Arbitrage is particuliere rechtspraak, rechtspraak buiten de gewone rechter om. Bij overeenkomst kunnen partijen bestaande en/of toekomstige geschillen aan arbitrage onderwerpen. Zij verbinden zich er dan toe de desbetreffende geschillen voor te leggen aan arbiters (particuliere rechters), die ter zake een voor partijen bindende beslissing geven, een arbitraal vonnis.
Bindende uitspraak In de meeste landen, waaronder Nederland en België, bestaat specifieke wetgeving op het gebied van arbitrage. In Nederland is arbitrage geregeld in Boek 4https://wetten.overheid.nl/BWBR0039872#BoekVierdeVerschil tussen arbitrage en bindend advies. Gearchiveerd op 2 januari 2022. van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, in België in het Gerechtelijk Wetboek, deel VI, 'Arbitrage'.
Als een partij een geschil aan de rechter voorlegt, zal de rechter zich onbevoegd verklaren in het geval dat tussen partijen een geldige arbitrageovereenkomst bestaat en de wederpartij zich bij de rechter op die overeenkomst beroept. Als arbiters een arbitraal vonnis wijzen, dan kan de daartoe in aanmerking komende partij de rechter verzoeken verlof te verlenen voor de tenuitvoerlegging van het arbitraal vonnis. Dit wil zeggen, dat de desbetreffende partij het arbitraal vonnis, waarin bijvoorbeeld de wederpartij wordt veroordeeld tot betaling van een geldsom, tegen de wil van de wederpartij door een gerechtsdeurwaarder kan doen executeren, dit zonder dat daarvoor opnieuw over het geschil een geding bij de rechter moet volgen.
Het is in het bedrijfsleven niet ongebruikelijk dat in (grote) contracten een arbitraal beding in het contract wordt opgenomen. Dat wil zeggen, dat partijen van tevoren overeenkomen dat eventuele (toekomstige) geschillen die uit het contract zullen voortvloeien aan een of meer arbiters (oneven in aantal) zullen worden voorgelegd. Sommige bedrijven bepalen in hun algemene voorwaarden dat eventuele geschillen aan arbitrage zullen worden onderworpen. Partijen kunnen ook een arbitrageovereenkomst aangaan nadat tussen hen een geschil is ontstaan, een compromis.
Partijen kunnen in het contract ook bepalen bij welk arbitrage-instituut de eventuele geschillen zullen worden afgedaan. Zo bestaat in Europa een netwerk van Kamers van Koophandel die arbitrages verzorgen. Partijen kunnen, bijvoorbeeld in het geval van een internationaal contract, in het contract bepalen in welk land, bij welk arbitrage-instituut en in welke procestaal hun geschillen zullen worden afgedaan.
Een voorbeeld van een arbitraal beding van het Nederlands Arbitrage Instituut luidt: Alle geschillen welke mochten ontstaan naar aanleiding van de onderhavige overeenkomst dan wel van nadere overeenkomsten, die daarvan het gevolg mochten zijn, zullen worden beslecht overeenkomstig het Reglement van het Nederlands Arbitrage Instituut.
Ruimere betekenis Buiten de context van contracten of van het uitzonderlijk fenomeen van staatkundige arbitrage hieronder voor België, wordt de term arbitrage ook weleens in bredere zin gebruikt voor elke methode van geschilbeslechting buiten de rechter om. Die aanduiding is niet in alle gevallen helemaal juist. Zo onderscheidt arbitrage zich van mediation, een methode van geschilbeslechting waarbij een derde (de mediator) partijen die een geschil hebben, helpt om samen tot een oplossing te komen van hun geschil, maar geen bindende beslissing geeft.
