk) Bleskensgraaf Goudse kaas (2014: 40.000 ton) 400.000 ton Den Eelder Well Dagvers van koe- en geitenmelk 10.000 ton De Zuivelmakers Benschop Yoghurt, hangop en toetjes (tot 2014 onder de naam Natuurhoeve) DOC Kaas Hoogeveen (2x) Kaas, 'Dutch Original Cheese' en private labels (in 2013: 125.000 ton) 1.250.000 ton Farm Dairy Lelystad Dagverse zuivel 200.000 ton FrieslandCampina CP Eindhoven Werd in 2015 gesloten FrieslandCampina CP Maasdam Dagvers + distributie FrieslandCampina CP Rotterdam Dagvers en schoolmelk FrieslandCampina (CCF) Leeuwarden Gecondenseerde melk 1 miljoen ton melk, groeit naar 1,4 miljoen FrieslandCampina DMV Veghel O.m. melkpoeder, melksuiker, caseïnaten 1,5 miljoen ton FrieslandCampina Ecomel Limmen Dagverse biologische zuivel FrieslandCampina Ecomel Drachten Dagverse biologische zuivel (voorheen Friese Ecologische Zuivel) FrieslandCampina Domo Beilen Melkpoeder, zuigelingenvoeding FrieslandCampina Domo Borculo Kindervoeding, medische voeding en celvoeding FrieslandCampina Domo / Cheese Bedum Kaas, weipoeder FrieslandCampina Butter 's-Hertogenbosch Boter (ca. 65.000 ton) 650.000 ton FrieslandCampina Butter Lochem Boter (ca. 52.000 ton boter, 64.000 ton melkpoeder en 4.000 ton melkprisma's) 1 miljoen ton FrieslandCampina Butter Noordwijk (Groningen) Boter (ca. 55.000 ton) 550.000 ton FrieslandCampina Butter / Cheese Born Kaas en boter FrieslandCampina Cheese Balkbrug Kaas FrieslandCampina Cheese Dronrijp Kaasspecialiteiten FrieslandCampina Cheese Gerkesklooster Kaas FrieslandCampina Cheese Lutjewinkel Kaas 450.000 ton FrieslandCampina Cheese Marum Kaas FrieslandCampina Cheese Rijkevoort Kaas FrieslandCampina Cheese Steenderen Kaas FrieslandCampina Cheese Wolvega Kaas FrieslandCampina Cheese Workum Kaas FrieslandCampina Cheese Leerdam Kaas FrieslandCampina Kievit Meppel Geëncapsuleerde producten voor de wereldwijde voedingsindustrie FrieslandCampina Nutrifeed Veghel Melkvervangers en zuivelconcentraten voor de mengvoerindustrie 100.000 ton FrieslandCampina Professional Nuenen Slagroom, room en producten op basis van room voor de bakkersindustrie Globemilk Boxmeer Halffabricaten uit melk 150.000 ton Henry Willig Heerenveen Kaas van koe, schaap en geit (cap. samen met Katwoude in 2014: 5000 ton kaas) 50.000 ton Henry Willig Katwoude Kaas van koe, schaap en geit (cap. samen met Heerenveen in 2014: 5000 ton kaas) "0", zie Heerenveen Hochwald Nederland Bolsward Gesuikerde gecondenseerde melk 100.000 ton (2006) Kaasfabriek Eyssen (Kaptein Groep) Oosthuizen Smeerkaas, rookkaas, blokkaas en industriële kaas Koninklijke ERU Woerden Smeerkaas Lebo Kaas Lopik Verse roomkaas, smeerkaas en kruidenboter (verwerkt melk van ca. 10 boeren) Nestlé Nederland Nunspeet Babyvoeding voor eigen merken NAN, NIDINA, ALFARÉ, AL110 Nutricia Nederland (Danone) Zoetermeer Zuigelingenvoeding Nutricia Cuijk (Danone) Cuijk Zuigelingenvoeding Özgazi Etten-Leur Witte kaas (Feta) uit koemelk (80%) en schapen- en geitenmelk (2014 ca. 40.000 ton witte kaas) 75.000 ton (80% koe) Phoenix (Vreugdenhil) Scharsterbrug Melkpoeder (samen met Gorinchem in 2014 ca. 65.000 ton) 250.000 ton (helft) Promelca (Vreugdenhil) Gorinchem Melkpoeder (samen met Scharsterbrug in 2014 ca. 65.000 ton) 250.000 ton (helft) Vecozuivel Zeewolde Dagverse biologische zuivel: melk, yoghurt, vla, boter Vika BV Ede Smeltkaas (verwerkt voornamelijk kaas van derden) VIV Buisman Zelhem Boter en boterolieproducten Weerribben Zuivel Nederland (Overijssel) Dagverse biologische zuivel 2.400 ton (2014) Yakult Almere Probiotische zuiveldrank Zuivelhoeve Hengelo Vla, yoghurt, pap (verwerkt melk van 5 boeren) 5.000 ton (2014)
Zie ook Zuivelcoöperatie
Externe links Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel Zuivelhistorisch Genootschap op zuivelgeschiedenis.nl