thumb|Contrast in vervoer in Pennsylvania thumb|Traditionele klederdracht thumb|Landbouwgebied met amishboerderijen De amish is een mennonitische, rigoristische protestantse geloofsgemeenschap in Noord-Amerika. Het zijn volgelingen van de Zwitser Jakob Ammann (1644-1730), die in 1693 brak met de minder radicale mennonitische hoofdstroom.
Gedwongen door geloofsvervolgingen in Zwitserland vertrokken veel amish naar de Elzas en de Palts. Kleine groepen kwamen in Nederland, Polen en Rusland terecht. Vanuit Europa emigreerden veel amish-gemeenschappen vanaf 1737 naar Noord-Amerika, omdat hun levenswijze in Europa nog nauwelijks getolereerd werd. Anderen sloten zich in de loop der tijd weer aan bij de mennonieten of andere doperse bewegingen. In 2025 werd de totale amish-populatie geschat op 411.000. Door de traditioneel grote gezinnen neemt deze bevolkingsgroep sterk in omvang toe.Amish Population Change, 2012-2020. Gearchiveerd op 18 juni 2021. In 1992 werd het aantal amish nog geschat op 123.000.USA Today.com d.d. 20 augustus 2008: Amish population nearly doubles in 16 years. Gearchiveerd op 8 maart 2021.
Geschiedenis Begin van de anabaptistische beweging De anabaptistische beweging, waaruit later de amish voortkwam, begon begin zestiende eeuw in kringen rond Huldrych Zwingli, die de Reformatie leidde in Zwitserland. In Zürich praktiseerde men in 1525 voor het eerst de volwassenendoop van mensen die als pasgeborene reeds waren gedoopt. De kinderdoop werd principieel afgewezen omdat die niet het gevolg is van een bewuste en vrijwillige beslissing door betrokkene. Deze tak van radicale reformatie zou later bekend komen te staan als Zwitserse Broeders.Nolt, Steven M.: A History of the Amish, Intercourse, Pennsylvania, 1992, p. 8-12.
Oorsprong van de amish Aan het eind van de zeventiende eeuw leidde de strikte interpretatie van de doopsgezinde bisschop Jakob Ammann tot onrust in Zwitserse en Elzasser mennonitische gemeenschappen. Ammann debatteerde met ouderling Hans Reist over wie gered kon worden, wie naar de hemel zou gaan. Ammann was radicaal in zijn opvattingen: hij eiste een volledige bekering. De ware gelovigen moesten "het kruis als voorbeeld nemen" en dan een "levende hoop op redding" hebben, terwijl twijfelaars en onbeslisten die "deze wereld zelfs meer liefhebben dan de Heer", geen genade konden verwachten. Daarnaast had Ammann specifieke opvattingen over het uiterlijk van de gelovige en zijn plaats in de gemeenschap. Hij benadrukte strikte kledingregels en schreef voor mannen het dragen van een baard voor. Omdat lang niet iedereen hem wilde volgen scheidde hij zich af. Van de 69 voorgangers in de Elzas volgden er 27 de bisschop Ammann. Zijn eisen aan de gelovigen leidden tot het ontstaan van de amish.Nolt, Steven M.: A History of the Amish, Intercourse, Pennsylvania, 1992, p. 31-43.De gereformeerden - Amish, n.a.v. Ton Vingerhoets, Amish (serie Wij Willen Weten), Arnhem 2003. Gearchiveerd op 12 februari 2018.
Emigratie naar Noord-Amerika In de achttiende eeuw nodigde William Penn de amish en andere religieuze minderheden zoals quakers en hernhutters uit om naar zijn kolonie Pennsylvania in Noord-Amerika te komen om zich daar te vestigen. In een eerste fase van immigratie rond het midden van de achttiende eeuw gingen zo'n 500 amish op deze uitnodiging in. Deze eerste amish-immigranten gingen naar Berks County, Pennsylvania, maar zijn later verhuisd naar Lancaster County. In de negentiende eeuw, als reactie op politieke (Franse Revolutie) en economische (Industriële revolutie) veranderingen, volgden nog eens 3000 personen.
