thumb|Fragment van de Tabula Peutingeriana thumb|Deel van de Peutingerkaart met de plaatsen in het huidige België, Nederland, Frankrijk en Duitsland thumb|Deelkaart van Tabula Peutingeriana waarop enige plaatsen in Nederland (Batavia), uit Commentariorum Rerum Germanicarum (1616) van Petrus Bertius
De Tabula Peutingeriana of Peutingerkaart is een kopie van een Romeinse reiskaart uit de 3e of 4e eeuw. Zij beslaat een gebied van Groot-Brittannië, Spanje en Noord-Afrika in het westen tot de rivier de Ganges in het oosten.
Mogelijk was keizer Caracalla degene die de oorspronkelijke kaart liet maken, in navolging van de "wereldkaart van Agrippa" die eerder al onder keizer Augustus was gemaakt (deze kaart werd in de Porticus van Vipsania tentoongesteld).
De oudste bekende kopie is een handschrift uit de 13e eeuw, dat is vervaardigd door een monnik uit Colmar. Deze kaart werd uit een bibliotheek in Zuid-Duitsland opgeduikeld door Conrad Celtis, die het document in 1507 naliet aan de humanist Konrad Peutinger uit Augsburg. Op deze manier is de bewaard gebleven versie van de wereldkaart dus aan haar naam gekomen. De kaart wordt nu bewaard in de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek in Wenen.
Onder meer alles wat men over de Romeinse limes denkt te weten is grotendeels gebaseerd op deze kaart, in combinatie met de relevante archeologische vondsten.
Beschrijving De Tabula Peutingeriana is een rol perkament, die oorspronkelijk was samengesteld uit 12 bladen van ongeveer 34 cm hoog, elk 59 tot 65 cm lang, met een totale lengte van 6,75 m. Het eerste blad met daarop het Iberisch Schiereiland en de Britse eilanden is verloren gegaan, waardoor er nu dus nog 11 bladen resteren.
De kaart is niet accuraat, en dus ook niet betrouwbaar als gewone reiskaart. Het spreekt vanzelf dat de weergave niet oppervlakte-getrouw is, maar eerder een grafisch itinerarium. Het is een schematische voorstelling van het wegennet en de etappeplaatsen in het Romeinse Rijk. Over het grootste deel van de kaart werden ook de afstanden van de etappes aangegeven, deels in Romeinse mijlen (milia passuum), en voor het Gallische deel in leugae (ongeveer 1,5 Romeinse mijl). De verschillende maateenheden duiden erop dat de oorspronkelijke kaart uit verschillende bronnen samengesteld moet zijn geweest. In de tijd van vervaardiging circuleerden er namelijk ook al verschillende itineraria in lijstvorm. Een grote verzameling daarvan was het Itinerarium Antonini, dat niet minder dan 3500 etappeplaatsen met onderlinge afstanden vermeldt. In ieder geval werd het niet bewaarde exemplaar waarnaar de Tabula Peutingeriana later gekopieerd werd, nog bijgewerkt met nieuwe wegen en plaatsen tot omstreeks 300.
Kopieën Na de dood van Konrad Peutinger kreeg de cartograaf Abraham Ortelius het verzoek om de kaart in druk uit te geven. Ortelius stierf voordat hij het werk afhad, maar een half jaar later had Jan Moretus de klus alsnog geklaard. Begin 1599 drukte de uitgeverij Plantijn te Antwerpen er 250 exemplaren van, op halve grootte en verdeeld over acht drukplaten. Later volgden nog verschillende uitgaven met dezelfde, maar ook met nieuwe drukplaten. Dit noemt men interpretaties, omdat het oorspronkelijke handschrift steeds opnieuw gelezen en verklaard moest worden.
Tegenwoordig werkt men enkel nog met fotografische duplicaten, zodat de kwetsbare originele kaart niet meer geraadpleegd hoeft te worden. Evengoed is het niet makkelijk de vermelde Romeinse namen aan hedendaagse steden te koppelen, wat nog steeds aanleiding geeft tot nieuwe interpretaties.