Overzicht conflictoplossingsmethoden Een voorbeeld van arbitrage: iemand heeft een verbouwing laten uitvoeren, maar hij vindt de kwaliteit van het werk beneden de maat. De klant weigert de laatste termijn te betalen, de bouwer eist het volledige bedrag. De zaak die beide partijen verdeeld houdt is een subjectieve kwestie, namelijk, waar ligt de grens tussen net goed genoeg en te slecht? De eerste stap is: in overleg treden en proberen met argumenten de andere partij te overtuigen. Heel vaak, kan het conflict op die manier opgelost worden, bijvoorbeeld doordat een van beide partijen zijn verzet staakt, of doordat een compromis wordt gevonden. Vervolgens kan er een derde bijgehaald worden om te bemiddelen. Een formele bemiddelingsprocedure is mediation. Sinds het eind van de twintigste eeuw zijn formele procedures voor mediation sterk in opkomst. Als er geen overeenstemming wordt bereikt, kan worden afgesproken de zaak aan arbitrage te onderwerpen. Dat kan alleen als beide partijen ermee instemmen, maar vanaf het moment dat partijen een arbitrageovereenkomst sluiten, zijn ze er aan gebonden. Als iemand teleurgesteld is in de uitspraak van de arbiter, kan deze er niet meer van afzien. Dat is een verschil met mediation, waarbij in overleg tot een compromis wordt geprobeerd te komen en elke partij zich tot het ondertekenen van het compromis kan terugtrekken. Er kan slechts in hoger beroep gegaan worden indien de partijen dit in de overeenkomst opgenomen hebben. Als laatste mogelijkheid kan elk van beide partijen proberen via de rechtbank van eerste aanleg zijn recht te halen, maar dit heeft de volgende nadelen: een procedure bij de rechter is tijdrovend en kostbaar, een rechtszaak leidt vaak tot een verstoorde relatie, die een toekomstige vruchtbare zakelijke relatie bemoeilijkt, een rechtszaak wordt in principe in het openbaar behandeld, waardoor de zaak ongewenst in de publiciteit kan komen. Voor een rechterlijke procedure is de instemming van de tegenpartij niet vereist.
Bij arbitrage bestaat de keuze als beoordelingsmaatstaf volgens ofwel toepassing van de regelen des rechts dan wel te oordelen volgens goede mannen naar billijkheid.
Arbiters
Als arbiters worden gewoonlijk juristen of deskundigen uit de branche (bijvoorbeeld bouwkundigen) aangezocht. Meestal wordt één of een drietal arbiters benoemd. In elk geval een oneven aantal. Dit om te voorkomen dat de stemmen op een gelijk aantal eindigen, waardoor er geen meerderheid ontstaat en er geen vonnis kan worden uitgesproken.
Kosten Bij arbitrage zullen partijen de kosten van de arbiters moeten betalen. Dit is vrijwel het enige nadeel van arbitrage ten opzichte van een procedure bij de gewone rechter. De Staat betaalt immers de inkomens van de gewone rechters. Voor het overige wordt als voordeel van arbitrage ten opzichte van de gewone rechter wel verdedigd dat een arbitraal geding sneller verloopt dan een geding bij de gewone rechter. Verder is een arbitraal geding informeler dan bij de gewone rechter en zijn er minder problemen met officiële talen. Een voordeel is ook als bijvoorbeeld bedrijfsgeheimen op het spel staan dat een arbitraal geding en het daaropvolgende arbitraal vonnis veelal niet openbaar zijn, terwijl bij de gewone rechter de zitting en de uitspraak openbaar zijn. In internationale zaken vormen de mogelijkheden tot erkenning en tenuitvoerlegging van arbitrale vonnissen een groot voordeel ten opzichte van rechtspraak bij de gewone rechter. Voor de erkenning en tenuitvoerlegging van arbitrale vonnissen bestaat een verdrag, te weten: het Verdrag van New York van 1958, waarbij meer dan 140 landen zijn aangesloten, terwijl de vergelijkbare regelingen voor de erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke uitspraken een veel minder groot toepassingsbereik hebben.
Soms worden de kosten van een arbitraal geding (de kosten van een arbitrage-instituut, de arbiterhonoraria en de kosten van rechtsbijstand van elk van de partijen) gelijkelijk verdeeld tussen de partijen, maar meestal zal de in het ongelijk gestelde partij worden veroordeeld tot betaling van de kosten van de arbitrage. Voor zover dit de veroordeling tot betaling van de kosten van rechtsbijstand van de in het gelijk gestelde partij betreft, zal de in het ongelijk gestelde partij veelal niet tot betaling van de volledige kosten van de in het gelijk gestelde partij worden veroordeeld. Het systeem van de kostenveroordeling kan als voordeel hebben dat niet roekeloos besloten zal worden een geding te beginnen, aangezien dit het risico met zich brengt dat er hoge kosten zijn als het geding verloren wordt.