Old Order Amish en amish-mennonieten In de jaren na 1850 ontstonden spanningen binnen amish-gemeenten en tussen verschillende amish-gemeenten. Tussen 1862 en 1878 werden er jaarlijks Dienerversammlungen (pastorale conferenties) gehouden over hoe de amish zouden moeten omgaan met spanningen veroorzaakt door druk vanuit de moderne samenleving. De vergaderingen waren een progressief idee; bisschoppen die vanuit heel Amerika naar een conferentie samenkwamen om eenheid te bespreken, was nieuw voor de amish. Na de eerste vergaderingen besloten de traditionele bisschoppen in 1885 deze conferenties verder te boycotten, omdat ze vonden dat hun zorgen onvoldoende werden gehoord.Nolt, Steven M.: A History of the Amish, Intercourse, Pennsylvania, 1992, p. 160-175.
De progressievere leden, ongeveer twee derde van de volksverhuizers, werden later bekend onder de naam amish-mennonieten en hebben zich uiteindelijk verenigd met de doopsgezinde kerk en andere doopsgezinde denominaties. Dit gebeurde vooral aan het begin van de twintigste eeuw. De meer traditioneel ingestelde groepen werden bekend als de Old Order Amish.Nolt, Steven M.: A History of the Amish, Intercourse, Pennsylvania, 1992, p. 205-211.
In Europa volgden de amish-gemeenten dezelfde weg als de amish-mennonieten in Noord-Amerika; ze gingen op in de mennonitische kerkgenootschappen. De laatste amish-gemeente in Duitsland fuseerde met de naburige doopsgezinde kerk in 1937. Sommige doopsgezinde gemeenten, waaronder de meeste in de Elzas, stammen rechtstreeks af van voormalige amish-gemeenten.Nolt, Steven M.: A History of the Amish, Intercourse, Pennsylvania, 1992, p. 221-230.
Bevolking In 2017 werden ongeveer 318.000 Old Order Amish geteld in 31 Amerikaanse staten en drie Canadese provincies, waarvan de meeste in Pennsylvania, Ohio en Indiana woonden.Nolt, Steven M.: A History of the Amish, Intercourse, Pennsylvania, 1992, p. 72-80 en 120-126. Het totale aantal amish werd in 2025 geschat op 411.000.
Leer Bij de amish zijn religie, waarden en traditie onlosmakelijk verbonden met het dagelijkse leven. Hun geloof wordt meer geleefd dan besproken. Het dagelijks leven is nauw verweven met het geloof; het kerkelijke, sociale en familieleven vallen vrijwel samen. Hierdoor ligt de nadruk niet op de theologie, maar op de praktijk van het geloof.
Voor de amish is het waar dat God degene is die beslist wie gered zal worden, dat wil zeggen wie naar de hemel zal gaan. Wat een persoon gelooft en doet, is echter doorslaggevend in deze beslissing. De amish volgden niet de doctrine van predestinatie, zoals die in het calvinisme wordt onderwezen, die ervan uitgaat dat de mens uiteindelijk geen controle heeft over zijn redding.
De amish geloven op basis van de Bijbel zoals de meeste christenen dat mensen niet van nature goed zijn, maar dat sinds de val van de mens iedereen tegen verleiding heeft moeten vechten.
De traditie van het werpen van het lot geeft uiting aan de immanentie van God als uitdrukking van Zijn wil. In hun relatie tot de wereld volgen ze het evangelie van Johannes, hoofdstuk 17, waar Jezus zegt dat hoewel de Zijnen in deze wereld zijn, ze niet van deze wereld zijn.
Ze zijn overtuigd van het onnut van kennis die verder gaat dan wat ze nodig hebben voor hun leven en van het onnut van persoonlijke autonomie boven de gemeenschap. De gemeenschap van gelovigen geeft hun zekerheid en springt in bij elke behoefte, of die nu wordt veroorzaakt door zeer hoge medische kosten of doordat huis en erf afbranden. Daarom sluiten ze geen verzekeringen af en wijzen ze sociale uitkeringen en bijstand af. Ze geloven dat helpen in tijden van nood de primaire plicht is van elke christen jegens zijn broeder. Nederigheid en sereniteit (Demut und Gelassenheit), een eenvoudig leersysteem, ontheffing van de leerplichtwet en pacifisme zijn echter ideaal.
De plaats van het individu in het grote geheel is klein. In deze gemeenschapsreligie bepalen ouders wat kinderen doen, de groep bepaalt hoe men moet leven en het individu moet zich daarin voegen. Een uitzondering hierop is de rumspringa.