In 1616 gaf ook cartograaf Petrus Bertius zijn versie van de Tabula Peutingeriana uit in zijn werk Commentariorum Rerum Germanicarum. Ook Bertius gaf in zijn commentaar hierin een interpretatie van enige vermelde Romeinse namen. Dit werk, zowel kaarten als beschrijvingen, zijn online te raadplegen op de website van de Universiteit van Mannheim.
De tegenwoordig meestgebruikte kopie van de kaart is de facsimile van Konrad Miller uit 1887. Miller produceerde een volledige kopie in kleur op twee derde van het originele formaat. Hij heeft daarbij van het ontbrekende eerste blad een hypothetische reconstructie gemaakt, waardoor ook Spanje, Portugal en Engeland weer op de kaart staan. De gehele kopie van Miller is online te raadplegen op de website Bibliotheca Augustana.
Romeinse steden De kaart noemt negen Romeinse steden, die met een gestileerd vignet worden weergegeven: de drie hoofdsteden Rome, Constantinopel en Antiochië en verder Thessalonica, Nicaea, Ancira, Ravenna, Aquileia en Nicomedia. Belgische steden Belgische steden of locaties op de kaart die tot Gallia Belgica behoorden zijn onder meer: Viroviacum (Wervik) Turnaco (Doornik) Atuaca Tungrorum (Tongeren) Vodgoriacum (Waudrez)
Aangeduid als Belgica, maar deel van het latere Frankrijk: Gesogiaco quod nunc Bononia of (Boulogne-sur-Mer) Ca(st)ello Menapior(um) of (Kassel) Pons Scaldis (Escautpont) Baca Conervio (Bavay) Tervanna (Thérouanne) Hermoniacum of Bermerain Teucera of (Thièvres) Sammarobriva (Amiens) Gravinum of (Grainville-la-Teinturière)
Franse steden Franse steden op de kaart zijn onder andere: Arelate - Arles Augusta Suessionum - Soissons Augustodurum - Bayeux Avennio - Avignon Burdigola - Bordeaux Camaracum - Cambrai Lugdunum - Lyon Noviomagus Veromandorum - Noyon Rotomagus - Rouen Samarobriva - Amiens Tolosa - Toulouse Valentia - Valence Vesontio Sequanorum - Besançon Massilia - Marseille
Nederlandse steden Nederlandse steden of locaties op de kaart zijn onder meer: Lugdunum Batavorum - De Brittenburg bij Katwijk aan Zee Praetorium Agrippinae - Valkenburg (Zuid-Holland) Matilone - Leiden-Roomburg Albaniana - Alphen aan den Rijn Catualium - Heel Forum Hadriani - Voorburg Flenio - mogelijk Vlaardingen Tablis - Oud-Alblas? Caspingio - Asperen? Grinnibus - Rossum/Alem (Gelderland)? Ad Duodecimum - onbekend (Wamel?) Ulpia Noviomagus Batavorum - Nijmegen Ceuclum - Cuijk Blariaco - Blerick Cortovallio - Heerlen
Zie ook Lijst van Latijnse plaatsnamen Itinerarium Antonini Itinerarium Burdigalense
Kaart
Externe links Integrale interactieve Tabula Peutingeria door Richard Talbert Omnes Viae: Interactieve Tabula Peutingeriana als Romeinse Google Maps Bibliotheca Augustana: Tabula Peutingeriana Livius.org aut. J. Lendering, art. Peutinger map Digitale versie van Commentariorum Rerum Germanicarum van Petrus Bertius (1616) Tabula Peutingeriana-Index Commentary on the Tabula Peutingeriana Online-Database of the DFG-project Tabula Peutingeriana volledige interactieve kaart
Literatuur Michael Rathmann, Tabula Peutingeriana. Die einzige Weltkarte aus der Antike, 2018, Complete facsimile weergave met duiding van de plaatsnamen
Categorie:Romeinse oudheid Categorie:Kaart