Hoewel partijen zich bij een arbitrageprocedure kunnen doen bijstaan door een advocaat, is dit in het algemeen niet vereist, terwijl dit bij een procedure in Nederland voor de gewone rechter (behalve bij een kantonrechter) wel verplicht is. In België is een advocaat slechts verplicht voor het Hof van Assisen en het Hof van Cassatie. Dit betekent in het algemeen een kostenbesparing, hoewel opgemerkt moet worden dat een gebrek aan juridische kennis de zaak kan schaden. Bij sommige arbitrageprocedures (en bindend-adviesprocedures) staan de kosten van tevoren vast: voor het in behandeling nemen van een geschil wordt een vastgesteld tarief berekend.
Procedure De procedure van een arbitrage is vergelijkbaar met een rechtszaak bij de gewone rechter. De procedure kan pas beginnen als tussen partijen een arbitrageovereenkomst (een arbitraal beding of een compromis) bestaat. De procedure verloopt bijvoorbeeld als volgt: Een van beide partijen doet een aanvraag voor arbitrage, Bij die aanvraag formuleert de aanvrager een eis, bijvoorbeeld geld terug, en voert hij de redenen daarvoor aan, en brengt daarbij eventuele bewijsstukken in. De verweerder reageert daarop schriftelijk (het antwoord) en formuleert eventueel een tegeneis. De arbiter kan partijen nog een aantal malen schriftelijk laten reageren (respectievelijk repliek en dupliek). Op een zitting (mondelinge behandeling) proberen de partijen de arbiters mondeling te overtuigen van hun gelijk. Bij de meeste arbitrages zijn de zittingen niet openbaar. Afhankelijk van het onderwerp van geschil kunnen de arbiters ter plaatse gaan kijken: bij geschillen in de bouw is dit uiteraard gebruikelijk. De arbiters beraden zich en doen vervolgens schriftelijk uitspraak.
Tenuitvoerlegging van arbitrale vonnissen Zoals hiervoor uiteengezet, zijn het bij arbitrage de arbiters die een beslissing nemen. Uiteraard is het de bedoeling dat partijen zich dan ook bij die uitspraak neerleggen. Problemen kunnen echter ontstaan als de in het ongelijk gestelde partij het arbitraal vonnis niet naleeft. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan een reisorganisatie, die in de folder verwachtingen heeft gewekt die niet zijn waargemaakt, en die deswege aan de teleurgestelde vakantieganger een door de arbiters vastgesteld bedrag moet betalen, terwijl de reisorganisatie niet voldoet aan de uitspraak van de arbiters.
In veel gevallen zal de arbitrage plaatsvinden door een door een branche-organisatie ingesteld scheidsgerecht, en zal enige druk van die organisatie op het desbetreffende lid voldoende zijn om deze tot nakoming te bewegen. Indien dat geen soelaas biedt, of indien een dergelijke vorm van aansporing niet mogelijk is, kan de in het gelijk gestelde partij naar de gewone rechter stappen met het verzoek om verlof tot tenuitvoerlegging van het arbitrale vonnis te verlenen. Deze procedure is de exequaturprocedure. De rechter zal in dit geval alleen op zeer fundamentele punten letten, en met name bezien of het arbitraal vonnis in strijd is met de openbare orde. Bestaat geen strijd met de openbare orde, dan zal hij de tenuitvoerlegging gelasten. De rechter zal het geschil niet inhoudelijk opnieuw behandelen. Met het arbitraal vonnis, en het verlof tot tenuitvoerlegging van de rechter, kan de in het gelijk gestelde partij de normale middelen aanwenden om het vonnis ten uitvoer te doen leggen (ofwel executeren).
Vernietiging van arbitrale vonnissen Hoewel arbitrage plaatsvindt bij uitsluiting van de gang naar de burgerlijke rechter, kunnen vonnissen van een scheidsgerecht van arbiters bijgeval wel vatbaar zijn voor vernietiging door de rechter, namelijk indien de inhoud en de wijze van totstandkoming ervan in strijd blijken met de openbare orde (artikel 1065, eerste lid onder e van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering) of indien het arbitrale vonnis niet met redenen is omkleed (artikel 1065, eerste lid onder d van dat wetboek).