Erediensten worden eenmaal per twee weken gehouden bij een van de leden thuis, ze duren in het algemeen drie tot vier uur. Er worden twee preken gehouden, een lange en een korte. De voorgangers zijn niet theologisch geschoold. Tijdens de diensten wordt zeer langzaam gezongen uit een gezangenboek Ausbund uit 1654, het oudste gezangboek dat nog steeds in gebruik is.Donald B. Kraybill, Karen M. Johnson-Weiner, and Steven M. Nolt: The Amish, Baltimore 2013, Chapter 4, Religious Roots, p. 59-76.John A. Hostetler: The Amish Society, Baltimore en London 1993, 4. The Amish Charter, p. 73-90.
Levenswijze thumb|Traditioneel vervoer per buggy thumb|Kinderen op weg naar school thumb|Ploegen met paarden
Eenvoud De amish hechten zeer aan hun doperse geloof, waarin ook een radicaal pacifisme is besloten, alsmede eenvoudig leven waarbij men bijna volledig zelfvoorzienend is wat betreft voeding en alledaagse benodigdheden. Verder zijn belangrijk een hecht gezinsleven en loyaliteit aan de geloofsgemeenschap. Men plaatst zich bewust buiten de moderne wereld. De amish wonen in agrarische gemeenschappen, nog grotendeels zoals men in de eerste helft van de negentiende eeuw leefde, zonder veel moderne voorzieningen en met gebruikmaking van traditionele landbouwmethoden en ambachtswerk. Men draagt de eenvoudige plattelandskledij uit die tijd.
Onderwijs Zeggenschap over opvoeding en onderwijs is een basisbegrip in de amish-gemeenschap. Onderwijs in eigen kring, door eigen leerkrachten en volgens een eigen lesprogramma, maakt het mogelijk de typische amish-normen en -waarden door te geven aan een volgende generatie. Voorop staan het leren van de gemeenschappelijke waarden en van praktische vaardigheden.
Het verwerven van 'wereldse kennis' op het niveau van middelbaar en hoger onderwijs wordt gezien als het toegeven aan persoonlijke ijdelheid. Amish-kinderen gaan tot ongeveer hun veertiende jaar naar school. Die bestaat meestal uit één enkel klaslokaal en wordt beheerd door de lokale gemeenschap. De kinderen krijgen les in rekenen, lezen, schrijven en Bijbelkennis. Er is veel aandacht voor praktische vaardigheden, die voor een groot deel ook thuis, op de boerderij en in de werkplaatsen worden verworven. Geschiedenis, aardrijkskunde en andere kennis over 'de wereld', zoals op andere scholen gewoon is, worden niet onderwezen. Daardoor hebben de meeste amish slechts een beperkt beeld van de geschiedenis en de wereld buiten hun gemeenschap. Dit wordt nog in de hand gewerkt doordat veel van de amish geen kranten lezen en geen televisie, radio, telefoon of internet gebruiken.
In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw zijn er door de overheid processen aangespannen tegen amish die niet aan sommige leerplichtwetten wilden voldoen. Veel vaders hebben toen in de gevangenis gezeten omdat ze weigerden hun kinderen naar de toen verplicht geworden highschool te sturen. Na een lange en soms bittere strijd stelde het Hooggerechtshof hen in 1972 in het gelijk. Volgens het hof zou verplichte deelname aan vervolgonderwijs de vrijheid van godsdienst, een van de hoofdrechten in de Amerikaanse grondwet, van de amish in ernstige mate in gevaar brengen.
Techniek Vaak wordt er door de buitenwereld van uitgegaan dat alle amish tegen technische vooruitgang zijn. Dit ligt genuanceerder. Halverwege de negentiende eeuw werd het steeds duidelijker dat de industriële revolutie, die rond 1800 was begonnen, de wereld grondig had veranderd en dat er voor de toekomst nog veel meer verandering zou aankomen. De amish-gemeenschap hield toen verscheidene conferenties over de vraag hoe men moest omgaan met al die moderne ontwikkelingen. Het grootste deel van de amish, het deel dat tegenwoordig bekendstaat onder de naam Old Order Amish, besloot de nieuwe ontwikkelingen in zijn geheel af te wijzen en alleen de tot dan toe gangbare, relatief eenvoudige, technische hulpmiddelen te blijven gebruiken. De rest van de gemeenschap vormde verschillende splintergroeperingen die, in verschillende gradaties, liberaler omgaan met producten van de latere technische vooruitgang.